Kapat

KOLON APLİKASYONU

1. MİMARİ ÇİZİM VE DOKÜMANLAR

1.1.Akslar

1.1.1. Tanımı

Kolonların aynı hizaya gelen yüzeylerinden itibaren kolonların içine doğru 10’ar cm içeriden yatay olarak geçtiği varsayılan doğruya (hat) aks denmektedir. Aks diye adlandırdığımız unsur inşaatta görünen bir eleman değildir. Çizimde yerini kendimiz belirleriz. Bir hat üzerinde bulunan kolonların birer yüzeylerinin hatasız olarak aynı hizaya getirilebilmesi için, kolonların bir doğru üzerindeki kenarlarından itibaren 10’ar cm, içerisinden geçtiği kabul edilen bir doğrudur. 

Diğer bir yöntemde ise akslar; bir hat üzerinde bulunan kolonların aynı doğru üzerindeki kenarları ile çakışacak şekilde de çizilebilir. Ancak bu yöntemle çizim yapıldığında, aksların birçoğu kolonlar arasında duvar çizgileri üzerinden geçecektir. Mimari projelerde; aksların duvar çizgileri üzerine gelen kısımları görünmeyecektir. Bu husus çok dikkat edilmesi gereken bir durumdur. Aksların bu yöntem ile çizilebilmesi için; Bayındırlık Bakanlığı, İnşaat Mühendisleri Odası, Mimarlar Odası, Üniversitelerin ilgili bölümleri, gerekli görülen diğer kuruluşların yetkililerinin katılımı ile bir konsorsiyum oluşturulmalıdır.

Bu yöntemin yararlı ve sakıncalı yönleri iyice tartışılmalıdır. Burada alınacak karar ile ilgili yönetmeliklere eklenmelidir. Belirlenen bir süreç sonunda bu yöntemle ilgili kuruluşların hepsinde aynı anda geçilmesi yararlı olacaktır. 

1.1.2. Önemi

Kolonların akslarından faydalanarak aynı hat üzerinde bulunan kolonların birer yüzeyleri aynı hizaya getirilir. Buna göre bir kolonun aksın her iki tarafına kaçar cm. devam edeceği belirlenir. Bir aks üzerinde bulunan kolonların aksın her iki tarafına kaçar cm. devam edecekleri belirlenir. Diğer tüm akslarda da aynı işlemler yapılır. 

Sonuçta kolonların x-x ve y-y doğrultularında ki akslarına göre aks merkezinden dört tarafa kaçar cm devam edecekleri belirlenir. Buna göre bir kolon ile altında ki temelin aks merkezi aynı olur. Kolonlara bağlı temellerin de x-x ve y-y doğrultularında ki akslarına göre aks merkezinden dört tarafa kaçar cm devam edecekleri tespit edilir. Ayrıca kolonların akslarına uygun olarak kirişlerin aksları da belirlenir. Yani kolonların, temellerin ve kirişlerin aksları birbirleri ile bağlantılı olur. Ancak projelerin paftaları çizilirken ilk önce kolonların aksları belirlenir. Bu akslara bağlı olarak temellerin ve kirişlerin aksları aynı izdüşüme gelecek şekilde alınır. Kolonların aksları aynı zamanda temellerin de aksları olur. Başka bir deyişle kolonların aks ölçüleri ile temellerin aks ölçüleri birbirlerine eşit olur. 

Sadece en dış temellerin kolonun dışına taşan kısımlarında, aksın dışına taşan ölçüler değişir. Projeler çizilirken önce mimari paftalar, yani kat planları, kesitler, görünüşler, vaziyet planı gibi bölümler çizilir. Kolonların yerleri ve konumları bir projenin kat planları üzerinde belirlenir. Kolonların yerleri ile konumları tespit edilirken kat planları üzerinde her katta birbirleri üzerine gelen akslara uygun olarak düzenlenmeleri gerekir. Aksi durumda kolonların ölçülendirilmesi hatalı olur. Kolonların ölçülendirilmesi hatalı olunca, temellerin ve kirişlerin de ölçülendirilmesi hatalı olur. Ayrıca bu hususlar duvarların ve bacaların mimari durumlarını da olumsuz yönde etkiler.

Diğer taraftan aks ölçüleri hatalı ya da yanlış olan temeller, kolonlar ve kirişler ile betonarme karkas bir yapının inşaatı mimari projesine uygun biçimde gerçekleştirilemez. Aksların ölçülendirilmesi ise betonarme karkas yapı projesi çizilirken ilk önce kolonlarda yapılır. Kolonların akslarının ölçülerine göre diğer elemanların akslarının ölçüleri alınır. Bu nedenle kolonların aksları ile ölçüleri, projenin doğru çizilebilmesi ve eksiksiz uygulanabilmesi için son derece önemlidir. 

1.2. Kolonlar

1.2.1. Tanımı 

Betonarme kolonlar; kendilerinden yukarıdaki kolonlardan ve kendilerine bağlı kirişlerden gelen yükleri taşıyarak kendilerinden alttaki kolonlara veya altlarında ki temellere aktaran düşey konumda ki taşıyıcı yapı elemanlarıdır. 

Kolonlar, betonarme karkas yapılarda katlardan gelen yükleri sıra ile taşıyarak temellere kadar aktaran çok önemli taşıyıcı yapı elemanlarıdır. Ayrıca depremlerde yapılara gelen yatay kuvvetler en fazla kolonları zorladıklarından deprem hasarı çoğunlukla kolonlarda görülür. Kolonlarda meydana gelen hasarlar yapının bir enkaz halinde yıkılmasına neden olabileceğinden, kolonların sağlamlığı hayati önem taşımaktadır. Halbuki bir kirişte meydana gelen hasar, sadece o kirişin iki yanındaki bağlı olduğu döşemeler için tehlikeli olur. Bu nedenle projelendirme aşamasından inşaatın bitimine kadar kolonların her hususunsa harfiyen uyulmalıdır.

Betonarme kolonlar, yapılarda yük taşıtmak amacıyla inşa edilmekle birlikte, bazı yerlerde süsleme amacıyla da yapılabilirler. Bazı durumlarda ise hem yük taşıyıcı olarak, hem de süsleme amacıyla inşa edilebilir.

1.2.2. Çeşitleri

1.2.2.1. Basit Etriyeli Kolonlar


Kesitleri kare, dikdörtgen, yamuk, haç, L veya T şeklinde köşeli olan kolonlara basit etriyeli kolonlar denmektedir. Bu kolonların şekillerine bağlı olarak etriyeleri de kolon kesitlerine uygun yapılır. Ancak bazı durumlarda iki dikdörtgen etriye bir kolon etriyesi şeklini tamamlar. Bu kolonlarda etriye aralığı boylamasına konulacak olan çelik çapının 12 (on iki) katından ve 20 cm.’ den az olur. Kolon köşelerindeki çubuklarla, aralarına boylamasına konan çeliklerin bağlantısını sağlamak için özel etriyeler yapılır. Etriye çeliğinin çapı, 8 mm’ den ve esas çubuk çapının üçte birinden az olamaz. Deprem
bölgelerinde ise etriye çeliğinin çapı 10 mm’ den az olamaz. 

Etriyelerin görevleri; beton dökümü esnasında, boyuna çubukların yer değiştirmesini önlemek, boyuna donatının burkulma boyunu azaltmak ve parçalanmayı önlemektir. Hedef betonun dayanıklılığını yüksek tutmaktır. Etriyeyi örten beton pas payı kalınlığı, iç kolonlarda 1,5 cm’ den, dış kolonlarda 2 cm’ den az olmamalıdır. 

Kolona gelen yük ne kadar az olursa olsun boylamasına en az 4 adet 14 mm çapında yapı çeliği konmalıdır. Yani 25×25 cm. kesitli en küçük kolona konulacak minimum boyuna donatı 4 Ø 14 olur. Ayrıca kolonun boylamasına çeliklerinin bir sonraki katın kolonunun çeliklerine bağlanması için bırakılacak olan filiz boyları boylamasına çelik çapının en az 50 katı olmalıdır. Kolon kiriş birleşim yerleri depremlerde en fazla zorlanan yerlerdir.

