TÜRKİYE’DE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK GÖSTERGELERİ KONUSUNDA YAPILAN ÇALIŞMALAR VE İLGİLİ KURULUŞLAR TÜBA Çevre Araştırma Grubu’nun Veri Sistemi Önerisi Çalışması

Yukarıda çeşitli dünya örnekleri incelenerek, sürdürülebilir kentsel gelişmenin hangi gösterge kümeleriyle ölçülebileceği konusunda bir derleme yapılmaya çalışılmıştır. Türkiye’de bu konuda yapılan önemli bir çalışma, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Çevre Çalışma Grubu tarafından hazırlanan veri sistemi önerisi raporudur. Bu raporda ele alınan göstergeler, sürdürülebilirlik göstergeleri olarak değil, yaşam kalitesi göstergeleri olarak kurgulanmıştır .

Aslında sürdürülebilirlik ve yaşam kalitesi kavramları birbirlerini destekleyen kavramlardır. En geniş kapsamıyla sürdürülebilirlik kavramı, gelecek nesillerin de yaşam ortamlarında yeterli temiz hava, su, toprak ve enerjiyi bulabilmesinden söz etmektedir. Bu durumda sürdürülebilirlik ilkesi gerçekleşmesi gereken bir koşuldur; ancak tek başına alternatif yerleşme biçimleri arasında hangisinin iyi olduğunu seçme olanağı vermez. Dolayısıyla bu kavram “yaşanabilirlik” ilkesi içinde anlam kazanır. Yaşanabilirlik, bir yerleşmenin iyi olarak nitelenebilmesi için gerçekleştirilmesi gereken başarı ölçütleri olarak tanımlanmaktadır. Bu kavram “yaşam kalitesi” kavramı ile beraber ele alınmaktadır.Yaşanabilirlik kavramı, sürdürülebilirlik kavramı içinden doğduğu için benzer yanları bulunmaktadır. Ancak  ama en önemli ayırt edici yanı, yaşanabilirliğin insanların yaşam kalitesine ilişkin göstergeleri içermesi ve insan odaklı olmasıdır. “Yaşam kalitesi”, insanların refahı ve iyi olma durumları ile ilgilidir. İnsanların kişisel durumlarını nasıl algıladıkları; insanların yaşadıkları çevrenin öznel ya da nesnel ölçütlere göre iyi olması durumu gibi pek çok açıdan değerlendirilebilmektedir. İnsan merkezli olarak “insanın iyi olma hali”ni, mekan merkezli olarak “mekanın iyi olması”nı ifade etmektedir (Dissart ve Deler 2000, Habitat-2 1996, Tekeli 2001; Türker-Devecigil 2002 içinde).

Sürdürülebilirlik kavramı pek çok disiplinin kesişim alanında olan kapsayıcı bir kavramdır. Ancak bu kavram mekansal ölçeğe taşındığında, yani sürdürülebilir kentsel gelişme olarak özelleştirildiğinde, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi amacı ile daha çok üst üste gelmeye başlayacaktır. Çeşitli uygulama örnekleri de, sürdürülebilir kentsel gelişme göstergeleri veya yaşam kalitesi göstergelerinin çok büyük ölçüde aynı olduğunu göstermektedir.   

TÜBA Çevre Çalışma Grubu’nun raporunun amacı, Türkiye’de yeterli çevre politikaları geliştirebilmek ve bu politikaların uygulanmasını izleyebilmek için ne tür verilerin toplanması gerektiğini ortaya koymaktır. Türkiye'de değişik kurum ve kuruluşların hangi verileri, hangi kalitede ve hangi mekansal ölçekte sağladıkları araştırılarak, çevre konusunda ne tür veri açıklarının bulunduğunun tespit edilmiştir. Ayrıca, ortaya konan veri açıklarının hangi kurum ve kuruluşların katkılarıyla kapatılması gerektiği konusunda öneriler geliştirilmiştir. Rapor, “yaşam kalitesinin geliştirilmesi” temel amacı çerçevesinde oluşturulmuştur (DAMPO Danışmanlık Araştırma Mimarlık Planlama Ltd. Şti. 2007).

