Kentsel Dönüşüm Politikaları ve Yasal Girişimler

Batı’da farklı içerikleri olan kentsel dönüşüm  sorunlarına cevap verebilmek için farklı müdahale biçimleri geliştirilmiştir. Türkiye’de kentsel dönüşümde en çok ön plana çıkarılan konu gecekondu alanlarının dönüşümüdür. Türk kentlerinde dönüşüm olgusunu gündeme getiren konular; depreme dayanıklı kentlerin geliştirilmesi, doğal, tarihi ve kültürel mirasın korunması, yasa dışı olarak gelişen yaşam kalitesi düşük kentsel alanların yasallaştırılması ve sağlıklaştırılması, prestijli yeni merkezi iş alanları, fuar, alışveriş, eğlence merkezleri, konut alanlarının geliştirilmesi yönünde ulusal ve uluslararası büyük sermaye baskısı, kıyılarda doğal çevrenin bozulmasına neden olan uluslararası tatil köylerinin geliştirilmesi, altyapı yatırımlarından yoksun olarak var olan kentsel ve doğal dokuyu dikkate almadan gelișen ikinci konut alanları gibi konulardır.

Bu çeşitlilik karşısında, ülkemizde kentsel dönüşümü tek bir süreç ya da sorun alanı olarak gören yaklaşımların bırakılması gerekmektedir. Çünkü bu olguyu tek bir süreç olarak gören bir bakış açısıyla geliştirilen yasal ve kurumsal düzenlemeler, birbirinden farklı kentsel dönüşüm sorunlarını çözmede yetersiz kalacaktır. Ülkemizde farklı dönüşüm sorunlarına  yanıt aranırken, genelde bu sorunlar fiziksel mekanın dönüşümüne indirgenmiş; dönüşümün toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutları göz ardı edilmiştir. Oysa, kentsel dönüşüm, fiziksel mekanın dönüşümünün yanı sıra, sosyal gelişim, ekonomik kalkınma, ekolojik ve doğal dengenin korunması ve sürdürebilirliğinin sağlanması ile birlikte kapsamlı ve bütünleşik bir yaklaşımla ele alınırsa başarıya ulaşma olanağından söz edilebilir .

Türkiye’de kentsel dönüşüm konusunda, fiziksel çevrenin dönüşümüne ek olarak aşağıdaki boyutların tamamını içeren politikalar geliştirilmesi önemlidir:

  • İstihdam olanaklarının artırılması
  • Ekonomik canlılığını yitiren alanlara yeni ekonomik faaliyetlerin çekilmesi
  • Yerel girişimciliği destekleyici kredi programlarının oluşturulması
  • Vasıfsız emeğin kalitesinin artırılmasına yönelik eğitim kurs ve programlarının açılması
  • Mekansal ve toplumsal güvenliği artırıcı önlemlerin alınması
  • Kentsel çöküntü alanlarında toplumun eğitim ve sağlık gereksinimlerine yönelik projelerin düşünülmesi
  • Doğal ve enerji kaynakların korunması ve etkin kullanılmasına yönelik önlemlerin alınması .

 

Türkiye’de yerleşmelerde iyileştirme politikalara yönelmek için yeterli gerekçe vardır; ancak bu yönelmeleri eyleme dönüştürebilecek altyapının yeterli olmadığı görülmektedir. Büyük ölçüde denetimsiz üretilen kentsel yapı stoğu, çevresel kirlilik, yangın gibi tehditlerin yanı sıra; doğal afetler karşısında büyük bir risk havuzu oluşturmaktadır. Bu arada, bu yapı stoğu fazlası, aynı zamanda göz ardı edilemeyecek bir sosyal ayrışmanın da göstergesidir. Bir yandan taşınmaz zengini katmanlar oluşurken; diğer yandan kentsel fakirlik giderek daha büyük bir toplumsal tehdit haline gelmiştir. Kentsel iyileştirme projelerinin, fiziksel iyileştirmenin yanı sıra, sosyal eşitlik sağlayan projeler olması da önem taşımaktadır .