Buralarda etriyeler sıklaştırılmalı ve donatı aralıklarına dikkat edilmelidir. 

1.2.2.2. Fretli Kolonlar

Kalıbının ve içindeki donatı sisteminin kesiti dairesel olan kolonlara fretli kolonlar denir. Bazı durumlarda düzgün çokgen, kare ve dikdörtgen kesitli kolonlar da fretli olarak yapılabilmektedirler. Dairesel fretin hem tek tek imalatı zor olur hem de kolon boy çubuklarının fretlere bağlanması uzun zaman alır. Bu nedenle tek bir çubuk helezonik şekilde bükülerek fret elde edilir. Bu fret, betonu ortada bir çekirdek içinde tutar. Fretli kolonlar; bu nedenle etriyeli kolonlardan daha fazla yük taşırlar. Fret aralığı iç çekirdek çapının beşte birinden veya 8 cm’ den daha az alınmalıdır. Bu kolonlarda en az BS 25
kalitesinde beton kullanılmalıdır. Fretli yapılması istenen betonarme kolon kesitinin kare şeklinde olması istenildiğinde daire kesitindeki kolon gibi çelik hesabı ve donatımı yapılır. Dikdörtgen kesitli fretli kolonlarda, iç içe geçebilen çift fret kullanılır.

1.2.2.3. Birleşik Kolonlar

Kolona gelen basınç yükünün fazla olduğu hallerde veya profilden yapılmış olan çelik sütunların yangın tehlikesine karşı korunması gerektiğinde bu tip kolonlar yapılır. Kolon kesitleri kare veya dikdörtgen ise basit etriye, çokgen veya dairesel ise fret kullanılır. Böylece kolonunu yük taşıma yeteneği arttırılmış ve yangına karşı da kısmen korunmuş olur. 

Kompas it adı verilen bu tip kolonlarda metal çekirdeğin kesit alanı, kolon kesitinin beşte birinden az alınır. Metal çekirdek kesitte simetrik olarak konulur ve etrafındaki beton kalınlığı en az 5 cm. olacak şekilde uygulanır. Bu kolonlarda BS 25 veya daha yüksek kaliteli beton kullanılır.

Çok katlı betonarme iskeletli yapılarda; kolon kesitleri her katta aynı olabileceği gibi, üst katlardaki kolonların kesitleri daraltılabilir. Bu durumlarda kolonun boyuna donatıları; üst kat kolonunun kesitine ve yerine uygun olacak biçimde, kiriş veya döşeme yüksekliğince yatayla eğik açılı olarak devam ettirilir. 

1.2.2.4. Betonarme Perde Duvarları

Planda uzun kenarının, kalınlığına oranı en az beş (deprem yönetmeliğinde bu oran en az yedi olarak alınmıştır) olan düşey taşıyıcı sistem elemanlarına perde veya perde duvarı denir. Perde duvarı tasarımı ve demir donatısına ilişkin kurallar şunlardır:

  • Deprem yönetmeliğine göre, perde duvarı kalınlığı; binadaki en yüksek katın yüksekliğinin 1/ 15’inden ve 20 cm’ den az olamaz. Ancak; kritik perde yüksekliği bulunan yerlerde, kritik perde yüksekliği boyunca perde kalınlığı, kat yüksekliğinin 1/12’ sinden az olmayacaktır.
  • Perdenin her iki ucunda uç elemanlar oluşturulacaktır. Dikdörtgen kesitli perdelerde,kritik perde yüksekliği boyunca perde uç bölgelerinin her birinin uzunluğu, perdeuzunluğunun %20’sindan ve perde kalınlığının iki katından daha az olmayacaktır. Kritik perde yüksekliğinin üstünde kalan perde kısmı boyunca ise, perde uç bölgelerinin. her birinin plandaki uzunluğu, plandaki toplam uzunluğun %10’ undan ve perde kalınlığından az olmayacaktır.
  • Perde uç bölgelerinin her birinde düşey donatı miktarı 4Ø14’den az olmayacaktır.Deprem bölgelerinde 6Ø14’den veya 4 Ø16’dan az olamaz..
  • Perde uç bölgelerindeki düşey donatılar, kolonlarda olduğu gibi etriyeler ve çirozlardan oluşan enine donatılarla sarılacaktır. Donatı çapı, donatı aralığı, kolon sargı bölgesi, enine donatının tüm kat yüksekliğince devam ettirilmesi gibi hususlarda inşaat mühendisinin hesap sonucu bulduğu değerlere uyulacaktır. Ancak etriye ve çiroz aralıkları 20’şer cm’ den fazla olamaz.
  • Perdelerde boyuna ve enine donatı aralığı 25 cm’ den fazla olamaz. Şayet temel üzerine perde yapılıyorsa enine donatı, perdenin tabanından itibaren 1/6 yüksekliğine kadar 10’ar cm aralıklarla tanzim edilecektir. 
1.2.2.5. Betonarme Perde Kolonlar

Planda uzun kenarının, kalınlığına oranı en az yedi olan düşey taşıyıcı sistem elemanlarına perde kolon denmektedir. Kolonun kısa kenarı en az 25 cm olacağından, betonarme perde bir kolonun plandaki minimum boyutu 25×175 cm olmalıdır. Daha küçük boyutlu imal edilen betonarme elemanlar perde kolon olarak nitelendirilmemelidir. Betonarme perde kolonların çiziminde, betonarme kolonların çiziminde uyulması gereken tüm kuralar aynen uygulanacaktır. Başka bir önemli husus ise; inşaat mühendisinin hesap sonucu bulduğu bütün değerlere harfiyen uyulmasıdır. 

Teknik Uygulama Sorumluluğu inşaat mühendisinindir, öyle ise, onun bilgisi dışında hiçbir uygulama yapılamaz. 

1.2.3. Yer ve Konumları

Betonarme kolonlar, betonarme yapılarda düşey taşıyıcı sistem elemanlarıdır. Ancak, deprem yüklerinin de çoğunu kolonlar karşılamaktadırlar. Düşey düzlemde yukarıdan aşağıya doğru kolonlar birbirleri üzerine oturtulmaktadırlar. En alt kattaki kolonlar ise altında bulunan temellerin üzerlerine oturtularak inşa edilirler. Betonarme yapılarda kolonlar düşey konumdadırlar. Kirişlerin ve/veya kolonların altlarında temellerin ise üstlerinde bulunur.

1.3. Döşemeler

1.3.1. Tanımı

Binayı katlarına ayıran ve üzerine gelen yükleri taşıyarak mesnetlere aktaran, betonarme ile yapılan yapı elemanlarıdır. Betonarme döşemelerin kalınlıkları ile donatısında kullanılacak olan çubukların çapları ve aralıkları hesap sonucu bulunur. Ancak yük taşıyan betonarme döşemelerin kalınlıkları ve mesnet üzerine oturma ve gömülme genişlikleri en az 8 cm olmalıdır. 

1.3.2. Çeşitleri

1.3.2.1 Hurdi Döşemeler

Döşeme alanı dikdörtgen şeklinde, yükü taşıyan mesnet kenarı boylarının birbirine oranı ikiden fazla veya yarımdan az olan betonarme döşemelerdir. Mesnet uzun kenarının kısa kenara oranı ikiden fazla (Lu/Lk › 2 ) veya kısa kenarın uzun kenara oranı yarımdan az (Lk/Lu ‹ 0,5) olan bu döşemeler kısa kenar doğrultusunda çalıştırılır. Oranın 2 ya da 0,5 olması halinde tek veya çift doğrultuda çalıştırılabilir. Bu nedenle tek doğrultuda çalışan döşemeler denir. Esas çubuklar kısa kenara paralel doğrultuda bir düz ve bir pilye olarak döşenir. Pilye çelikleri uçtan 1/4 veya 1/5 L noktasından bükülmelidir.

Asıl donatı aralığı döşeme kalınlığının 1,5 katını ve 20 cm’yi geçmemelidir. Uzun kenar doğrultusundaki çelikler montaj çelikleridir, bunlar çekmeye çalıştırılmaz. Esas çelikler ve dağıtma çelikleri hesapla bulunan çapta ve aralıklarla döşenir. 