Raporda yaşam kalitesinin çeşitli bakış açıları ile tanımı yapılmaktadır. Kent odaklı bakış ile, yaşam kalitesi, doğal ve insan yapımı çevrenin karşılıklı etkileşmesi sonucu oluşmaktadır. Kentsel yaşam kalitesine katkıda bulunan birinci etmen; iklim, topoğrafya, birki örtüsü, manzara gibi doğaya ilişkin unsurlardır. İkinci etmen ise, yerleşmelerde yapılı çevrenin oluşturulmasında belirleyici olan ekonomik girdilerdir.

Çevre odaklı yaşam kalitesi bakış açısına göre, her nesil, çevresel kaynakları sonraki nesillerin kalkınmadaki önceliklerini yaşama geçirmesini engellemeyecek biçimde kullanmalıdır. Bu yaklaşım aynı zamanda kendi nesli içindeki eşitsizliklere de duyarlıdır.

Rapor’a göre, “Yaşam Kalitesi Göstergeleri”nde, bir toplum ya da sosyal sistemin diğerleri ile karşılaştırılabilmesi için sistemin doğası ve durumunun ortaya konulması gereklidir. Bir göstergenin ortaya çıkabilmesi için de gerisinde bir kuramın oluşturulması gereği vurgulanmakta, göstergelerin hesaplanabilmesi için ilgili verilerin toplanmış ve gereken işlemlere tabii tutulmuş olmasını gerekli görmektedir.

TÜBA Çevre Çalışma Grubu Raporu, geliştirilen bir göstergeler sisteminin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi için;

  • Göstergelerin kurgusunun ölçülmesi isteneni ölçmek için yeterli olması,
  • Verilerin kurumsal olarak toplanması ve ölçme hataları içermemesi,
  • Göstergeler arasında çelişki olmaması,
  • Göstergelerin dayandırıldığı kavramsal sistemlerle politika geliştirenlerin  kavramlar sistemleri arasında uyumsuzluk olmaması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Çalışmada dört tür yaşam kalitesi ölçütü ortaya konmaktadır.

1. Bireysel Düzeyde Yaşam Kalitesi Ölçütleri
2. Komünite Düzeyinde Öznel Yaşam Kalitesi Ölçütleri /bireylerin içinde yaşadıkları topluluk hakkındaki değerlendirmeleri)
3. Bireysel Düzeyinde Yaşam Kalitesi Nesnel Ölçütleri
4. Komünite Düzeyinde Yaşam Kalitesinin Nesnel Değerlendirme Ölçütleri

Raporda derlenen “Komünite düzeyinde yaşam kalitesinin nesnel değerlendirme ölçütleri” incelendiğinde, yukarıda dünya örneklerinde kentsel sürdürülebilirliğin ölçülmesinde kullanılan göstergelerle benzeştiği görülmektedir:

Çevre Kalitesi ve Sürdürülebilirlik

İklimin Yaşama Uygunluğu
Hava Kirliliği Göstergeleri
Akarsuların Kalitesi
Deniz Plajlarının Su Kalitesi
Atıksuların Ne Kadarının Arıtıldığı
Katı Atıkların Ne Kadarının Toplandığı ve Dönüştürüldüğü
Kişi Başına Konutlarda Kullanılan Elektrik Enerjisi
Arazi Kullanmada Ormanlık Alan Oranı

İnsan Kaynağı, Nüfus

Nüfus Yoğunluğu
Nüfus Artış Hızı
Göçmen Nüfus Oranı
Net Göç Hızı
Toplumsal Çeşitlilik
Özürlü Nüfus Oranı
Genç Nüfus Oranı
Yaşlı Nüfus Oranı

Sağlık Durumu

Doğuşta Beklenen Yaşam Süresi
Kişi Başına Tüketilen Kalori
Bebek Olüm Hızı
Perinatal Ölüm Hızı
Tamamen Aşılı Çocukların Oranı
Sağlık Sigortası Olan Nüfus Oranı
100 Bin Kişi Başına Doktor
100 Bin Kişi Başına Hemşire
100 Bin Kişi Başına Yatak

Eğitim Durumu

Yetişkin Nüfus Okur Yazarlık Oranı (Kadın – Erkek)
Ortalama Eğitim Görülen Yıl Sayısı
Anaokulu Eğitimi Görenlerin Oranı
Yaş Grubunda Temel Eğitim Görenlerin Oranı
Yaş Grubunda Lise ve Dengi Eğitim Görenlerin Oranı
Yaş Grubunda Yükseköğretimde Okuyanların Oranı