Balamir, kentsel dönüşüm olgusunun, son yıllarda imar yasasının yeniden ele alınması nedeniyle gündeme geldiğine dikkat çekmekte; bu yöndeki bir düzenlemeyi bağımsız bir yasa ile gündeme getirmek yerine, İmar Kanunu kapsamında yer verilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Artık Türkiye’de kentlerin büyütülmesinden çok iyileştirilmesi ve yenilenmesinin, önümüzdeki birkaç on yıl için stratejik bir hedef olması gereği vardır . Deprem, ülkemiz için önemli bir tehdittir; bu yüzden kentsel dönüşüme ciddi olarak eğilmek gerekmektedir. Dönüşüm, tekil yapıların tek tek iyileştirilmesi ve depreme karşı güçlendirilmesi ile elde edilebilecek bir durum değildir . Bu konuya çok yönlü olarak --yani fiziki güçlendirme, kentsel çevrelerin ıslahı ve çağdaş çevrelere dönüştürülmesi, güvenlik nedenleri, sosyal adaletsizliğin giderilmesi—amaçlarıyla yaklaşmak gerekir. Dönüşüm çalışmaları, sadece imar mevzuatında önemli bir anlayış değişikliği ön görmekle kalmamalı; bağlantıları nedeniyle belli bir yasal düzenlemeler silsilesi içinde (afetler yasası ve yönetmelikleri, taşınmaz vergileri, zorunlu sigorta, kat mülkiyeti yasası , vb.) ele alınmalıdır .

Son iki yıl içinde gerçekleştirilen yasal düzenlemeler, yukarıda irdelenen çok-boyutluluk ilkesini içermekten çok, parçacı bir yaklaşımı gündeme getirmekte ve dönüşüme ilişkin ölçüt getirmeyen girişimler olarak karşımıza çıkmaktadır. Dönüşüme ilişkin yeni yasal düzenlemelere bakıldığında, 2004 yılında çıkartılan 5104 sayılı “Kuzey Ankara Girişi Kentsel Dönüşüm Projesi Kanunu” ilk örnek olarak verilebilir. Kentsel dönüşüm projelerinin temel hedefleri gözönünde bulundurulduğunda, sözü edilen projenin sadece fiziksel bir dönüşümü ön gördüğü ortaya çıkmaktadır. Öte yandan, bir kentin belirli bir alanı için bir dönüşüm kanunu çıkartılması ile de kentlerin planlanması açısından olumsuzluklar içeren parçacı yaklaşımların da önü açılmıştır .

2005 yılında çıkartılan 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun kentsel dönüşüm ve gelişim alanları ile ilgili 73. maddesinde ise, kentsel dönüşüm projelerinin uygulanabileceği alanlar göreli olarak kapsamlı bir şekilde tanımlanmış olsa da, bir alanın kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı olarak ilan edilebilmesi için sadece alan büyüklüğüne yönelik sayısal bir ölçüt getirilmiştir. Ayrıca, eskiyen kent kısımlarının hangi ölçülere göre kim tarafından belirleneceği ile ilgili herhangi bir hüküm yer almamaktadır.

2004 yılında çıkartılan 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nda ise Büyükşehir Belediyelerine de kentsel dönüşüm ve gelişim projelerini uygulama yetkisi verilmiştir. 2005 yılında yürürlüğe giren diğer bir kanun ise 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun’dur. Bu kanunda da yıpranan ve özelliğini kaybetmiş kent bölgelerinin nasıl ve hangi ölçütlere göre belirleneceği açıklanmamaktadır. Diğer yandan bu yasa ile Kentsel Sit Alanı kararlarının ve koruma amaçlı imar planlarının bütünlüğünün bozulması da olasıdır .

TelcisanKapat