1.3.2.2 Dal Döşemeler

Döşeme alanı kare veya kenarlar arsındaki uzunluk farkı az olan dikdörtgen şeklinde, yükü taşıyan mesnet kenar boylarının birbirine oranı ikiden az ve yarımdan fazla olan döşemelerdir. Mesnet uzun kenarının kısa kenara oranı ikiden az (Lu/Lk ≤ 2) veya kısa kenarın uzun kenara oranı yarımdan fazla (Lk/Lu ≥ 0,5) olan bu döşemeler iki doğrultuda çalıştırılır. Bu nedenle dal döşemelere iki doğrultuda çalışan döşemeler denir. Dal sisteminde her iki doğrultuda hem düz hem de pilye çubukları döşenir. Her iki doğrultuda konulan çubuklar çekmeye çalıştırılmasına rağmen, kısa doğrultudaki çubuklar alta, uzun doğrultudaki çubuklar üste konur. Bir düz ve bir pilye yerleştirilen demirler arasındaki uzaklık, döşeme kalınlığının 1,5 katından ve kısa doğrultuda 20 cm, uzun doğrultuda 25 cm’ den fazla olmamalıdır (TS 500). Demir donatılar betonarme hesabı ile bulunan çaplarda ve aralıklarla döşenir.

1.3.2.3 Serbest Oturan veya Ankastre Döşemeler

Yapılarda yalnız bir bölümün üzerine yapılan, kenarları kagir duvar üzerine oturtulan veya gömülen, basit ve sabit döşemelerdir. Betonarme iskeletli yapılarda kirişler üzerine oturtulduğunda, döşeme çelik donatımı kiriş donatımına bağlanır ve her iki elemanın betonları aynı anda dökülür. Bu durumda döşeme serbest oturan gibi görünürse de ankastre şeklinde çalışır.

1.3.2.4 Konsol Döşemeler

Bu döşemeler; bir ucu askıda diğer ucu ankastre olan döşemelerdir. Konsollar yardımı ile binalarda iç ve dış çıkıntılar oluşturulur. Demir donatısı konurken, döşeme ve kolonun hurdi veya dal oluşu esas alınır. Fakat esas çelikler üsttedir. Döşemenin düz demirleri, konsol mesnedi dışında kesilir. Pilyeler, konsolun da pilyesini oluşturmak için uzatılır. 

Konsola konan esas demirlerle ilave pilyeler, döşemeye açıklığının ¼’ ü kadar geçer. İstenirse konsol ucunda beton kalınlığı, 7 cm’ den az olmayacak şekilde inceltilebilir. 

1.3.2.5 Devamlı (Mütemadi) Döşemeler

Betonarme karkas ve kagir yığma yapılarda birden fazla açıklığın üzerini aynı seviyede kapatan döşemelere devamlı (mütemadi) döşemeler denir. Her açıklıktaki döşemenin hurdi veya dal sistemden saptandıktan sonra çelik donatı yerleştirilir. Komşu döşemedeki esas çeliklerin çapları ve aralıkları aynı olursa düz demirler mesnetlerden kesilmeden devam ettirilir. Donatılar aynı çapta değilse her açıklığın düz demiri, mesnedinin dış hizasında kesilir. Pilyesi ise komşu açıklığa açıklığın ¼’ü kadar uzatılır. Gerektiğinde, mesnetlere pilye şeklinde şapo demirleri konur. Şapolar komşu döşemenin her ikisine,
açıklığın ¼’ü kadar uzatılır. Düz saçaklı yapıların saçak kısmı konsol şeklinde çalışacağı için döşeme pilyeleri saçak kenarına kadar uzatılır. Saçakların geniş olması halinde, saçak üstüne gelecek şekilde ilave demirler konabilir. Saçak dış köşelerine pilye uzatılamayacağı için köşe çelikleri tanzim edilir. Ayrıca saçak esas çeliklerine dik doğrultuda saçak boyunca 8 mm çapında dağıtma çelikleri konur.

1.3.2.6 Mantar Döşemeler

Açıklığı fazla olan döşemelerde betonarme kiriş kullanılmadan yükü kolonlara nakletmek üzere yapılan döşemelere mantar döşemeler denir. Bu döşemelerin kalınlığı d≥15 cm olur. Kolon çapı en az 30 cm veya kat yüksekliğinin 1/15’i kadar olur. Kolon üzerine döşemenin oturtulduğu yerde, alanı genişletmek üzere gusse veya başlık yapılır. 

Başlık genişliği(b), kolon eksenleri arasındaki açıklığın en fazla b≥0,4L ve en az 45° eğimde yapılır. Döşemenin kolon üzerindeki donatımı daha sık yapılır. Çelik donatısı, döşemenin çalışma şekline göre kolon üzerinde döşemenin üst yüzeyine; kolonlar arasında ise döşemenin alt yüzeyine konur. Gerektiğinde kolon veya başlıkların üzerinde daha kalın çelikler kullanılır.

1.3.2.7 Nervürlü (Dişli) Döşemeler

Tavanda süslü bir görünüm oluşturmak, yapıda tesisat borularının döşenmesini kolaylaştırmak gibi düşüncelerle, döşeme altından sarkan küçük kirişçikler yapılır ki bu tür döşemelere nervürlü döşemeler denir. Söz konusu nervürler tavanda tek yönde veya iki yönde oluşturulabilir. Eğer nervür tek yönde oluşturulmuş ise tek nervürlü, çift yönde oluşturulmuş ise çift nervürlü döşemeler adını alır. Eğer nervürlü döşeme, çift doğrultuda çalışıyorsa kaset döşemeler denir. Dişli döşeme, tek doğrultuda yapıldığında nervürler kısa kenara paralel tanzim edilir. Bu döşemelerde nervürler arası en fazla 70 cm  olur.

1.3.2.8 Alttan Kaplamalı Nervürlü Döşemeler

Çeşitli nedenlerle tavanın düz olması ve betonarme döşemede boşlukların bırakılması istendiğinde, döşeme çelik donatımı dişli döşemelerde olduğu gibi yapılır. Döşemenin tavan kaplaması için tanzim edilen ahşap veya metal ızgara dişlere çeşitli şekillerde bağlanır. 

Doğal veya yapay ahşap plaklarla kaplama yapılması gerektiğinde, ızgaraların bağlanabilmesi için dişlerin alt kenarlarına 25 ile 60 cm aralıklarla izole edilmiş kırlangıç kuyruğu kesitli ahşap takozlar konur.

Tavan kaplaması rabiz üzerine sıva veya metal ızgara üzerine çeşitli levha şeklindeki malzemelerle kaplama yapılacaksa, metal ızgaranın bağlanabilmesi gerekir. Bunun için dişler arasındaki plaka betonuna sakal denilen 6 mm veya 8 mm çapındaki çelikler uçları kıvrılarak ve sarkıtılarak konur. Metal ızgara bu sakallara kıvrım veya kaynak yapılarak bağlanır. 

1.3.2.9 Asmolen Bloklu Döşemeler

Nervür kirişlerinin arasına (nervür kirişi ile kiriş arasına da) asmolen denilen bloklar döşenerek inşa edilen nervürlü betonarme döşemelerdir. Bu döşemeler kısmen ses ve ısı yalıtımı sağlarlar. Ayrıca bu döşemeler ile düz tavanlar imal edilir. Kullanılan bloklar  üretildikleri malzemenin türüne göre; pişirilmiş kil bloklu, beton bloklu, bims bloklu olabilirler. Blokların bazıları alttan kulaklı olarak hazırlanmışlardır. Alttan kulaklı olanlar tavanda aynı cins gereçten bir yüzey oluşturur. Bu nedenle tavandaki malzeme farklılığından dolayı olabilecek sıva çatlaması ve renk koyuluğu farkları önlenir.
Düz döşeme tuğlasının uzunluğu 20-30 cm, genişliği 35-55 cm. ve yüksekliği 12-35 cm. arasında değişmektedir. Kulaklı döşeme tuğlalarında, diş oluşturan kulak çıkıntısı 5-6 cm. olur. Blok türüne göre ölçüleri değişebilir. Hangi blok kullanılacaksa ölçüleri alınır ve döşeme bu ölçülere göre dizayn edilir.