Ekonomik Performans

Kişi Başına Gayri Safi Milli Hasıla ve Gayri Safi Yurt İçi Hasıla
Kişi Başına GSMH, GSYİH Artışı
Kişi Başına Sanayi ve Hizmetlerde Kullanılan Enerji Miktarı
İşsizlik Oranı
Gençlerde İstihdam Edilemeyenlerin Oranı (Erkek – Kadın)
İşgücüne Katılma Oranı
Tarım Dışı Faaliyetlerde Ücretli Çalışanlarda Kadın Oranı
Yoksulluk Sınırının Altında Kalanların Oranı
Toplam Tüketim İçinde Gıda Harcamalarının Oranı

Toplumsal Bütünleşme Düzeyi

Toplumsal Eşitsizlik Göstergesi
Toplumda Orta Sınıfların Büyüklüğü
Düşey Mobilitenin Varlığı
Toplumda Boşanma Hızı
Toplumda Mülkiyete Dayalı Suç (Hırsızlık, Kapkaç vb.), Suç Oranı
Uyuşturucu Kullanımının Yaygınlığı
İntihar Oranı
Tecavüz Olaylarının Sıklığı
Töre Cinayetlerinin Sıklığı

Siyasal Sistemin Niteliği

Siyasal Sistemin Demokratikliği ve Toplumun Temsil Açığı
Seçimlerde Siyasal Kadroların Yenilenme Oranı
Seçimlere Katılma Oranı
Seçilenler Arasında Kadın Oranı
Sivil Toplumun Gelişmişliği
1000 Kişiye Düşen Gazete Sayısı
Günde Kaç Saat TV İzlendiği

Yerleşme Kalitesi

Kişi Başına Düşen Yeşil Alan
Ödenebilir Fiyatlarla Konut Arzı Yeterliliği
Konutlarda Oda Başına Kişi Sayısı
Merkezi Isıtma Bulunan Konutların Oranı
Yasal Statüsü Olmayan Konutların Oranı
Toplu Taşıma Hizmetlerinin Gelişmişlik Düzeyi
Gündelik Yaşamda Ulaşımda Kaybedilen Zaman
Trafik Kazasında Ölenlerin Sayısı
Yerleşmede Altyapıların Özürlülerin Yaşamını Kolaylaştıracak Biçimde
Düzenlenme Derecesi
Ses Kirliliği Düzeyi
Dinlence ve Eğlence Hizmetlerinin Gelişmişliği
Sağlıklı İçme Suyuna Ulaşabilenlerin Oranı
Güvenli Kanalizasyon Bağlantısı Olanların Oranı

Tablo 8-TÜBA Çevre Çalışma Grubu Raporu’nda Yer Alan “Komünite Düzeyinde Yaşam Kalitesinin Nesnel Değerlendirme Ölçütleri”

Bu çalışmanın giriş bölümünde Bristol Mutabakatı’nda irdelenen sürdürülebilir toplulukların özellikleri şöyledir:

  • Aktiflik, Kapsayıcılık, Güvenlik
  • İyi İdare
  • İyi Ulaşım
  • İyi Hizmet
  • Çevreye Duyarlılık
  • İyi Gelişim
  • İyi Tasarım ve İnşaat
  • Herkes İçin Eşitlik

 

Burada sözü edilen sürdürülebilirlik özellikleri, Tablo 8’deki TÜBA Çevre Çalışma Grubu’nun çalışmasında yer alan temalarla örtüşmektedir. Tablo 8 incelendiğinde, çevre koruma ve geliştirme; sağlık, eğitim, altyapı hizmetlerine eşit erişim; konut alanlarının yeterliliği; yeşil alanların yeterliliği; güvenlik; katılım temalarının tümünün içerildiği görülmektedir. Bu temaların yeterliliğinin hangi göstergelerle ölçüleceği de belirlenmiştir.


Türkiye Bilimler Akademisi – TÜBA: Yaşam Kalitesi Göstergeleri: Türkiye İçin Bir Veri Sistemi Önerisi
ERKAN MAKİNA / ALİ ERKANKapat