Bu döşemenin uygulanması ile binada; düz tavanlar oluşturma, bölme duvarları istenen yerde yapabilme, ses, ısı yalıtımı sağlayabilme gibi kullanış ve görünüm bakımından bazı artı özellikler kazanılır. Bunlara karşılık yatay kesitli kirişlere konulacak donatı miktarı, dikey kesitli kirişlere kıyasla daha fazladır. Ayrıca, yatay kesitli kirişler özellikle yüksek binalarda yandan gelecek etkilere karşı yeter rijitlik sağlayamayabilir. Bu durumda betonarme perde kolon, perde duvarı ve uygun yerlerde sarkık kirişler yapılarak binanın dayanımının arttırılması zorunludur. Bu elemanların; yerleri, ölçüleri, çelik donatıları gibi değerleri betonarme hesapları sonucunda bulunur (İnşaat Mühendisliğinin konusudur). 

1.4. Betonarme Kirişler

1.4.1. Tanımı

Üzerlerine gelen yükleri taşıyarak oturdukları mesnetlere (kolon, taşıyıcı duvar gibi) nakleden yatay konumda taşıyıcı betonarme yapı elemanlarıdır. Kirişler yüklerini mesnetlere aktarırlarken; beton basınca, çelikler çekmeye çalıştırılır ve kirişin çekme gerilmeleri bulunan kısımlarına yeterli miktarda (hesapla bulunan miktarda) çelik donatım döşemek zorunludur.

Kiriş mesnetleri arasındaki mesafeye serbest açıklık denir. Kalınlığı 35 cm’ ye kadar olan mesnetlere oturan kirişlerin hesap açıklığı, mesnet eksenleri arasındaki uzaklıktır. Daha kalın mesnetli kirişlerin hesap açıklığı, serbest açıklığa bu açıklığın %5’ i eklenerek bulunur. Bir betonarme kiriş üzerine gelen yükü taşıyarak mesnetlere naklederken eğilmeye zorlanır. Bu durunda kirişin orta kısmında, kiriş yüksekliğinin yarısından geçtiği kabul edilen tarafsız eksen bulunur. Tarafsız eksenin üst kısmı basınca ve alt kısmı çekmeye çalışır.

Betonarme yapı elemanlarında genellikle beton basınca ve çelik çekmeye çalıştırıldığından, betonarme kirişlerde de esas çelikler alta konur artı moment yüklerinin gerilmelerini karşılar Üste konulan montaj çelikleri donatının bağlantısını sağlar ve çekmeye veya basınca çalıştıkları kabul edilmemekle birlikte; eksi moment yüklerinin gerilmelerini karşılamakta betona yardımcı olabilir. Ayrıca gerekli yerlere yeterli sayıda etriye konularak çelik donatı iskeleti tamamlanır. Bazı durumlarda kirişin yapılacağı yer sınırlı olabilir ve kirişin basınç gerilmelerini, tarafsız eksen üzerindeki beton alanı karşılayamaz.

Bu durumda  basınca çalışan alan büyültülemediği zamanlarda, kirişin basınç gerilmelerini karşılamada beton alanını desteklemek üzere çelik donatım konabilir. Bu tip kirişlere çift, donatımlı betonarme kiriş denir. Kirişlerde moment diyagramı çizildiğinde mesnetlerin çeşitleri ve sayılarına göre bazı
bölgelerde artı (+), bazı bölgelerde eksi (-) momentlerin oluştuğu görülür. Diyagramın işaret değiştirdiği yani tarafsız ekseni kestiği noktada moment sıfır, ancak kesme kuvveti en fazla (maksimum) durumdadır.

Artı (+) ve eksi (-) momentlerin bulunduğu bölgelerdeki gerilmelerin düz esas çeliklerle karşılandığını yukarıda belirtmiştik. Kesme gerilmeleri ise pilyelerle karşılanır. Pilye adedi ve bükülme (kırılma) yerleri hesap sonucu bulunur. Betonarme kirişlere konulacak olan esas çeliklerin aralarındaki uzaklıklar, en az çelik çapı kadar veya 2’şer cm olmalıdır. Konulacak çelikler için kiriş genişliği yeterli gelmezse,çelikler iki sıra halinde konulurlar.

Kirişin kolon ile birleşme yerinde, kiriş donatısı devam eder. Ancak kolon içindeki kısımda kirişe etriye konulmaz, burada kolona etriye konulur. Kirişin kolon oturtma alanını büyütmek için bazı durumlarda kolon, kirişe 90º’ den büyük açılarla birleştirilir. Bu eğimli takviyelere “gusse” denir. Gusse genişliği yüksekliğin üç (3) katından fazla olmamalıdır. 

1.4.2. Çeşitleri

1.4.2.1. Betonarme Hatıllar

Kagir yığma yapılarda; taş, tuğla ve bloklarla inşa edilen duvarların bağlantılarını sağlamak, üzerlerine gelen yükleri düzgün bir şekilde yayarak aktarmak üzere yapılan betonarme yapı elemanlarıdır. Betonarme hatıllar; yatay, düşey veya eğik durumda inşa edilebilirler. Hatıla genellikle dört esas çelik konur. Bu çelikler hatılın köşelerinden pas payı kadar içeriden devam edecek şekilde etriyelerle bağlanır. Etriyelerin aralıkları 50’şer cm’ye kadar çıkabilmektedir.

1.4.2.2. Betonarme Lentolar

Kagir yığma yapılarda ve betonarme yapıların tuğla veya bloklarla inşa edilen kısımlarında; kapıların ve pencerelerin boşluklarının üzerlerini kapatmak, üzerlerine gelen yükleri mesnetlere iletmek için yapılan betonarme elemanlardır. 

Lentolar, üzerlerine gelen yükleri iki uçlarındaki mesnetlere (duvarlara) aktardıklarından, lentoların genişlikleri uçlarındaki duvarların kalınlıklarına eşit olur. Yükseklikleri en az 20 cm alınırsa da açıklıklarına ve üzerlerine gelen yüklerin fazlalığına göre değişir.

Lentoya genellikle dört esas çelik konulur. Bu çelikler lentonun köşelerinden pas payı kadar içeriden devam edecek şekilde etriyelerle bağlanır. Etriye aralığı en fazla 20 cm alınır. 

1.4.2.3. İki Ucu Serbest Oturan Betonarme Kirişler

Kagir yığma yapılarda iki ucu serbest mesnetli olarak inşa edilen betonarme kirişlerdir. Kiriş uçları en az 20 cm uzunluğunda mesnetler üzerine oturtulur. Bu kirişler, üzerlerine gelen yükleri taşırlar ve iki taraflarındaki mesnetlere iletir. 

1.4.2.4. İki Ucu Ankastre(Sabit) Olan Betonarme Kirişler

Kirişin uçları mesnette diğer bir yapı elemanına (genellikle bir kolon veya kirişe) gömülü olan ve gömüldüğü yapı elemanı ile birlikte çalışan kirişlerdir. Yığma yapılarda kirişin uçları mesnetlerdeki duvarlara gömülü inşa edilmektedir.

1.4.2.5. Bir Ucu Ankastre Diğer Ucu Konsol Betonarme Kirişler

Balkon çıkıntılarında, harici merdivenlerde, yan kirişsiz merdivenlerde ve benzeri yerlerde uygulanan, bir ucu duvar veya kirişe gömülü diğer ucu serbest olan kirişlerdir. Bu kirişlerde çekme gerilmeleri üstte oluşacağından esas demirler kirişin üst kısmına, montaj  demirleri alt kısmına konulur. Etriyeler ankastre olan uca doğru sıklaştırılırsa bu durumda her etriyenin aralığı projesinde kiriş üzerine yazılır. Uygulamada bu hususa uyulur.

1.4.2.6. Devam Eden (Mütemadi) Betonarme Kirişler

İkiden fazla mesnet üzerine oturtularak iki açıklıklı veya daha fazla açıklıklı olarak inşa edilen betonarme kirişlerdir. Açıklıkları ve üzerlerine gelen yükler farklı olmasına rağmen, işçilik kolaylığı bakımından bazen kiriş ölçüsü değiştirilmez. Ancak pilye çelikler devamlı veya her aralıkta ayrı ayrı konulabilir. Her aralık için ayrı konulduğunda ayrı konulan pilye uçları, devam eden kiriş içine açıklığın 1/4’ü kadar uzatılır. Devam eden kirişlerden biri diğerini dik açılı veya eğik açılı olarak kestiğinde, ikisinin iyi bağlanabilmesi için kesişme yerinde, kirişlerden birine Etriye konulur diğerine etriye konulmaz. Pilye çeliklerinin mesnetler üzerindeki toplam kesit alanı mesnetler üzerinde oluşan gerilmeleri karşılamaya yetmiyorsa, mesnetler üzerine ilave pilyeler (şapo çelikleri) konulur. Şapo çelikleri her iki tarafa kendi kiriş açıklığının 1/4‘ü kadar devam ettirilir. Şapo çeliklerinin son mesnette kullanılması halinde, bir ucu gönye şeklinde kıvrılarak kiriş yüksekliğince konulur.

1.4.2.7. Konsollu Ankastre Veya Sürekli Betonarme Kirişler

Bir ucu gömülü (ankastre), diğer ucu mesnetsiz (askıda) olan betonarme kirişlerdir. Kapalı ve açık çıkmaların bulunduğu yerlerde, merdivenlerin bazılarında uygulanır. Bu elemanların üzerlerine gelen yükleri diğer taşıyıcı elemanlara ileten kiriş içindeki pilye çelikleridir. Askıdaki kirişin esas ve ilave pilye çelikleri devam eden kirişin içine açıklığının 1/4 ‘ü kadar uzatılır.

Bu kirişlerin üst kısmında meydana gelen çekme gerilmelerinin karşılanabilmesi için esas çelikler ve pilyeler üste, montaj çelikleri alta konulur. Donatı çapı, sayısı, pilye sayısı, büküm yeri, etriye çapı ve aralığı gibi hususlar hesapla bulunur. Esas çelik ve pilyelerin  uçlarında gönye kırma yapılır. Etriyeler mesnete yaklaştıkça sıklaştırılır. Bazı hallerde görünüşü güzelleştirmek için kiriş yüksekliği uca doğru gittikçe alttan azaltılır.


1.4.2.8. Tablalı (T) Betonarme Kirişler

Betonarme karkas yapılarda, döşeme altlarına konan ve betonu döşeme ile birlikte dökülen kirişler tablalı yapılabilir. Döşemenin ortasında veya kenarında uygulanabilirler. Kirişle beraber çalıştırılacak döşeme genişliği, döşeme açıklığının yarısından fazla olamaz. Döşemenin pilye çelikleri, kirişin dağıtma (tevzi)çelikleri üzerinden geçirilerek konulur. Esas çelikleri ise kiriş içerisinden geçirilerek konur.

1.4.2.9. Betonarme Ters Kirişler

Binalarda döşemenin yükünü taşıyan kirişin döşemenin altından sarkması istenmiyorsa, kiriş döşemenin üzerinde tertiplenir. Bu kirişlerin üzerine gelen duvarda kapı açılmaz, zorunluluk olursa kapı açılır ve eşik yapılır. Kiriş donatımı diğer kirişlere benzer. Döşemenin esas çelikleri, kirişin esas çelikleri üzerinden geçirilir.

1.4.3. Yer Ve Konumları

Kirişlerin; kendilerine gelen yükleri taşıyarak oturdukları mesnetlere (kolon, taşıyıcı duvar gibi) nakleden yatay konumda taşıyıcı betonarme yapı elemanları olduklarını tanım kısmında belirtmiştik. 

Kirişlerin uçları kolon, taşıyıcı duvar gibi mesnetler üzerine oturtulur. Bu nedenle kirişlerin yerleri kolonlar arasıdır ve uçları kolonların üzerine oturtulur. Ancak konsol şeklinde olan kirişlerin birer uçları boşta kalır. Bir de nervür şeklinde olan kirişlerin uçları kirişlere mesnetledir. Kirişler, yatay taşıyıcı sistem elemanlarıdır. Bu sebeple genellikle yatay konumda inşa edilir. x-x ekseni yönünde yatay konumda, y-y ekseni yönünde yatay konumda veya çapraz yönünde yatay konumda olabilirler. Ancak bazı durumlarda eğik konumda da kirişler inşa edilebilmektedir. Hatıllar ise yatay, düşey veya eğik konumlarda inşa edilebilmektedir. 

1.5. Betonarme Temeller

1.5.1. Tanımı


Temel; binanın alt yapısını meydana getiren, zemin yüzeyi altında kalan, binanın sabit ve hareketli yüklerini taşıyan ve bunları zemine ileten yapı elemanıdır. Temeller, yapıldıkları malzemenin türüne, temel şekline göre gruplandırılır ve isimlendirilir.

Temel yapımında kullanılan malzemelere göre taş temeller, tuğla temeller, beton temeller, betonarme temeller, çelik temeller, ahşap temeller olarak gruplandırılır. Binaların inşasında çoğunlukla betonarme temeller kullanılmaktadır. Betonarme temellerin şekilleri, binanın yapılış amacına, sabit ve hareketli yüklerine, temel zemini tabakasının derinliğine, kalınlığına, cinsine, taşıyabileceği yüke göre seçilir. Bu bölümde betonarme temeller detaylara girmeden kısaca tanıtılacaktır.

1.5.2. Çeşitleri

1.5.2.1. Duvar Altında Betonarme Sömel

Kagir yığma yapılarda, temel duvarının basıncını zemine yayarak iletmesini sağlamak veya temel duvarının tabanına gelen basınç, hesaplanan zemin gerilmesini aştığında taban basıncını azaltmak üzere temel tabanını genişletmek için yapılır. Duvar altına sömel yapılırken, boylamasına esas çelikler konulur ve hesapla bulunan aralıklar ile etriyelerle bağlanır.

1.5.2.2. Münferit Betonarme Temeller

Betonarme karkas ve çelik yapılarda her kolonun altında ayrı ayrı inşa edilen betonarme temellerdir. Bu temellerin taban yüzeyleri kolonların durumuna göre kare veya dikdörtgen şeklinde yapılır. Temel üzerine gelen yükü taşırken, alt yüzeyinde çekme gerilimi olacağından demir donatısı altta konulur. Temele konulacak çeliklerin eksenleri arasındaki uzaklık kolonların altında az ve kenarlara doğru artan aralıklarla döşenir. Münferit betonarme temeller; düz, kademeli, meyilli, daire biçimlerinde inşa edilebilir. 

Bu temellerin taban yüzeyleri en az 100x100 cm olur. Bu temeller genellikle bağ kirişleri ile temel üzerinden veya temel hizasından birbirlerine bağlanır. Bağ kirişlerinin en kesit ölçüleri 25x25 cm’ den az olamaz. Deprem yönetmeliğinde yapılan değerlendirme tablolarına göre minimum en kesit boyutu, bağ kirişinin serbest açıklığının 1/30’ undan az olmamak üzere belirlenir. Bağ kirişlerinin boyuna donatısı minimum 4Ø14 ve Etriye çapı minimum Ø8 mm olur. Etriye aralıkları 20 cm’ den fazla olamaz.

Deprem yönetmeliğine göre; bina temelleri, deprem esnasında oturma veya farklı oturmalardan dolayı üst yapıda hasara neden olmayacak biçimde, oturtuldukları zeminin özellikleri göz önüne alınarak, zemin mekaniği ve temel inşaatı kurallarına uygun olarak yapılacaktır. 


1.5.2.3. Birleşik Betonarme Temeller

Birbirine yakın olan iki kolonun altına iki temel birleştirilerek betonarmeden yapılan temeldir. Kolonların taşıdıkları yükler birbirine eşit veya yakın ise temelin planı dikdörtgen, farklı ise zemine aynı basınçla yükü iletebilmesi için temel in planı yamuk şeklinde tanzim edilir. Kolonların altında temelin alt kısmı, kolonlar arasında temelin üst kısmı çekmeye çalışır ve donatılar bu kısımlara çekme gerilimini önlemek üzere konur. 

1.5.2.4. Betonarme Izgara Temel

Münferit, birleşik ve mütemadi temellerin kısa zamanda inşa edilmesi istendiğinde, betonarme kirişleri veya çelik I profilleri kullanılır. Çelik profiller kullanıldığında, zeminin su ve rutubetinden korunabilmesi için etrafına koruyucu beton dökülür. Betonarme ızgara temel genişliği boyunda en az 20 cm genişliğinde ve gerekli yükseklikte betonarme kirişler şantiyede veya atölyede imal edilir. Kirişlerin iki ucunda bağlantı bulonları için delikler bırakılır. Kirişler en az üç hafta sonra yan yana ızgara şeklinde konularak temel yapılır.Izgaraların içine üstte montaj, altta esas ve pilye çelikleri konur ve etriyelerle bağlanır.

1.5.2.5. Mütemadi Betonarme Temeller

Betonarme karkas yapılarda aynı hizada üç veya daha fazla kolonun altında yapılan betonarme temellerdir. Bina planına göre tek veya çift doğrultuda yapılabilir. Devam eden betonarme temeller genellikle (genişliği 90 cm’ yi geçtiğinde) tablalı kiriş şeklinde yapılır. Bu temellerde kolonlar altında temel tabanı çekmeye ve üstü basınca, kolonlar arasında temel üstü çekmeye ve altı basınca çalışır. Bu nedenle kesitin altına ve üstüne konulan çelikler esas
donatı olarak kabul edilir. Pilyeler kolonlar arsında üstte ve kolonlar altında aşağıda olacak şekilde kıvrılır. Etriyeler en fazla 20 cm ara ile gerektiğinde kolon altında daha yakın aralıklarla konur ve bağlanır.

Temel tabanı genişliği 90 cm’ den daha fazla olduğunda, (betonarme münferit temelin kısa kenarı en 100 cm olur) tablanın yükü yayarak nakletmesi için çelikler en fazla 15 cm ara ile temel kirişine dik olacak şekilde tabana konur. Devam eden temel kirişinin çelikleri tabana konulan tabla donatıları üzerine oturtulur ve bağlanır. Kiriş dışında tabla donatılarını bağlamak üzere dağıtma çelikleri kullanılır.


1.5.2.6. Radye (Radye Jeneral) Temeller

Temel zemini üzerine gelen yükün fazla olması durumunda temelin tüm yapı alanını kapsayacak betonarme ile yapılan temellerdir. Bu tip temellerde dış temel duvarları da betonarme ile inşa edilir. Radye betonarme temeller; üzerine inşa edilecek yapının temele  nakledeceği yüklerin durumuna göre düz, mantar plaka, alttan kirişli veya üstten kirişli olarak yapılabilir.Radye temellerde plak kalınlığı 30 cm’ den az olamaz. Plak üstü kotu doğal zemin kotundan en az 60 cm aşağıda olmalı; donma etkisi olan yerlerde ise donma derinliğinin altına altında inşa edilmelidir.

Düz plaka halindeki radye temel, üzerine inşa edilecek yapının duvarları ve kolonları arasındaki mesafeler küçük ve temellere naklettikleri yükler az ve birbirlerine eşit veya yakın olduğunda yapılır. Temel plakasının kalınlığı hesap sonucu bulunur, ancak 20 cm’ den az olamaz. Plakanın esas çelikleri, mesnet aralarında plakanın üst, mesnet altlarında alt yüzeyine konulur. Gerekirse mesnet altları ilave çelikler ile takviye edilir. Plaka esas çelikleri, kısa doğrultuda betonarme eleman yüzeyine yakın konur. 

Plakanın üzerine gelen yüklerin fazla olması halinde çelikler çekmeye ve basınca çalıştırılır. Plakanın altında ve üstünde çift çelik donatımı kullanılır. Mantar plaka şeklinde radye temel, kolon yüklerinin daha kalın bir kesite taşıttırılması için yapılır. Temelin çelik donatımı düz plakanınkine benzer. Kolonların altlarında çelik çapları arttırılır veya aralıkları azaltılır.

Temelin üzerine inşa edilecek yapının, duvarları veya kolonları arasındaki mesafeler ve temele naklettikleri yükler fazla olduğu zaman, kolonlar veya duvarlar betonarme kirişler tertiplenir. Bu kirişlerin alt ve üst taraflarına konan donatılar çekmeye çalıştırılır. Kolonların altında pilyeler alta, kolonların arasında üste doğru kıvrılır. Gerekirse ek pilyeler ilave edilir. Etriyeler en çok 20 cm aralıklarla ve kolonlar altında sıklaştırılarak döşenir. Kirişlerin ve
plakaların betonları aynı anda dökülür. Kirişler plakanın altında veya üstünde inşa edilirler ve buna göre isim alırlar. Donatılar hesap sonucu bulunur.

1.5.2.7. Betonarme Kazık Temeller

Binanın inşa edileceği alanda, sağlam zemin tabakasının fazla derinde bulunması halinde, temel kazıklarla yapılabilir. Betonarme kazık temeller yapılışlarına göre hazır ve yerinde dökme olmak üzere iki kısma ayrılır. Hazır veya çakma kazıklar atölyelerde döküldükten altı hafta sonra, yerine götürülerek çakılır. Bu kazıklar, kare, dikdörtgen veya daire kesitli ve uçları sivri olarak imal edilir. 

Yerinde dökme kazıklar, zemin çeşitli şekillerde açıldıktan sonra, kazık çelik donatımı yerine yerleştirilip, beton dökülerek yapılır. Fore kazıklar adı verilen yerinde dökme kazıklar, daire kesitli olurlar. Kazıkların çelik donatımları, boylamasına konulan esas çelikler ve enlemesine konan etriyelerden meydana gelir. Kazık içine köşelere gelecek şekilde en az dört adet esas çelik konur. Kare ve dikdörtgen kesitlerde etriyeler, daire kesitlerde ise firetler kullanılır.

1.6. Merdivenler

1.6.1. Tanımı

Bir yapıda birbirinden farklı iki seviye arasında, muntazam aralıklı yatay ve düşey yüzeylerden oluşan, düşey sirkülasyon aracı olarak kullanılan yapı elemanına merdiven denir. Merdiven, arasında kot farkı bulunan düzeylerden birbirine yürüyerek inip çıkmaya yarar. Bu nedenle; mekanik olarak çalışan düşey sirkülasyon araçlarının zamanla arıza yapabileceklerini düşünürsek, her yapıda mutlaka bir veya gereği kadar merdiven inşa edilmelidir.

1.6.2. Çeşitleri

Binalardaki inşa edildikleri yerlere göre çeşitleri

  • Dış (harici) merdivenler : Binaların dışında veya açıkta inşa edilen merdivenlerdir. Üstleri açık olduğundan, dış etkilere dayanıklı malzemelerle inşa edilirler ve dış yüzeylerinin tamamının kaplanması gerekir.
  • İç (dahili) merdivenler : Binaların içinde veya üstü ve çevresi kapalı olarak inşa edilen merdivenlerdir. 


Binalardaki fonksiyonlarına göre çeşitleri

  • Kat merdivenleri : Katlar arasında, insan ve eşya iniş, çıkışını sağlayan merdivenlerdir. 
  • Yangın merdivenleri : Kat merdivenli veya asansörlü binalarda yangın esnasında kullanılmak üzere bina içinde ya da bina dışında inşa edilen merdivenlerdir.

Yapımında kullanılan malzemelerine göre çeşitleri

  • Ahşap merdivenler : Taşıyıcı elemanları ahşap malzemeler ile inşa edilen merdivenlere ahşap merdivenler denmektedir.
  • Kâgir merdivenler : Taşıyıcı elemanları kâgir malzemeler ile inşa edilen merdivenlere kâgir merdivenler denmektedir.
  • Betonarme merdivenler : Taşıyıcı elemanları betonarme ile inşa edilen merdivenlere betonarme merdivenler denilmektedir.
  • Metal merdivenler : Taşıyıcı elemanları metal malzemeler ile inşa edilen merdivenlere metal merdivenler denmektedir.

Eğimlerine göre çeşitleri 

Basamak uçlarını birleştiren hattın veya merdiven tablasının yatay düzlem ile teşkil ettiği açıya merdiven eğim açısı denir.
  • Yatık eğimli merdivenler : Yatay düzlemle yaptığı açı 20 derece ile 24 derece arasında olan merdivenlerdir. Genellikle bahçe, park, geçit ve binaların dış merdivenlerinde uygulanır. 
  • Normal eğimli merdivenler : Yatay düzlemle yaptığı açı 25 derece ile 36 derece arasında olan merdivenlerdir. Binaların iç ve dış merdivenlerinde uygulanır.
  • Normalden fazla eğimli merdivenler : Yatay düzlemle yaptığı açı 37 derece ile 45 derece arasında olan merdivenlerdir. Binaların çatı ve bodrum katları ile az kullanılan merdivenlerde uygulanır.
  • Çok fazla eğimli merdivenler : Yatay düzlemle yaptığı açı 46 derece ile 60 derece arasında olan merdivenlerdir. Binalarda özel kullanma şartlarına tabiî olan yangın ve servis merdivenlerinde uygulanır.
  • Dik eğimli merdivenler : Yatay düzlemle yaptığı açı 61 derece ile 90 derece arasında olan merdivenlerdir. Binalardaki tesisatlarda ve endüstriyel yapılarda dayama veya asma merdiveni olarak kullanılırlar. Bazı su depolarının içinde de bu tip merdivenler kullanılır.
  • Rampa : Yapılarda yatay düzlem ile yatığı açı 20° ve daha az olan düşey sirkülasyon sağlayan eğimli yüzeylere rampa denilmektedir. İçinde tekerlekli taşıyıcıların kullanıldığı endüstriyel yapılarda iki ayrı seviye arası eğik bir yüzey ile birbirine bağlanabilir. Binalarda kot farkı az olan yerlerde birkaç basamak ve rıht yerine rampa ile iniş, çıkış sağlanabilir. Tren istasyonu, stadyum, otogar gibi yerlerde rampaların inşa edilmeleri yararlı olur. Rampaların yüzeyleri kaygan olmayan ve pürüzlü malzemelerle kaplanmalıdır.

Plandaki şekillerine göre çeşitleri

  • Tek kollu düz merdiven
  • Tek kollu düz sahanlıklı merdiven
  • İki kollu köşede sahanlıklı merdiven
  • İki kollu ortada sahanlıklı merdiven
  • İki kollu çeyrek döner merdiven
  • İki kollu yarım döner merdiven
  • Üç kollu yarım döner merdiven
  • Üç kollu ortada sahanlıklı merdiven
  • Üç kollu köşede sahanlıklı merdiven
  • Üç kollu boy sahanlıklı merdiven
  • Üç kollu çeyrek döner merdiven
  • Üç kollu çeyrek ters döner merdiven
  • Tam döner merdiven
  • Elips merdiven
  • İki taraftan çıkışlı merdiven
  • Üç taraftan çıkışlı merdiven
1.6.3. Yer Ve Konumları

Merdivenlerin yapıda düşey sirkülasyon aracı olarak kullanıldıklarını daha önce belirtmiştik. Merdiveni oluşturan elemanlardan; sahanlık, basamak gibi bazıları yatay konumda, rıht ise düşey konumda bulunmaktadır. Ancak merdiven kolları eğik konumda  olmak zorundadırlar. Çünkü, bir kottan başka bir kota yürüyerek geçişi sağlayacaklardır. 

Kendi ağırlıklarını ve gelen yükleri kenarlarındaki veya yanlarındaki kirişlere aktarırlar. Kirişler kolonlara, kolonlar da temellere iletirler.
Binalardaki yerlerine gelince, dışarıdan binaya bağlantıyı sağlayacak ise bina dışında inşa edilir. İçerideki bağlantılar için bina içinde inşa edilirler. Ayrıca yangın merdivenleri genellikle bina dışında inşa edilmektedirler. Çünkü bina içinde inşa edildiğinde, yönetmeliğine göre donanımlarının yerine getirilmesi daha zor olmaktadır. 

2. KOLON APLİKASYON PLANI

2.1. Kolon Aplikasyon Planı

2.1.1. Tanımı

Betonarme sistemin düşey taşıyıcıları olan ve deprem yüklerinin büyük bir kısmını karşılayan kolonların; inşaattaki yerlerine hatasız olarak uygulanabilmeleri, kolonların donatımlarının doğru, eksiksiz bir şekilde uygulanabilmeleri için çizilen statik proje paftasıdır. 

2.1.2. Önemi

Betonarme inşaatta taşıyıcı sistem elemanlarının hem deprem yüklerini karşılamaları hem de kendilerine gelen diğer yükleri bir alt elemanlara zorlanmadan ve yön değiştirmeden iletebilmeleri bu konuda hayati önem taşımaktadır. Yüklerin zemine kadar iletilmeleri ve zemine sağlıklı olarak taştırılması da oldukça önemlidir.

Kendilerine gelen yükleri taşıyabilmeleri için; kolonların ölçüleri, yönleri donatımları, gibi hususlar inşaat mühendisleri tarafından statik ve betonarme hesapları yapılarak tespit edilmektedir. Ancak kolonların yönlendirilmeleri nasıl olursa olsun; kolon aplikasyon planı çizilirken kolonların akslarının birbirlerini karşılamaları gerekir. Yani x-x ve y-y doğrultularındaki her bir aksta bulunan kolonların birer kenarları aynı hizaya getirilerek çizilir. Aksi takdirde düşey taşıyıcı sistem elemanları olan kolonlar kendilerinden beklenen görevleri sağlıklı olarak yerlerine getiremez.

2.2. Kolon Aplikasyon Planı Çizimi

2.2.1. Kolon Aplikasyon Planı Çizimi Yönetmelik Ve Mevzuatı


Yönetmelik ve mevzuatla ilgili maddelere başlamadan önce şu hususu belirtmenin çok yararlı olacağını düşünüyoruz. İnşaatı yapılacak olan bir projenin çizimi yapılmadan önce yönetmelik ve mevzuatla ilgili tüm kaynaklar incelenmelidir. Burada genel standartlar üzerinde durulacaktır. Sadece buradaki notlar yeterli görülmemelidir. İnşaat mühendisinin yaptığı statik ve betonarme hesapları sonucunda bulduğu ölçülere ve değerlere kesinlikle uyulmalıdır. Çünkü yapı teknik ressamı statik ve betonarme hesabı yapmaya yetkili olmayacaktır. Bu nedenle, inşaat mühendisine danışarak uygulamaları yürütecektir. Ancak yapı teknik ressamının bu konuda rahatlıkla çizim yapabilmesi, aranan ve tercih edilen bir eleman olabilmesi için yönetmelikleri iyi bilmesi gerekmektedir.

1- Kolonlar en alt kattan başlayıp, yukarıya doğru birbirleri üzerine gelecek şekilde yerleştirileceklerdir.
2- Kolonların en küçük boyutları 250 mm’ den ve kat yüksekliğinin 1/20’ sinden küçük olamaz. En kesit alanı 75000 mm²’ den küçük olamaz.
3- Her bir kolonda uzun kenarın kısa kenara oranı 3’den büyük olmayacaktır.
4- Daire kesitli kolonlarda çap en az 300 mm olacaktır.
5- Hiçbir kolonda Ø8 mm’ den daha küçük çaplı etriye kullanılmaz. Deprem bölgelerinde Ø10 mm daha yararlı olabilir.
6- Dış hava ile temas eden kolonlarda pas payı 3 cm, iç kolonlarda 1,5 cm alınacaktır.
7- Kolon esas donatısı minimum 4Ø14’ den daha az kullanılamaz. Deprem bölgelerinde boyuna donatı brüt alanı kesitin % 1’inden az, % 4’ünden fazla
olmayacaktır. En az donatı, dikdörtgen kesitli kolonlarda 4Ø16 veya 6Ø14, dairesel kolonlarda ise 6Ø14 olacaktır. Bindirmeli ek yapılan kesitlerde boyuna donatı oranı % 6’yı geçmeyecektir.
8- Kolonlar katlar arasında birbirleri ile kenetlenirken bırakılan filizler kancasız bağlanacaktır.
9- Kolonlar katlar arasında birbirleri ile kenetlenirken bırakılan filiz demirlerinin boyları en az 50xØ olmalıdır.

2.2.2. Kolonun Sargılanması

  • Mesnetlenmiş iki boyuna donatı arasındaki uzaklık çok önemlidir. Bu uzaklık 20 cm’ yi geçtiğinde sargı etkisi kaybolur.
  • Boyuna donatının mesnetlenmesi, ancak etriyenin boyuna donatı çevresinde 90º dönmesi veya çirozlarla sağlanabilir.
  • Etriyenin sargı olarak etkili olabilmesi için, etriyenin 135º’ lik kancalarla göbeğe kenetlenmesi gerekmektedir.
2.2.3. Kolonun Sargı Bölgesindeki Etriye Miktarı
  • Her kolonun alt ve üst uçlarında betonun sıkıca çemberlenmesini sağlamak için ve böylece normal kayma ve eğilme gerilmeleri altında gevrek bir şekilde aniden kırılmasını önlemek amacıyla kolon sarılma bölgeleri bulunacaktır. 
  • Bu bölgelerin biri döşeme üst kotundan diğeri kolona bağlanan en derin kirişin alt yüzünden itibaren başlayıp kolonun ortasına doğru ilerletilecektir.
  • Bu bölgelerin her birinin uzunluğu; kolonun uzun kenarından veya kolon serbest yüksekliğinin altıda birinden (1/6) ya da 50 cm’ den az olamaz. Dairesel kesitli kolonlarda kolon çapından az olamaz. Bu donatılar temelin içinde de en az kolonun dar kenarının iki katı kadar bir yükseklik boyunca devam ettirilecektir. 
  • Kolon boyunca (sargı bölgesi) Etriye ve çiroz aralığı en küçük en kesit boyutunun 1/3’ünden ve 100 mm’ den daha fazla, 50 mm’ den daha az olmayacaktır. Etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay uzaklık Etriye çapının 25 katından fazla olmayacaktır. Sürekli dairesel spirallerin adımı göbek çapının 1/5’ inden ve 80 mm’ den fazla olmayacaktır. 
  • Kolon sargı bölgesindeki etriyelerin aralıkları; 5 cm ile 10 cm arasında uygulanır.

2.2.4. Kolon Orta Bölgesi


  • Kolonun alt kısmı ile üst kısmında uygulanan sargı bölgeleri arasında kalan bölümü kolon orta bölgesidir.
  • Kolon orta bölgesinde Ø8’ den küçük çaplı enine donatı kullanılmayacaktır. 
  • Kolon orta bölgesindeki etriye, çiroz veya spiral aralığı, kolonun en küçük en kesit boyutunun yarısından ve 200 mm’ den daha fazla olmayacaktır. Etriye kollarının ve/veya çirozların arasındaki yatay uzaklık etriye çapının 25 katından fazla olmayacaktır. 
2.2.5. Kolon Kiriş Birleşim Bölgesi
  • Kolon ile kirişin birbirine bağlandığı bölgedir.
  • Kolon-kiriş birleşim bölgesindeki etriye; kolon orta bölgesindeki birim boya rastlayan etriye miktarından az olamaz.
  • Bu bölgedeki etriye aralığı 15 cm’ yi geçmemeli ve bu bölgeye en az üç (3) tane etriye konmalıdır.
2.2.6. Perde Duvarı Boyut Ve Donatıları İle İlgili Hükümler
  • Perdenin her iki ucunda birer kolon oluşturulmalıdır. 
  • Kolon gibi düzenlenen bölgedeki boyuna donatı en az 6Ø14 olmalıdır.
  • Kolon gibi düzenlenen bölgedeki sargı donatısı aralığı 20 cm.’yi geçmemelidir.
  • Perde duvarda yatay donatı olarak en az Ø10 mm’ lik demir kullanılmalıdır.
  • Ancak beş (5) kata kadar olan binalarda her bir yöndeki perde oranı 0,02’ den fazla olduğu durumlarda hasır çelik (soğukta işlem görmüş) duvar donatısı olarak kullanılabilir.
  • Perde düşey donatısında yapılacak ekler şaşırtılarak yapılmalıdır.
  • Perde düşey donatısı birer atlanarak çirozlarla bağlanmalıdır. 
  • Perde duvarlarda m²’ de dört (4) adet özel deprem çirozu kullanılmalıdır.
2.3. Kolon Aplikasyon Planı Çizim Kuralları
  • Ait oldukları katın kalıp planındaki akslar 1/50 ölçeğinde çizilir.
  • Kolonlar bu akslar üzerine 1/20 ölçeğinde çizilir.(daha iyi görünebilmeleri için).
  • Aksların çiziminde ayrı, kolonların çiziminde ayrı ölçek kullanıldığı paftanın uygun bir yerinde belirtilir.
  • Kolonların yatay ve düşey akslara göre durumları, donatıları ve her kolon üzerine ayrı ayrı yazılır.
  • Paftanın uygun bir yerinde aplikasyon planının ait olduğu kat kolonlarının demirleri, ölçüleri farklı her kolon için ayrı ayrı çizilir. Boyları, başladığı ve bittiği katlara ait kotları yazılır.
  • Kolon demirlerinin, bir üstteki katın kolonu içinde devam eden filiz boyu; boylamasına demir çapının 50 katı alınır(bağlantıyı sağlamak için).
  • Kolonlara ait tip etriyeler, paftanın uygun bir yerinde, çizilir. Çapları, aralıkları, kısmi ölçüleri ve tam boy ölçüleri yazılır.
  • Kolon boyutlarının kattan kata değişimi çok büyük olduğu takdirde, değişme yerlerine ait detay resimleri konstrüksiyonuna uygun şekilde çizilir.
  • Diğer bir çizim yöntemi de; kolon aksları ile yatay kesitlerinin 1/50 ölçeğinde çizilmesi ve kolonlara numaralar verilerek detaylarının 1/20 ölçeğinde başka paftalarda çizilmesi şeklidir.
  • Fretli kolonlar, betonarme kazıklar ve betonarme palplanşlar aynı kurallar ile çizilir. 

2.4. Kolon Aplikasyon Planı Çiziminde İş Sırası

  • Çizim kağıdınızı paralel cetvel ve gönye yardımıyla masaya bağlayınız.
  • 1/50 Ölçekli olarak kolon akslarını çiziniz.
  • Kat planındaki yerine, yönüne ve betonarme hesaplarındaki ölçülerine uygun olarak, 1/20 ölçekte tüm kolonları yerlerine çiziniz).
  • Yönetmelikte belirtilen pas paylarını dikkate alarak etriyelerini çiziniz.
  • Statik ve betonarme hesaplarına uygun olarak belirtilen boylamasına donatıları etriye içine çiziniz.
  • Etriyelerin kanca yerlerini gösteriniz.
  • Tüm kolonların dar ve uzun kenarlarına paralel olarak 2’şer adet ölçü çizgisi çiziniz.
  • Kolona yakın olan ölçü çizgisinde; aks ile kolonun kenarları arasındaki mesafeleri, 2. çizgilerde toplam boyları veriniz.
  • Kolonlara numara veriniz ( S1; S2; S3; …Sn ).
  • Kolonların yanlarına; boylamasına demir ve etriye demirlerinin sayı, çap ve aralıklarını yazınız.
  • Dış ölçülendirme için her cepheye 2’şer adet ölçü çizgisi çiziniz.
  • Dış ölçülendirmeyi yapınız.
    1. Ölçü çizgisine kolonların aksları arasındaki mesafeleri ve dış kolonlarda aksın dışında kalan ölçüleri yazınız.
    2. Ölçü çizgisine toplam mesafeyi yazınız.
  • Paftanın uygun bir yerine her ayrı tip kolona ait birer etriyenin açınımını çiziniz.Parça ölçülerin ve toplam boylarını yanlarına yazınız.
  • Paftanın uygun bir yerine kolonun boyuna kesitini çiziniz. Boyuna donatıya bir örnek gösteriniz.
  • Kuzey okunu çiziniz.
  • Paftanın adını, kullandığınız ölçekleri yazınız.
  • Paftanın son kontrolünü yapınız.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :