Kapat

BİNA ENERJİ GİRİŞ SİSTEMLERİ

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ AÇARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.

1. HAVAİ HAT İLE ENERJİ GİRİŞİ
1.1. Havai Enerji Hatları
Üretilen elektrik enerjisinin en ekonomik metotlarla tüketim alanlarına iletilmesi
gerekir. Bunun için en fazla tercih edilen yöntem havai hatla iletimdir. Havai hat ile iletimin
yer altı kabloları ile iletmeye göre avantajları azdır, havai hat ile iletimde iletkenlerin çekilişi
dolayısıyla şehrin estetiğinde bir bozulma meydana gelir. Rüzgâr ve diğer atmosfer
şartlarının havai hatla iletimde etkileri vardır.
Havai hattın tercih ediliş sebepleri genel olarak şunlardır.
Ø Yer altı kablosu ile iletime göre maliyeti daha ucuzdur, dolayısıyla daha ekonomiktir.
Ø Arıza yerinin tespiti ve onarımı daha pratiktir.
Ø İlave elemanları kullanarak tesisin kapasitesini artırmak her zaman mümkündür.
Şekil 1.1: Elektrik enerjisinin havai hat ile iletim ve dağıtımı
1.1.1. Havai Enerji Hat Donanımları ve Özellikleri
Havai enerji hatlarında kullanılan elemanlardan (donanımlar) direkler, travers ve
konsollar, izolatörler, iletkenler incelenecektir.
1.1.1.1. Direkler
İletim ve dağıtım hatlarında kullanılan ve iletkenleri birbirlerinden belirli uzaklıkta
havada tutmaya yarayan ve hat boyunca uygun aralık ve yükseklikte yerleştirilen şebeke
donanımına direk denir.
Ø Yapıldıkları Malzemeye Göre Direk Çeşitleri
İmal edildikleri malzemeye göre direk çeşitleri şunlardır.
· Demir direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen, demir
çelikten yapılmış direklerdir. Demir direkler boyalı- kaynaklı (orta ve
alçak gerilimde kullanılan A ve kafes direklerde) ve galvanizli- cıvatalı
(Yüksek gerilim ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır)
olarak üretilir. Yapılarında I, U, L şeklinde profiller kullanılır. Demir
direklerin temellerine kesinlikle, taş, kum ve toprak doldurulmamalı,
sadece beton kullanılmalıdır. Demir direkler ağaç direklere nazaran daha
uzun ömürlü ve beton direklere göre de daha hafiftir. Demir direkler
iletkenlerin her türlü tertip şekline uygulanabilir. Herhangi bir sebeple
meydana gelebilecek direk arızalarının tamir edilmesi de kolaydır. Ancak
beton direklere göre bakım ve işletme masrafları daha fazladır. Demir
direklerde canlıların çıkmasını önlemek için korkuluklar bulunur.
Demir direkler; Boru, A direk, kafes, putrel (pilon, çatal) direk olarak çeşitlere ayrılır.
Kafes ve putrel tip direkler yüksek gerilimde, boru ve A tipi direkler de alçak gerilimde kullanılır.
Resim 1.1: Pilon tipi demir direkler
Resim 1.2: Çatal tipi demir direkler
Resim 1.3: Boru tipi demir (galvanizli) direkler
Resim 1.4: Kafes tipi demir direkler
Resim 1.5: A tipi demir direkler
Boru tipi direkler, daha önce hazırlanan cıvatalı kalıplara monte edilir. Ağır
olduklarından genellikle vinçlerle yerine montaj yapılır.
Resim 1.6: Boru tipi direğin yerine montajı
Demir direk temellerndei, en küçük yüksekliğe göre en az derinlik 150 cm olacaktır.
Resim 1.7: Putrel (pilon) direğin ayaklarından yerine tutturulması
· Beton direkler: Çimento, su ve katkı maddelerinin uygun oranlarda
karıştırılmasıyla elde edilen beton ile yüksek dayanımlı çelik tel veya
çelik çubukların kullanılmasıyla elde edilir. Beton ve çelik malzemenin
gözeneksiz bir şekilde uygunluğunun sağlanması için titreşim (vibrasyon)
veya savurma (santrifüj) metodu uygulanır. Bu yöntemle üretilen
direklere betonarme direk denir. Santrifüj direklerin (SBA) içinin boş
olmasına karşılık, vibre direklerde (VBA) direk içleri doludur. Vibre
beton direklerin kesidi dikdörtgen şeklindedir, santrifüj beton direklerin
kesiti daire şeklindedir.
Betonarme direklerin demir direklere göre en büyük avantajı, hava şartlarında ve
özellikle sanayi bölgelerindeki zararlı gaz ve buharlardan az etkilenmeleridir. Ayrıca
kullanılan demir miktarının aynı işi gören demir direklere oranla az olması (% 60) demir
malzemeden tasarruf sağlar. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı, içinde kullanılan çelik
tellere bağlıdır. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler, dairesel kesitli ve konik
şekilde yapılır. Beton direklerde kullanılan, izolatörlerin monte edildiği traversler de
betondan veya demirden yapılmaktadır.
Demir direklerin avantajları;
Ø Tepe kuvvetleri büyüktür, ömürleri uzundur.
Ø Onarımları kolaydır, parçalara ayrılabildiği için taşınmaları ve montajları kolaydır.
Demir direklerin dezavantajları;
Ø Maliyeti yüksektir ve bakımları masraflı olup itina gerektirir.
Ø Kaçak akımlara karşı çok güvenli değillerdir, hava şartlarından etkilenir.
Beton direkler tepe kuvvetine göre, 250 kg’dan 3500 kg’a kadar yapılabilmektedir.
Boyları 8 m’den 26 m’ye, çapları ise 50 cm’ye kadar konik, bu çaptan sonra ise silindirik
şekilde yapılmaktadır. Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır. Ayrıca yol
aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır.
Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri (İletkenlerin
çekme kuvvetleri ile rüzğar kuvvetleri aynı yönde varsayılır, bu iki kuvvetin direğin
tepesinde oluşturdukları kuvvete, tepe kuvveti denir) yönünden; 1- 1,5- 3- 5- 7- 9- 13- 17-
19- 23- 27- 33- 35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir. Bu rakamlar
hem direk tipini, hem de direk tepe kuvvetinin % 1’ini göstermektedir.
Örneğin; 9 tipi direk denilince, tepe kuvveti 9x100=900 kg olan direk anlaşılır.
Beton direklerin uzunlukları; 8- 8,5- 9- 9,5- 10- 11,5- 12,5- 13- 15- 16- 17- 19- 21- 23-
25- 26 m olarak üretilir. Alçak gerilim şebekelerinde en çok 9,30 ve 10 metrelik beton
direkler kullanılmaktadır.
Resim 1.8: Santrifüj (SBA) yuvarlak tip beton direkler
Beton direklerin avantajları;
Ø Beton direkler demir direklere göre daha ucuzdur, uzun ömürlüdür, bakım istemez.
Ø Tepe kuvvetleri büyüktür, atmosferik olaylardan fazla etkilenmez.
Ø Kaçak akımlara karşı güvenlidir.
Beton direklerin dezavantajları;
Ø Kırılgan olduklarından, taşınırken dikkatli olunmalıdır.
Ø Ağır olduklarından taşınması ve montajı zordur.
Resim 1.9: Çift santrifüj beton direkler
Resim 1.10: Vibre tip (VBA) beton direkler
Beton direkler daha önceden hazırlanan temellere dikilir. Beton direkler dikilirken ağır
olduklarından çok dikkat edilmelidir. Beton direk temellerinde, en küçük yüksekliğe göre en
az derinlik 120 cm olacaktır.
Resim 1.11: Santrifüj direk (SBA) ve temeli, vibre direk temeli ve dikilmesi
· Ağaç direkler: Köknar, ardıç, karaçam, ladin gibi ağaçlardan yapılan
direk çeşididir. Hava şartlarından ve haşerelerden olumsuz etkilendikleri
için özel işlemlere tabi tutulur. Bu işlemler ağaç direğe bakır sülfat
emdirmek veya katranlamaktır. Mekanik dayanıklılık, ağaç direkler için
sınırlıdır. Bu sebeple direkler arası uzaklık kısa seçilmeli ve hattın
gerilimi yüksek olmamalıdır. Ağaç direklerin yüksek gerilim taşımada
kullanılmaması doğru bir hareket olur. Küçük yerleşim merkezlerinde
hala ağaç direkler enerji taşınmasında kullanılmaktadır.
Ağaç direklerin temeline beton dökülmez. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk
dikilir. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk, temel üst
noktasından kırılabilir. Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. Bunu önlemek için
enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır. Eğer direk temeline beton
dökülürse, direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz.
Ağaç direkler, normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılır. Yağmur ve kar
sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için, direk tepesi 45 derece açılı
olarak kesilir. Standart ağaç direk boyları, 8- 8,5- 9- 9,5- 10- 10,5- 11- 11,5- 12- 12,5- 13- 13,5 metredir.
Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için, izolatörler doğrudan direğe
takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla
taşınır. Ağaç direkler dikildikten sonra payanda veya çelik halatlarla desteklenmelidir.
Ağaç direkler, çelik tel veya payanda (dayanak ) ile takviye edilmelidir.
Resim 1.12: Ağaç direkler (payandalı-dayanaklı) ve çift ağaç direk
Ağaç direklerin avantajları;
Ø Ucuzdur, hafiftir, esnektir, taşınmaları ve dikilmeleri kolaydır.
Ø Boyama masrafları yoktur, kaçak akımlara karşı daha güvenilirdir.
Ağaç direklerin dezavantajları;
Ø Ömürleri kısadır, tepe kuvvetleri azdır.
Ø Esnek oldukları için salgıları (fleş) değişebilir.
Ø Yıldırım düştüğünde yanabilir.
Ø Yüksek gerilimlerde kullanılmaz.
Ağaç direkler için temeller, zeminden başlayarak yüksekliği 8 metreye kadar olan
direklerde derinlik 130 cm, 8 metreyi geçen her bir metre için bu uzunluğa 10 cm eklenecektir.
Şekil 1.2: Ağaç direk temelleri
Ağaç direklerin temeline beton dökülmez. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk
dikilir. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk, temel üst noktasından kırılabilir.
Resim 1.13: Ağaç direklerin dikilmesi ve koruyuculu direk
Resim 1.14: Ağaç direk üzerinde çalışma (emniyet kemerli)
Ø Kullanım Yerlerine Göre Direk Çeşitleri
Direkler kullanım yerlerine göre; durdurucu, köşede durdurucu, taşıyıcı, köşede
taşıyıcı, nihayet, branşman, tevzi ve geçit direkleri olarak çeşitlere ayrılır.
· Durdurucu direkler: Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği
yerlerde, iletkenlere gelen gerilme kuvveti durdurucu direklerle temin
edilir. Enerji nakil hatlarında, genellikle 7 taşıyıcı direkten sonra 1
durdurucu direk kullanılması uygundur.
Şekil 1.3: Durdurucu (D) direk
· Köşede durdurucu direkler: Enerji nakil hava hatlarının köşe
noktalarında kullanılan ve aynı zamanda durduruculuk görevi yapan
direklere denir. Düz doğrultuda giden hattın, büyük sapmalarında kullanılan direklerdir.
Şekil 1.4: Köşede durdurucu (KD) direk
· Taşıyıcı direkler: Hava hatlarında durdurucu direkler arasında iletkeni
taşımak, yani iletkeninin ağırlığını tutmak amacıyla kullanılan direklerdir.
· Köşede taşıyıcı direkler: Doğrusal olarak giden hattın, yön değiştirdiği
yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir.
Şekil 1.6: Köşede taşıyıcı direk
· Nihayet direkleri: Enerji nakil hatlarının başlangıç ve sonunda kullanılır.
Hattın tek taraflı toplam gerilme kuvvetine dayanabilecek durumda olan direklerdir.
· Branşman direkleri: Hava hatlarında taşıyıcı ve köşede taşıyıcı
durumda olan direklerden bir veya iki yönde kol hattı ayrılıyorsa bu
durumdaki taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direklere branşman direkleri denir.
· Tevzi direkleri: Enerji nakil hava hatlarında ikiden fazla nihayet bağı ile
bağlı olan hatların tevzi edildiği yani kollara ayrılarak dağıtımının
yapıldığı direklere denir. Direkteki hatlardan kesiti en büyük olan hat, ana
hat olarak kabul edilir. Bunun dışında kalan diğer hatlar bu ana hattın
birer branşmanı (dal) veya kolu durumundadır. Ana hatlarla bu direklere
kadar gelen enerji, bu direkten ayrılan branşmanlarla daha küçük
kapasiteli enerjiler halinde dağıtılır.
Şekil 1.7: Direklerin yerleşimi
· Geçit direkleri: Geçit mesafesi uzun, nehir, boğaz, kanal, kara yolu gibi
yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir.
1.1.1.2. Travers ve Konsollar
Travers ve konsolları ayrı ayrı inceleyelim.
Ø Traversler
Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten, belli bir mesafede
tutmaya ve taşımaya yarayan, beton veya demirden yapılan elemanlardır. Havai hatlarda
iletkenlerin izolatöre bağlanması ve izolatörlerin de direklere tespit edilmesi için traversler kullanılır.
Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir. Bu hususlar;
· İletken sayısı
· İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı
· İzolatör ve direk tipi
· İşletme gerilimi
· Tesisin kuruluş yeri
Traverslerin sayısı iletkenlerin tertibindeki durumuna ve direğin taşıyıcı, köşe,
durdurucu, nihayet, branşman veya tevzi direği oluşuna göre değişir. Çelik kafes direklerde
olduğu gibi beton direklerde de hava hatlarının izolatöre bağlanması ve izolatörlerin de
direklere tespit edilmesi için beton traversler kullanılır. Bir beton direkte kullanılacak travers
sayısı, teşkil edilen hattın iletken tertibine ve direğin tipine bağlıdır.
Şekil 1.8: Beton direk ve demir direk traversleri
Resim 1.16: Direklerde beton, demir ve ağaç traversler
Ø Konsollar
Elektrik enerjisinin iletim ve dağıtım hava hatlarında kullanılan demir ve beton
direklerde izolatörleri tespit etmek için konsollar kullanılır. Konsollar taşıyıcı, durdurucu,
nihayet direkleri için ayrı şekil ve yapıda olur. Betondan ve demirden yapılabilir.
Resim 1.17: Direklerde demir ve beton konsollar
1.1.1.3. İzolatörler
Enerji nakil hava hatlarında kullanılan iletkenlerin, direklere tespitine yarayan,
iletkenleri hem taşımaya hem de toprak ile diğer iletkenlere karşı izole etmeye yarayan
şebeke malzemelerine izolatör denir.
Ø Yapıldıkları Malzemeye Göre İzolatörler
İzolatörler elektrik akımına karşı direnci çok büyük ve yüksek derecedeki sıcaklığa
dayanıklı porselen, cam, epoksi reçine ve silikondan yapılır.
· Porselen izolatörler: Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı
maddeleri, % 50 kaolin, % 25 feldspat ve % 25 kuvars’tır. İzolatörün
dielektrik dayanımını artırmak için, ince bir sır (porselen) tabakasıyla
kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz olması sağlanır. Yüzeyin pürüzsüz
olması, kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla kolayca temizlenmesine
yardımcı olur. Porselenin dielektrik dayanımı 60- 70 kV/cm ‘dir ve cama göre azdır.
Resim 1.18: Porselen izolatörler
· Cam izolatörler: Yapım malzemesi kalsiyum silikat ile sodyum silikat
ergitilerek karışım haline gelirse adi cam elde edilir. Adi cama başka
maddeler de katılarak izolatörlerde kullanılan dayanıklı cam elde edilir.
Dielektrik dayanımları 140 kV/cm ‘dir ve porselene göre daha fazladır.
Maliyetleri ucuzdur. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir.
Cam izolatörlerin termik genleşmeleri, porselen izolatörlere göre daha küçük
olduğundan, ortam ısısının değişmelerinde fiziki zarar görme olasılığı azdır. Nem, cam
izolatör üzerinde porselene göre daha çabuk yoğunlaşır, bu da cam izolatör üzerinde
pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. Cam ışığı geçiren bir madde
olduğundan, güneş ışığında daha az ısınır, porselen izolatör daha çok ısınır.
Resim 1.19: Cam izolatörler
· Epoksi reçine ve silikon izolatörler: Bu tip izolatörler isimlerinden de
anlaşıldığı gibi reçine karışımı ve silikon maddelerinden yapılır. Bina
içinde ve panolarda kullanılır.
Resim 1.20 : Epoksi reçine ve silikon izolatörler
Ø Kullanım Yerlerine Göre İzolatörler
İzolatörler kullanıldığı yerlere göre; mesnet, zincir ve geçit izolatörleri olmak üzere çeşitlere ayrılır.
· Mesnet izolatörleri: Enerji nakil hatlarının ve baraların, monte
edilecekleri yerlere değmemelerini sağlayan izolatörlerdir. İçi dolu veya
boş, dış yüzeyi çıkıntılı veya etekli silindir şeklinde porselen, cam veya
epoksi gövdeden meydana gelir. 35 kV’ye kadar bir eleman halinde, daha
büyük gerilimlerde ise birkaç elemandan meydana gelecek şekilde dahili
ve harici tiplerde imal edilir. İzolatör başlıca beş kısımdan oluşur:
o Gövde: İletkenin ve mesnet demirinin tutturulduğu kısımdır.
o Tutturma yuvası: İzolatör demirinin izolatöre tesbit edilebilmesi
için açılan düz veya vidalı kısımdır.
o Siper veya etek (damlalık): İzolatörün elektriksel direncini
artırmak için gövdeye yapılmış bir veya birden fazla kanatlardır.
o İletken yuvası: İzolatöre bağlanacak iletkenlerin yerleştirilmesi
için yapılmış yuvalardır.
o Tutturma demiri ( izolatör demiri ): İzolatörü direk veya konsol
(travers) üzerine tesbit etmeye yarayan demir aksamdır.
Şekil 1.9: Mesnet izolatör ve montaj demiri
İzolatörler konsollara ve traverslere, izolatör demirleri yardımıyla tutturulur. İzolatör
demiri vidalı veya vidasız olarak izolatörlere irtibatlandırılır. Vidasız olanlarında dolgu
maddesi olarak çimento veya kurşun kullanılır. (Resim 1.21- 22- 23’e bakınız.)
Resim 1.21: Mesnet tipi izolatörler ve montaj demirleri
Resim 1.22: Mesnet tipi izolatörlerin montajı
Küçük boyutlu olanlar alçak gerilimde kullanılır ve bunlara fincan tipi izolatörler de
denilmektedir. 1 kV’ın üzerindeki gerilimlerde VDH tipi izolatörler kullanılır. Fincan tipi
izolatörler ara izolatörü (N60, N80, N95 sembolleri ile anılır), hat sonu veya başlangıcı
izolatörü diye iki sınıfa ayrılır. Çekilecek hava hattı iletkeni izolatör fincanında bulunan
oyuğa oturtulur ve bir bağ teli ile ya da özel bir kelepçe ile sıkıca tespit edilir.
Resim 1.23: Fincan tipi ( N60- 80- 95 ) mesnet izolatörler ve montaj demirleri
Resim 1.24: Fincan tipi (N60- 80- 95 ) mesnet izolatörlerin montajı
· Zincir (askı tipi) izolatörleri: Bu tip izolatörler, birçok izolatör elemanı
birbirine takılarak elde edilir. Kullanılacağı bölgenin iklim durumuna
göre porselen ve camdan yapılır. İletkeni askıya aldığı için askı tipi
izolatör veya bir zincir meydana getirdiği için zincir tipi izolatör adı
verilir. Zincir tipi izolatörleri elde etmede kullanılan birbirine takılabilen
tek izolatöre izolatör elemanı denir. İzolatör elemanı başlıklıdır, başlıklı
izolatörlerde porselen gövdenin üst kısmı dökme demirden yapılmış bir başlık ile korunmuştu
Her izolatör elemanının alt kısmında, yuvarlak şekilde yapılmış pim, üst kısmında ise
bu pimin geçebileceği yuva bulunur. Bu aparatlar yardımıyla izolatör zincirini oluşturan
elemanlar birbirine eklenir. Zincir izolatörler enerji nakil hatlarındaki taşıyıcı direklerde askı,
durdurucu direklerde gergi şeklinde kullanılır. (Şekil 1.11.’e bakınız)
Şekil 1.11: Zincir tipi izolatör çeşitleri ve bağlantı parçaları
Resim 1.25: Zincir tipi izolatörlerin montajı
· Geçit izolatörleri: Bina içinden dışarıya veya baralara, aynı zamanda
bina dışından da içeriye enerji geçişlerinde kullanılan izolatörlerdir. Yapı
olarak mesnet izolatörlerle aynı özelliği taşır. Cam, porselen, epoksi ve
silikondan yapılır. En basit geçit izolatörü, içinden bir iletken geçen
yalıtkan borudur. Dış tarafta borunun orta kısmında bir madeni flanş
bulunur. Bu flanş yardımıyla boru aygıta veya duvara tespit edilir.
Gerilimin büyüklüğüne göre boyutları değişir.
İzolatör seçiminde hattın karakteristiği kadar hattın bulunduğu bölgenin (deniz kenarı,
demir çelik ve çimento fabrikalarının vb.) kirlilik oranı da dikkate alınır. Bu tür bölgelerde
gerilim seviyesi işletme geriliminden yüksek izolatörler kullanılabileceği gibi sis tipi
izolatörler de kullanılır.
1.1.1.4. Havai Hat İletkenleri
Elektrik enerjisini, direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat, kullanılan
iletkenlere ise hava hattı iletkenleri (havai hattı iletkenleri) denir.
Ø Havai Hat İletken Seçimi Kriterleri
Havai hatlarda kullanılan iletkenlerin görevlerini iyi bir şekilde yerine getirebilmesi
için bazı özelliklere sahip olması gerekir. Eğer iletkenlerin sahip oldukları kriterler önceden
bilinirse gerilimin büyüklüğüne ve hattın özelliğine göre iletkenlerin seçilmesi daha isabetli
olur. İletkenlerin seçilmesinde dikkat edilmesi gereken kriterler şunlardır.
· İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin, çok iyi
iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. Çünkü, iletim ve dağıtım
sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. İletkenlik veya
geçirgenlik, kullanılan metalin cinsine gore değişir. Gümüş çok iyi
iletken olmasına rağmen pahalı olması nedeni ile tercih edilmez. Elektrik
enerjisinin iletim ve dağıtımında bakır ve daha çok alüminyumdan
yapılan iletkenler kullanılır.
· Mekanik dayanım: Havai hatlarda kullanılan iletkenler dış tesirlerin
etkisinde kalırlar. Kar, buz, rüzgar, sıcak ve soğuk havanın etkisinde
bulunan iletkenler tüm bu olumsuz şartlara dayanıklı olmalıdır.
İletkenlerin mekaniksel olarak dayanıklılığı örgülü alüminyum tellerin iç
kısmında ve orta yerinde bulunan galvanizli çelik tellerle sağlanır.
· Isıya karşı dayanım: Üzerinden akım geçen bir iletken ısınır, ayrıca
sıcak havalarda da iletkenlerin ısısı artar. İletkenin bu ısı artışı sonucu
boyu uzar ve sarkma olur. Alüminyum iletkenler havadaki hafif bir
rüzgarla bile soğuyabilir. Ancak rüzgar olmadığı ve hava sıcaklığı fazla
olduğu zaman iletkendeki uzama miktarı fazla olur.
· İletken çapı: Alüminyum iletkenler bakır iletkenlere göre daha az iletken
olduğundan çapları daha fazla olur. İletken çapı büyüdüğünde iletkene
gelen buz yükü, rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur. Bu
durum iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler. Mekanik
dayanımın azalması, özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde,
iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır.
· Özgül ağırlık: İletkenlerin mekanik olarak zorlanmasına özgül
ağırlığının etkisi büyüktür. Bu nedenden dolayı hava hatlarında kullanılan
iletkenlerin özgül ağırlığının küçük olması gerekir. Özgül ağırlığının
küçük olması ile direk ve hava hattı donanım malzemelerinde maliyet azalır.
· Sehim: Direkler arasına çekilen havai hat iletkenleri kendi ağırlığı nedeni
ile sarkar. Gerilmiş olan iletken uçlarının bağlı olduğu iki izalatör
arasındaki varsayılan doğru çizgi ile iletkenin en çok sarktığı yer
arasındaki uzaklığa fleş (sehim) denir.
Şekil 1.12: Sehim (fleş)
Ø Yapılarına Göre İletken Çeşitleri
Elektrik enerjisinin iletim ve dağıtımı için kullanılan ve iletkenlik özelliği yüksek olan
metallerden yapılmış tellere iletken denir. İletkenler taşıyacakları gücün büyüklüğüne, hat
geriliminin alçak veya yüksek oluşuna göre çeşitli kesitlerde ve yapılarda seçilir. Seçilecek
iletkenin tipi tespit edilirken elektrik enerjisinin taşınmasında elektriksel etkilerin olduğu
gibi mekaniksel yapısı da dikkate alınmalıdır.
Hava hatlarında kullanılan iletkenler, masif tel yani içi dolu som tel ile masif örgülü
bakır veya alüminyum tellerden yapılır. Masif telden yapılan iletkenler bir cins malzemeden
ve içi dolu bir tek tel halinde 10 mm² kesite kadar üretilir. Bazı özel durumlarda 16 mm²
kesitinde de yapılır.
Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda, taşımada ve kangal haline
getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler
yapılmaktadır, aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir.
Yapılarına göre iletkenlerden; örgülü iletkenler ve alpek iletkenlerin özelliklerini inceleyelim.
· Bakır örgülü iletkenler: Bakır iletkenler kopmaya karşı dayanıklı ve
elektriksel geçirgenliğinin yüksek oluşu sebebiyle tercih edilir. Kopmaya
karşı dayanıklı olmaları için soğuk haddeden geçirilmiş bakır kullanılır.
Elektriksel geçirgenliğinin yüksek oluşu ve mekanik dayanımının fazla
olmasına rağmen, pahalı ve ağır olmaları nedeniyle pek tercih edilmemektedir.
Resim 1.27: Bakır örgülü iletken
· Alüminyum örgülü iletkenler: Havai hatlarda kullanılan alüminyum
iletkenler bakıra göre 3’te 1 ağırlıkta ve daha ucuzdur, fakat
alüminyumun iletkenliği ise bakır telin % 61’i kadardır. Bu nedenle aynı
gücün alüminyum iletken ile taşınması halinde bakıra göre kesitinin 1,6
katı olması gerekir. Alüminyumun 1 mm² ‘sinin kopma dayanımı 18
kg/mm² ‘dir. Bu nedenle bakıra göre az gerilme ile çekildiğinden,
sehimin fazla olmasına ve direk boylarının yüksek olmasına sebep olur.
Bu özelliğinden dolayı alüminyum iletkenler kısa aralıklı hatlarda, alçak
gerilim şebekelerinde ve dağıtım hatlarında kullanılır.
Resim 1.28: Alüminyum örgülü iletkenler
Alüminyum örgülü iletkenlerin erime noktaları düşüktür ve alkali sıvılara karşı
dayanıklılığı azdır. Alüminyum örgülü iletkenlerin bu sakıncalarına karşı üzerindeki oksit
tabakası, iletkeni tuzlu deniz havasına karşı korur. Bakır iletkene göre daha az buz tutar ve
daha fazla elastiki özelliğe sahiptir. Alüminyum örgülü iletkenlerin bazı mahsurlarını
önlemek için alüminyuma başka maddeler katılarak değişik alüminyum iletkenler elde edilir.
Bunların en çok kullanılanı aldrey iletkendir.
· Çelik özlü alüminyum iletkenler: Alüminyum örgülü havai hat
iletkenlerinin orta kısmına çelik örgülü teller yerleştirilerek kopma
dayanımı artırılmıştır. Çelik özlü alüminyum örgülü iletkenlerinin (St-Al)
yapısında, ortada galvanizli çelik damar ve etrafında alüminyum
tabakalardan oluşur.
Resim 1.29: Çelik özlü alüminyum iletken (St-Al)
Çelik özlü alüminyum iletkenlerde ortadaki galvanizli çelik göbek iletkenin
dayanımını artırdığından, kopma dayanımı alüminyum örgülü iletkene göre daha büyüktür
(30 kg/mm²). Dolayısıyla çelik özlü alüminyum iletkenler (St-Al), alüminyuma göre 1,66 kat
(30/18=1,66) daha dayanıklıdır. Bu nedenle daha yüksek gergi ile direkler arasında
gerilebilme özelliğine sahiptir. Bakır örgülü iletkenlere göre daha hafif, alüminyum örgülü
iletkenlere göre de ağırlığı fazla değildir.
· Alpek iletkenler: Önceleri iletken olarak bilinen ve kullanılan bakır,
günümüzde yerini alüminyuma bırakmaktadır. Günümüzde çıplak
iletkenli hatlar ile yer altı kablolu tesisler yine ekonomik ve teknik
nedenlerle rekabet durumundadır. Teknik bakımından çıplak iletkenler ile
yer altı kabloları arasına girebilecek bir yapıya sahip olan askı telli plastik
yalıtkanlı hava hattı kabloları geniş bir kullan alanı bulmuştur. Bu tip
kablolar Finlandiya standardı SFS 2200 ve Türk standardı TS 11654’e
uygun olarak üretilmektedir. Ekonomik değerinin çıplak iletkenler ile yer
altı kablolarının arasında olmasının kanıtlanmasıyla da kent ve yerleşim
bölgelerinde kullanım alanı büyümüştür.
Resim 1.30: Alpek iletken
Alpek tipi hava hattı iletkenlerinde (kablolarında) , plastik yalıtkanlı (PE- polietilen)
alüminyum faz iletkenleri, çıplak nötr ‘toprak’ iletkeni etrafında bükülerek sarılmıştır. Faz
iletkenleri, düzgün yüzeyli, sıkıştırılarak yuvarlatılmış alüminyum tellerden meydana gelir.
16 mm² ‘ye kadar bir tel (som) ve 25- 70 mm² ‘ye kadar sıkıştırılarak yuvarlatılmış 7 telli
olarak yapılır. Faz iletkenleri, yalıtım boyunca uzanan kabartma çizgileri ile belirtilmiştir. İki
kabartma çizgisi birinci fazı, üç çizgi ikinci fazı, dört kabartma çizgisi ise üçüncü fazı
belirtir. Kopma dayanımı 12,2 kg/mm²’dir.
Çıplak nötr askı teli, alüminyum alaşımından sıkıştırılarak ve düzgün yüzeyli olarak
yapılmıştır. Nötr askı telinin kesiti, faz iletkenlerinin bir üst kesitine eşittir. Askı teli bütün
yükü ve gerilmeleri taşır. Ayrıca 16 mm² aydınlatma fazı iletkeni eklenebilir.
Ø İletken Bağlantı Elemanları
Normal şartlarda alüminyum iletkenlerin yüzeyleri gri renkte ve son derece az elektrik
geçirgenliği olan bir oksit tabakası ile kaplıdır. İki iletkenin birbirine bağlanmasında önce
oksit tabakası tamamen ve sürekli olacak şekilde ortadan kaldırılmalıdır. Dolayısıyla bağlantı
elemanları bu prensibe göre imal edilmelidir. Bütün bağlantı ve ek malzemeleri ek yerindeki
oksit tabakası engelini yok edebilecek kadar sıkma basıncı devamlı sağlanmalıdır. Bunun
sonucunda ek yerinde meydana gelebilecek tehlikeli ısınmayı önleyerek uzun süre
kullanılabilir olması gerekir.
Havai hat iletken bağlantı ve ek malzemeleri şunlardır.
· Cıvatalı klemensler: Cıvatalı klemensler yeterli ve gerekli mekanik
dayanıklılığı sağlayacak şekilde özel alüminyum alaşımdan imal
edilmektedir. Al- Cu klemens, alüminyumdan bakırla ek almak için
Alpek kabloların üstünlükleri;
Ø Faz iletkenlerinin yalıtılmış olmasından dolayı, dikkatsizce iletkenlere değilmesinde
oluşabilecek kazalar ve kaçak elektrik kullanımı önlenmiş olur.
Ø Alpek kabloların nötr iletkeninin çıplak oluşu, fazlar ile karışmalarını önler, tesis ve
tamir esnasında yanılmalara ve ölümcül hatalara imkân vermez.
Ø Alpek kablolu sistemler kullanılarak çıplak iletkenli hatlara göre direk boylarının
kısalması, 4 çıplak iletken için gerekli bağlantı malzemesi ve çekimi yerine tek
bağlantı ve çekim neticesi tesislerin maliyetinde tasarruf sağlanır.
Ø İşletme ve bakım masrafları, çıplak iletkenlere göre daha azdır.
Ø Alpek kablolar çevre dostu olup ağaç kesilmelerini (iletkenlerin ağaçlara
değmesinden dolayı oluşan kısa devrelerden dolayı) en alt düzeye indirir.
Ø Alpek kablo tesis edilmiş direkler üzerine, birden fazla kablo tesis edebilme olanağı,
daha sonraları gerekecek mevcut şebeke takviyelerinde çok büyük bir kolaylık,
imkân ve ekonomi sağlar.
Ø Alpek kablolar, yüksek gerilim ve telefon hat kabloları ile beraber aynı direkler
üzerinde tesis edilebilir.
Ø Çıplak iletkenlerde, rüzgâr etkisi ile oluşan kamçılanmadan dolayı sıkça oluşan kısa
devre arızalarına imkân vermez.
kullanılır. ( TKB A 40 B25 klemens; 40 mm² alüminyum, 25 mm² bakırı
eklemek için kullanılır.)
Resim 1.31: Cıvatalı klemensler ( bakır ve alüminyum)
· Bükme boru ekler: Alçak gerilim elektrik şebekeleri tesis edilirken
alüminyum iletkenlerin eklenmeleri gerekli olduğu hallerde bükme boru
ekleri kullanılmalıdır. 100 mm² kesite kadar olan iletkenler bükme boru
ekleri ile eklenir. Kullanılacak bükme boru eklerinin elektriksel
iletkenliği yüksek, alüminyumdan imal edilmiş olması gereklidir.
1.1.2. Havai Hat İletkenlerinin Çekilmesi
Havai hat iletkenlerinin, iki türlü olduğu daha önce belirtilmişti, hatırlayınız. Bunlar
çıplak ve yalıtkanlı alüminyum iletkenlerdir. Alçak gerilim havai hatlarında çekilecek iletken
türüne göre, çekim yöntemi ve kullanılacak donanımlar değişiklik gösterir. Çıplak iletkenli
hatlarda üç faz iletkeni ve nötr iletkeni çekilecektir. Bu iletkenler için travers, konsol,
izolatörler uygun olarak seçilmelidir (İletken çapına uygun). İletkenler arasında uygun
mesafeler bırakılmalıdır. Aynı direk üzerinde hem yüksek gerilim hattı hem de alçak gerilim
hattı bulunabilir. Böyle durumlarda iki hat arasında uygun mesafeler bırakılmalıdır.
Travers ve konsollar binalara doğru değil, yol tarafına doğru bakacak şekilde monte
edilmelidir. Böylece binalardan enerji hatlarına değme riski azaltılır. İletkenler çekilirken
zedelenmemesine dikkat edilmelidir. İletkenler makaralarından çekilmelidir. İletkenler
izolatörlere uygun yöntemle ve sıkıca bağlamalıdır.
İletkenler kontrollü bir şekilde makaradan boşaltılarak herhangi bir yere sürtmeden,
direğe asılmış makaralara alınarak çekilmelidir. Monte edilmiş izolatöre bağ yapmadan önce
izolatör silinmeli, çatlak ve kırık olup olmadığı kontrol edilmelidir.
İletkenleri germek için AG’de kapma dediğimiz gergi takımları kullanılır. Daha büyük
kesitli iletkenlerde trifor (hat çekme aracı) kullanılır. İletkenler salgı (sehim) verildikten ve
iki durdurucu direkte izolatöre durdurucu bağ ile bağlandıktan sonra aradaki taşıyıcı
direklerde mesnet izolatörlerinin yan veya üst yuvasına taşıyıcı bağla bağlanır. İzolatör
bağları bittikten sonra durdurucu direklerde atlama bağlantıları (Camperler) yapılır.
İletken çekimi esnasında gevşek kalmış bir bağ veya iletken zedelenmesi, kuş gözü
yapılması liflerin kopması ileride arızaların doğmasına sebep olur. Hattın işletilmesi
esnasında sık sık kesintiler meydana gelir. İyi sıkılmamış bir klemens, iyi yalıtılmamış bir
topbaşı veya kötü bir ek hattın verimini ve güvenirliliğini düşürür.
Hat güzergahı da iletken çekimi kadar önemlidir. Kesilmemiş ağaçlar, fazla sayıda açı
vermeler, yoldan uzak ve ulaşımı zor bir güzergahın seçilmesi hattın işletme ve bakımını zorlaştırır.
Resim 1.32: Askı halatının iletkene bağlanması, çekilmesi ve trifor
Resim 1.33: İletkenin direğe çekilmesi
Resim 1.34: İletkenlerin izolatöre bağlanması
ALPEK kablolar, izolatörlü veya izolatörsüz montaj
sistemlerine göre yapılarına uygun olarak üretilmiş özel
montaj malzemeleri ile tesis edilir. ALPEK kabloların hafif
olması pek çok yerde insan gücü ile çekme imkânı verir. Faz
yalıtkanlarının ve çıplak nötr askı telinin çekim sırasında
zedelenmemesi için sivri taş ve travers gibi sert parçalara,
dikenli tellere, yoğun ve yeni gübrelenmiş toprak zemine
temas etmemesi sağlanmalıdır. ALPEK, genel olarak
branşmanlarda çıplak alüminyum iletkenler için kullanılan
paralel oluklu veya bimetalik klemensler kullanılır. ALPEK
kablo branşmanları için özel geliştirilmiş, dişli klemens (TKPYK-
AB 95) kullanılması halinde kablo yalıtkanının
soyulması, temizlenmesi, macunlanması, yalıtkan bir kutu ile
kapatılması gibi işlem ve klemense ihtiyaç yoktur. Gerekli
emniyet tedbirleri alınarak gerilim altında, şebeke gerilimi
kesilmeden bakır veya alüminyum iletkenli branşman
kablolarına bağlantı yapmak mümkündür.
Resim 1.35: Alpek iletkenlerin klemensle eklenmesi
Resim 1.36: İzolatöre iletken bağlantı yöntemi
1.2. Havai Hat ile Yapı Enerji Girişi Yapımı
Bina içinde yapılan tesisatın, elektrik enerjisi ihtiyacı için bina dışındaki elektrik
dağıtım şebekesine bağlanması gerekir. Havai hat ile enerji girişi, enerji dağıtım şebekesinin
binaya en yakın olan direğinden alınarak binaya taşınır. Enerji girişi adı verilen bu bağlantı
şekillerinden havai hat ile enerji girişi, üç türlü yapılmaktadır. Dam direği ile enerji girişi,
duvardan açık konsol ile enerji girişi, duvardan buat ile enerji girişidir.
1.2.1. Dam Direği ile Enerji Girişi
Özellikle müstakil ve tek daireli evlere enerji almak için kullanılan sistemdir. Binanın
çatısına dam direği adı verilen, iki parmak standardında ve üzeri galvaniz kaplı boru, bina
üzerinde 2 metre kalacak şekilde yerleştirilir. Borunun üst kısmı, yağmur ve kar suyunun
girmemesi için eğri veya şapkalı yapılırken, izolatörlerin betonlanarak takılması için travers kaynatılır.
Şekil 1.13: Dam direği ile enerji girişi
1.2.2. Duvardan Açık Konsol ile Enerji Girişi
Bu sistem genellikle iki ve üç katlı binalarda uygulanmaktadır. Köşebentten konsol
yapılarak elektrik direği seviyesindeki duvar dış yüzeyine bağlanır. Günümüzde şemsiye
sigorta kullanmak yasak olduğundan, konsol üzerinde yalnızca iki veya dört adet izolatör
bulunur. Ahşap binalarda izolatörlerin bulunduğu vidalı konsollar uygun aralıklarla ağaca vidalanarak sağlamlaştırılır.
Şekil 1.14: Duvardan açık konsol ile enerji girişi
1.2.3. Duvardan Buat ile Enerji Girişi
Duvar yüzeyinden açık konsolla enerji almak görüntü kirliliği oluşturduğundan ve
emniyetli olmadığından küçük yerleşim merkezleri dışında tercih edilmemektedir. Bunun
yerine duvara, sıva üstü veya sıva altı yerleştirilen PVC sigortalı kofreler kullanılmaktadır.

2. YER ALTI HATTI İLE ENERJİ GİRİŞİ
2.1. Enerji Kabloları ve Özellikleri
Elektrik enerjisini ileten iki elektrik cihazını birbirine elektriksel olarak bağlayan,
elektriksel olarak yalıtılmış bir veya daha fazla damardan meydana gelen elektrik
malzemesine enerji kablosu denir. Kablo iletkeni, tavlanmış çıplak yuvarlak elektrolitik
bakır tellerden veya alüminyum tellerden burularak yapılır. 16 mm² ve daha büyük
kesitlerdeki iletkenler sıkıştırılmış olmalıdır. İletken sayısına göre tek iletkenli ve çok
iletkenli olarak imal edilir.
Kimyevi etkenlere karşı dayanıklılığı iyidir. Ayrıca su emmeyen ve geçirmeyen dış
kılıf yalıtkanıyla her türlü ortam şartlarına büyük bir uyum sağlayabilmektedir.
Birçok ülke artan bir biçimde alüminyum iletkenli kabloların kullanımını
benimsemiştir. Bunun sebebini araştırınız.
2.1.1. Kablo ve İletkenlerin Yapı Elemanları
Kablo ve iletkenlerin yapı elemanları tanım ve görevleri aşağıdaki tabloda
belirtilmiştir, inceleyiniz (Tablo 2.1.’e bakınız).
Damar: Core: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir.
İletken: Conductor: Elektrik enerjisini ileten tel veya tel demetidir.
Yalıtkan kılıf:Insulating sheath: Damar iletkenini yalıtan bir kılıfdır.
Ayırıcı kılıf: Seperating sheath: Üst üste gelen, ayrı metaller arasına konulan yalıtkan kılıftır.
Dış kılıf: Outer sheath: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır.
Zırh: Armour: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan yassı veya yuvarlak tellerle yapılmış örgü veya sargıdır.
Ortak kılıf: Filling: Çok damarlı kablolarda damar demetini içine alan ve damar demetine istenilen çevre biçimini vermeye yarayan kılıftır.
Yarı iletken siper: Semi-conductive layers: Damar iletkeni ile yalıtkan kılıf arasında ve yalıtkan kılıfın üzerine gelen, yarı iltken maddeden yapılmış bir tabakadır.
Sıkıştırılmış iletken: Compacted conductor: Tellerin arasındaki boşlukların azaltılarak, iletken çapının ve kesitinin geometrik boyutlarını küçültmek için sıkıştırılmış olan çok telli, burulmuş bir iletkendir.
Konsantrik iletken: Concentric conductor: Bir damarlı, kablolarda yalıtkan kılıfın (gerektiğinde yarı iletken siperin), çok damarlı kablolarda genel olarak ortak kılıfın üzerine gelen, bakır tel veya bakır şeritlerin oluşturduğu, kablo boyunca helisel biçimli bir sargıdır.
Kılıf: Sheath:  İletkeni elektriksel, mekanik ve kimyasal bakımdan korumak ve yalıtmak için kullanılan, iletken damar ve damar gruplarını içine alan kaplamadır.
Çok damarlı kablo: Çok damarlı kablo, damar sayısı birden çok olan kablodur.
Kör damar: Blind core: Çok damarlı kablolarda damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan yalıtkan malzemeden yapılmış iletkensiz damardır.
Metal siper: Metallic screen: Metal siper, her damarın veya ortak kılıfın üzerine gelen bakır tel veya şeritten yapılmış bir sargıdır.
Tutucu sargı: Helix tape: Tutucu sargı, metal siperin veya zırhın üzerinde bulunan ve bunların dağılmasını önleyen, bakır veya galvaniz çelik şeritlerle yapılmış sargı veya sargılardır.
Tablo 2.1: Kablo ve iletkenlerin yapı elemanları
2.1.2. Kablo Üretim Standartları
Kablo bakır ve alüminyum iletkenleri;
Ø TS-Türk standartları
Ø IEC-International electrotechnical commission (Uluslararası elektroteknik komisyonu)
Ø VDE-Alman standartları
Ø BS-Brıtısh standards(İngiliz standartları)
Standartları tarafından belirtilen esaslara göre: Tek telli, çok telli, ince çok telli, çok
telli sıkıştırılmış dairesel ve çok telli sıkıştırılmış sektör (damar iletkeni kesidi daire kesmesi
biçimli olan kablo) formunda imal edilir.
Bakır iletkenler olarak, som elektrolitik (sert) bakır tel 1- 4 mm çapları arasında TS- 2
standartına göre üretilmektedir. Tavlanmış elektrolitik bakır teller (yumuşak) 0,15- 4 mm
çapları arasında TS-18 standartlarına göre üretilir. Kablo üretiminde kullanılacak olan
iletkenler (örgülü) 0,5- 630 mm² kesit aralığında TS- 6570 ve IEC 60228 standartlarına göre üretilir.
2.1.3. Yalıtkan Cinsleri ve Özellikleri
Günümüzde termoplastik yalıtkanlı kablolar kullanılmaktadır. Termoplastik
yalıtkanlar PVC ve polietilen (PE)’dir. Saf PVC çok sert ve kırılgan olup ısı karşısında
kararsız yapı gösterirler, soğukta darbelere karşı hassas bir malzemedir. PVC içine
yumuşatıcı yağlar, stabilizatörler ve dolgu maddeleri karıştırılarak kablo yalıtkanı olarak
kullanılır hale getirilir. Böylece flexibil (esnek) özelliği sağlanır ve kırılganlığı giderilir.
Kablonun soğukta da kullanılması sağlanır. Kalsit ve kaolin gibi dolgu malzemeleri PVC’ye
işlenirlik ve sıcağa dayanım özelliği kazandırır.
Polietilen saf olarak kullanılabilen, karbon ve hidrojen bileşiği parafin sınıfında bir
malzemedir. Bazı tekniklerle işlenerek değişik özellikte polietilen yalıtkanlar elde edilir.
Yüksek basınç tekniği ile alçak yoğunluk polietileni (LDPE), alçak basınç tekniği ile yüksek
yoğunluk polietileni (HDPE) yoğun molekül dokusu nedeniyle su geçirmezlik ve mekanik
sağlamlık özelliğine sahip olup YG kablolarında kullanılır, liflere benzeyen polietilen
molekül zincirleri özel metotlarla birbirine bağlanarak XLPE yalıtkanı elde edilir.
Son yıllarda doğrusal düşük yoğunluklu polyethlene (LLDPE) geliştirilmiştir, bu kablolar
haberleşme ve YG’de kullanılır. Aşağıda kablolarda kullanılan yalıtkan cinsleri verilmiştir.
2.1.3.1. Protodur
Alçak ve orta gerilim kablolarında kullanılan polivinil-klorid (PVC) bazlı özel bir
termoplastik yalıtkan maddedir. Termoplastik yalıtkanlar, belirli bir sıcaklık aralığında
tekrarlanabilir olarak soğuma ile sertleşen ve ısınma ile yumuşayan, yumuşadığında dış etki
olmaksızın şekil değiştirmeyen ve yalıtkanlık özelliğini koruyan plastiklerdir.
2.1.3.2. Protothen-x
Yüksek yalıtım özelliğine sahip saf polietilenin çeşitli yöntemler uygulanarak çapraz
bağlanmasıyla elde edilen, mekanik özellikleri geliştirilmiş termoset yalıtkan malzemelerdir.
Termoset yalıtkanlar yüksek sıcaklıklarda erimez ve deforme olmaz.
2.1.3.3. Protolon (EPR)
Etilen-propilen dien monomer kauçuk EPDM’den imal edilmiş, ozona, oksijene,
havaya ve ışığa dayanıklı düşük sıcaklıklarda esnekliğini koruyan, sıcaklıkla şekil
değiştirmeyen yüksek yalıtım özelliği gösteren çapraz bağlı elastomer tip yalıtkandır. Alçak
ve orta gerilimlerde kullanılan bu yalıtkanlar korona olayından etkilenmez.
2.1.3.4. Protofirm
Kloropren bazlı bir elastomer yalıtkandır. Kablolarda dış kılıf olarak kullanılan bu
yalıtkan yüksek mekanik ve elektriksel değerlere haizdir. Protofirm, ozona, kimyevi ve
mekanik etkilere, yağ ve aleve karşı dayanıklı yumuşak bir yalıtkan malzemedir.
Şekil 2.1: Protothen-x ve protodur yalıtkanlı kablo
2.1.4. Kablo Sembolleri ve Anlamları (Harmonize Sistemde)
Meydana gelen rumuz anlaşmazlıklarına son vermek için iletkenler uluslararası
harmonize edilmiştir. Kablolardaki sembol (rumuzların) açıklamaları tablo 2.2’de
gösterilmiştir, inceleyiniz.
2.1.5. Kablo Damar ve Dış Kılıf Renkleri
Damar renkleri, özel siparişler dışında, Türk standartlarına ve VDE’ye göre aşağıda
belirtilen renklere uygun olmalıdır. (Tablo 2.5’i inceleyiniz)
Topraklama ve benzeri koruma amacı ile kullanılan damarın çift renkli (sarı/yeşil)
olması halinde kablo sembolü ‘J’ harfi ile, açık mavi olması halinde ise ‘O’ harfi ile
tanımlanır. (Türk standartı tarife rağmen ayrı bir rumuz öngörmediğinden VDE esas alınmıştır.
Tüm orta gerilim XLPE ve 5,8/10 kv dahil ve üzeri gerilimlerde PVC kablolarda damarları
birbirinden ayırt edebilmek için damar siperlerinin altına ayrı renklerde sarılmış bant
konulmalıdır.
Tablo 2.5: Harmonize ve Y tipi kabloların damar renkleri ( TS212/ TS2742 )
Tablo 2.6’da VDE standartlarına göre sabit ve hareketli tesislerde kullanılan
kabloların damar renkleri verilmiştir, inceleyiniz.
2.1.6. Kablo Seçimi Kriterleri
Enerji kablolarını seçerken bazı kriterleri dikkate almamız gerekir. Eğer iletkenlerin
sahip oldukları kriterler önceden bilinirse gerilimin büyüklüğüne ve hattın özelliğine göre
iletkenlerin seçilmesi daha iyi olur. Bunlar, kabloların elektroteknik özellikleri, gerilim
değerleri, gerilim düşümü ve kesit değerleri, kısa devre akımına dayanım ve sıcaklık
değerleri olarak belirtebiliriz. Bu kriterleri sırasıyla inceleyelim.
2.1.6.1. Kabloların Elektroteknik Özellikleri
Enerji iletim ve dağıtım hatlarında akım, gerilim, güç ve güç katsayıları gibi
büyülükler arasındaki ilişkileri hesaplamaya yarıyan ve hatların özelliklerine göre değişen RL-
C değerlerine hat sabiteleri denir.
Enerji taşıma hatlarının çalışma gerilimlerinin büyüklüğüne göre hat sabitelerinden
bazıları çok küçük değerlere düşer. Bu bakımdan bazıları dikkate alınmayabilir.
Kabloların elektroteknik özelliklerini (direnç, endüktans, kapasitans) inceleyelim.
Ø Direnç
Elektrik enerjisi, iletim ve dağıtım hatlarında gerilim düşümü ve güç kaybının
meydana gelmesine sebep olan hat sabitesidir. Bu nedenle direncin önemi fazladır. Hatların
doğru akım ve alternatif akım dirençleri ayrı ayrı düşünülür. Frekans yükseldikçe bu iki
direnç arasındaki fark büyür. Alternatif akımdaki dirence etkin direnç de denir.
Ø Endüktans
Üzerinden akım geçen bir iletkenin çevresinde bir manyetik alan oluşur. Bu manyetik
alan değişken bir manyetik alan ise devrede bir endüksiyon elektromotor kuvvet meydana getirir.
Meydana gelen bu emk’i meydana getiren manyetik alan devrenin kendisi tarafından
meydana getirildiği için öz endüksiyon denir. Bu emk’E ise zıt emk veya self endüksiyon emk denir.
Meydana gelen bu zıt emk iletken üzerinden geçen akımdaki artışı artırmaya veya
azaltmaya çalışır. Dolayısıyla lenz kanununa göre kendisini meydana getiren sebebe karşı
koyar. Dolayısıyla iletkenin alternatif akıma karşı direnci artar. Bu etkiye endüktif reaktans
(XL) denir ve iletken üzerinde bir gerilim düşümüne sebep olur. Fakat aktif güç kaybına bir etkisi yoktur.
Endüktif reaktans, hatların bir veya üç fazlı oluşları ile, hat iletken düzenlerine,
iletkenler arasındaki aralığa ve iletken yarıçaplarına bağlı olarak değişir.
Tablo 2.9’u incelediğimizde XLPE izoleli kabloların endüktif reaktanslarında da yine
kesit arttıkça endüktif reaktans azalmaktadır.
XLPE’nin anlamını hatırlayınız.
Kablo kesiti arttıkça endüktif reaktansın düştüğü görülmektedir . Ayrıca
kablonun bir damarlı veya çok damarlı olması da endüktif reaktansı etkilemektedir.
Ø Kapasitans
Bir kablo iletkenin yükünün potansiyeline oranına iletkenin kapasitesi denir, C ile
gösterilir. Kapasitenin birimi faradır (F). Farad çok büyük bir kapasite birimi olduğu için
uygulamada daha çok faradın milyonda biri olan mikrofarad (μf) kullanılır. Yalıtkan ile
birbirinden ayrılmış karşılıklı iki iletken kondansatör özelliği gösterir.
Kablo iletkenleri kendi aralarında olduğu gibi toprak zeminle de kondansatör özelliği
gösterir. Yüksek gerilim enerji nakil hatlarına uygulanan alternatif gerilimin değişken
özelliğinden dolayı elektrik yükünün miktarı da değişir.
Elektrik yükündeki bu değişme bir elektrik akımı oluşturur. Elektrik yükündeki bu
değişme sebebi ile meydana gelen bu elektrik akımına şarj akımı denir. Bu şarj akımı, hattın
geriliminin düşmesinde, güç katsayısının, veriminin ve iletim stabilitesinin değişmesinde etkili olur.
2.1.6.2. Gerilim Değerleri
Kablo ve iletkenlerin anma gerilimleri Vo/V şeklinde belirtilmektedir.
Vo; faz iletkeni ile toprak veya konsantrik iletkenler, ekran, zırh ya da metal kılıf gibi
topraklama elemanları arasındaki gerilimdir.
V; İki faz iletkeni arasındaki gerilimdir.
Kablo ve iletkenlerin anma gerilimleri uluslararası standart ve norm kurumlarınca;
Vo/V=0,6/1 -1,8/3- 3,6/6 -6/10 -8,7/15 -12/20 -20,3/35 KV ve daha yukarı değerlerde standartlaştırılmıştır.
Ø Üç fazlı dalgalı akım sistemlerinde Vo gerilimi ile V gerilimi arasındaki oran: Vo=V/√3’tür
Ø İletkenlerinden hiçbirisi topraklanmamış olan bir fazlı dalgalı akım veya doğru
akım sistemlerinde Vo gerilimi ile V gerilimi arasındaki oran: Vo=V/2’dir
Ø İletkenlerinden bir tanesi topraklanmış olan bir fazlı dalgalı akım veya doğru
akım sistemlerinde ise Vo gerilimi ile V gerilimi arasındaki oran: Vo=V’dur
Alçak veya orta gerilim dağıtım hatlarında sadece direnç, endüktans dikkate alınır. Yüksek gerilimli
iletim hatlarında ise direnç, endüktans ve kapasitans gibi sabiteler dikkate alınır. İletken
damarları (Fazları) arasındaki aralıklar daha küçük olduğundan yer altı kablolarındaki kapasite, hava
hatlarına göre daha büyüktür. Yer altı kablolarının geometrik ortalama mesafe (GMD) hava hatlarına
göre daha küçüktür. Bu sebeple yeraltı kablolarının endüktif reaktansları (XL) çok küçüktür.
Kabloların işletme gerilimleri;
Doğru akım(DC) tesislerinde Uo=0,6 KV’a göre imal edilmiş bir kablonun arıza
yapmadan çalışabilmesi için müsaade edilen en yüksek işletme gerilimi: Um=1,8KV’tur.
Bir veya çok fazlı dalgalı akım (AC) tesislerinde ise, belli bir anma gerilimine göre
imal edilmiş kabloların müsaade edilen en yüksek işletme gerilimleri Um için değerler
aşağıdaki tabloda gösterilmiştir, inceleyiniz (Tablo 2.10).
Tablo 2.10: Kabloların anma ve işletme gerilim değerleri
Tablo 2.10’ u incelediğimizde; 4. satırdaki 6/10 KV’luk kablo için, anma gerilimi
10 KV, müsaade edilen en yüksek işletme gerilimi 12 KV’tur (üç fazlı dalgalı akım için).
2.1.6.3. Gerilim Düşümü ve Kesit Değerleri
Üç fazlı bir sistemde enerjiyi belli bir uzaklığa iletmek için kullanılan iletkenler
gerilim düşümü ve güç kaybı oluşturur. Kullanılan şebeke çeşidine göre uygun görülen
gerilim düşümü yüzdesinin belirli bir değerin üstünde olmaması gerekir. İletken kesitlerinin
izin verilen gerilim düşümünden daha fazla bir gerilim düşümüne sebep olmaması istenir.
Ayrıca iletken kesiti gereğinden fazla kalınlıkta tespit edilirse ekonomik olmaz. Bu sebeple
elektrik enerjisi iletim ve dağıtım şebekelerinde kullanılan iletkenlerin kesitleri, izin verilen
gerilim düşümü yüzdelerine uygun kalınlıkta hesap edilmelidir.
Elektrik enerjisi iletim ve dağıtımında kullanılan iletkenlerin aşağıda belirtilen gerilim
düşümü değerinden daha fazla olmaması istenir. Bu gerilim düşümü değerleri şunlardır.
Ø Alçak gerilimli dağıtım şebeke ve hatlarında %5’ten daha fazla gerilim
düşümüne müsaade edilmez. Kendi transformatörü bulunan tesislerde,
transformatörlerin AG çıkışından itibaren gerilim düşümü bakımından en kritik
durumda olan tüketiciye kadar olan toplam gerilim düşümü aydınlatma
tesislerinde % 6,5 motor yüklerinde % 8’i aşmamalıdır. Ring olması halinde
yüksek gerilim için yukarıdaki açıklamalar aynen geçerlidir.
Ø Orta gerilimli şebeke ve hatlarında % 10’dan daha fazla gerilim düşümü olmamalıdır.
Ø Gerilim düşümü indirici trafo merkezlerinin sekonderinden itibaren yüksek
gerilim dağıtım şebekelerinde % 7'yi aşmamalıdır. Ancak ring şebekeler için
ayrıca arıza hallerinde ringin tek taraflı beslenmesi durumu için gerilim düşümü
tahkikleri yapılmalıdır. Bu durumda gerilim düşümü % 10'u aşmamalıdır.
Ø İletken kesitlerinin normalin üstünde bir gerilim düşümü vermemeleri için
uygun görülen enerji kaybının % değeri ise;
· Yakıt olarak fuel-oil veya kömür kullanan termik santrallerde üretilen
elektrik enerjisinin iletilmesinde % 6-7 alınabilir.
· Hidroelektrik santrallerde üretilen elektrik enerjisinin iletilmesinde ise
%10-12’den daha fazla olmamalıdır.
2.1.6.4. Kısa Devre Akımına Dayanım ve Akım Taşıma Kapasiteleri
Kablo ile yapılmış tesislerde belirlenen kısa devre akımı, iletkenlerde ve
yalıtkanlardaki sıcaklık yükselmesi, termik genişleme, elektromanyetik kuvvetler ve bazen
kablo çevresi sınırları gibi pek çok etkene bağlıdır.
İletken ve yalıtkanların sıcaklıkları, kısa devrelerden sonra mekanik ve elektrik
dayanıklılıklarını kaybedecek derecede yükseğe çıkmamalıdır. Kablonun belirlenen kısa
devre akım değeri, bir saniyelik zaman içinde iletkeni normal, devamlı yüklemede belirlenen
en yüksek sıcaklıktan kablo tesisi için belirlenmiş sıcaklık değerine yükselten kısa devre
akımının efektif değeridir.
Kısa devre durumunda 1 sn içinde kablo iletkeninin sıcaklık değeri 150 °C değerini
aşmamalıdır. Teorik olarak iletkenler akkor haline gelene kadar akım taşıma kabiliyetine
sahiptir. Ancak pratikte 75 °C üstündeki sıcaklıklarda bakır tavlanmaya uğramakta ve
mekanik dayanımını kaybetmektedir. 20 °C dereceden küçük sıcaklıklarda kablo nominal
akımın üstünde bir akım ile yüklenebilir. 20 °C’den büyük sıcaklıklarda kablo nominal
akımının altında akım değerleri ile yüklenmelidir.
2.1.7. Kullanım Yerlerine Göre Çeşitleri, Yapıları, Özellikleri
Tek iletkenli veya çok iletkenli olarak imal edilen enerji kabloları alçak, orta ve
yüksek gerilimde kullanılabilecek şekilde sınıflandırılır.
Enerji kabloları döşeme şekillerine ve kullanıldıkları yere göre de şu şekilde sınıflandırılır.
Ø Bina içinde kullanılan kablolar
Ø Su altı ve gemi kabloları
Ø Yer altı kabloları
2.1.7.1. Bina İçinde Kullanılan Kablolar
Bina içinde kullanılan kabloların; kapalı kuru yerlerde kullanılan kablolar, ısıya
dayanıklı kablolar, lastik yalıtkanlı kablolar, ölçü ve kumanda kabloları olarak çeşitleri vardır.
Ø Kapalı kuru yerlerde kullanılan kablolar
Kapalı kuru yerlerde, sabit tesislerde, sıva altında, boru içinde veya kroşeler üstünde
montaj edilir. Dağıtım tablosunda cihazlar arası bağlantılarda bakır iletkenli iki damarlı, ince
çok telli, bükümlü, flexible (bükülebilen esnek) kablolar bilhassa hareketli cihazların
irtibatında kullanılır.
Ağır işletme şartlarına dayanıklı sabit tesislerde plastik yalıtkanlı, Alvinal-D (YAVV
veya NAYY), Alvinal - K (YAMV-NAYCY), Alvinal - Z (YAVSV-NAYFYGbY)
alüminyum iletkenli kablolarda kullanılmaktadır. Düşük kesitlerdedir ve dört damarlıdır
(Resim 1.1 ).
Nominal gerilimi 0,6 /1 KV’tur. Siyah PVC-plastik yalıtkanlı ve damarların faz
ayırımı numaralıdır. Damarlar birbirinin üzerine helisel bir şekilde sarılmıştır. Kuvvet ve
kumanda merkezleri, endüstri ve genel kullanma ile ilgili bina tesisatlarında kullanılır.
Resim 2.1: Alvinal kablo (alüminyum) enerji kablosu
Ø Isıya dayanıklı kablolar
Doğrudan ateş içinde kalan kablo tesislerinin hasarlara sebep vermemesi için
kabloların alev iletme özelliği TS- 212 standartlarına göre tespit edilmiştir. Bu kabloların
kullanıldığı tesislerde yangının yayılması, korozyon, yangın sırasında zehirli gaz ve görüşü
engelleyen duman tabakası oluşmaz. Bu özelliğinden dolayı gerilim altında bulunan bakır
iletkenli kablonun devre dışı kalması önlenmiş olur.
Bu kablolara örnek olarak; (N)HXSGAFHXÖ 1,8/3 KV (VDE 0250) , (N)HXMH 300/500V
(N)HXSHXÖ-J 0,6/1 KV (VDE 0250) enerji kabloları verilebilir.
Şekil 2.2: (N) HXMH kablo
Ø Lastik yalıtkanlı kablolar
Kalaylı ince çok telli bakır iletkenli lastik yalıtkanlı bir veya çok damarlı kablodur.
Rutubetli yerlerde cihazlarda kullanılır. Ayrıca mekanik etkinin az olduğu yerlerde ve
tarımsal elektrikli cihazlarda kullanılır.
Kuru ve rutubetli yerlerde, açıkta yapılan tesislerde ağır koşullarda kullanılan lastik
yalıtkanlı kablolar da vardır. Yüksek mekanik zorlamaların etkisinde kalan motorlarda tercih edilir.
Şekil 2.3: (N) TSCGEWÖU (SM) lastik yalıtkanlı kablo (5,8/10 KV)
1-Kalaylı, çok ince çok telli bakır iletken 2-İç yarı iletken tabaka 3-Protolon yalıtkan
4-Dış yarı iletken tabaka 5-Lastik iç kılıf 6-Textil çorap örgü 7-Protofirm dış kılıf
Bu kablo maden ocaklarında, bant sistemlerinde iş makinelerinde kuyruk kablosu ve
şantiyelerde besleme kablosu olarak kullanılır. 3x25 ve 3x120 kesitleri aralığında üretilir.
Ø Ölçü ve kumanda kabloları
Ölçü kumanda ve kontrol kabloları, küçük kesitlerde, sinyal iletişimleri için normal
işletme şartlarına uygundur. İhtiyaca göre ağır işletme şartlarında kullanmak için yağa
dayanıklı ve özel dış kılıflı olarak imal edilmektedir. Bu kablolar bağlantı kablosu olarak
tesisin sinyal ve ölçü değerlerinin dışarıdan gelebilecek elektromanyetik alan etkilerine karşı
korunmasının gerekli olduğu yerlerde kullanılır.
Şekil 2.4: HO5VV5-F ölçüve kumanda kablosu
1-İnce çok telli bakır iletken 2-Protodur yalıtkanlı numara baskılı damarlar
3-Protodur dış kılıf 3x0,75 -60x0,75 mm² kesit aralığında üretilir.
2.1.7.2. Su Altı ve Gemi Kabloları
Kalaylı çok telli bakır iletkenli protolin (Etilen-propilen - kauçuk, EPR) yalıtkanlıdır.
Bir veya çok damarlı, lastik dolgu üzerinde ince tellerden örülmüş bakır ekranlıdır.
Protofirm (kloropren-kauçuk) dış kılıflıdır. Gemilerde ve her türlü deniz araçlarında
kuru, ıslak ve buharlı ortamlarda kullanılabilir. Kapalı ve açık güvertelerde, bütün oda ve
kapalı yerlerde güvenle kullanılır. Hassas antenlerin bulunduğu yerlerde ve üzerinde bulunan
bakır örgü sayesinde ağır işletme şartlarında kullanılır.
Şekil 2.5:MGG 0,6/1 KV ekransız gemi kablosu
1-Kalaylı, çok telli bakır iletken 2- Protolon lastik yalıtkan 3-Lastik dolgu
4-Protofirm dış kılıf 1x1,5 - 24x1,5 mm² kesit aralığında üretilir.
Ekransız oluşları sebebi ile telsiz, radar ve benzeri alıcı-verici cihazların bulunduğu
kapalı mahaller ile anten tesisatlarının yakınında kullanılmamalıdır. DIN 89160/VDE 0261
ve IEC 92-3’e göre imal edilir.
2.1.7.3. Yer Altı Kabloları
Yer altı kabloları imalatında genel olarak bakır ve alüminyum iletkenli 1-15 kV’a
kadar protodur,1-154 kV’a kadar protothen-x yalıtkanlı kablolar kullanılır. Y kablolarının
yalıtkan kılıfı TS-212’de belirtilen PVC veya EPR(Etile propilen kauçuk)yalıtkanlı malzemedendir.
Protodur(PVC) yalıtkanlı iletken damarları renk kodlu veya numaralı Y kabloları tek
veya çok damarlıdır. Protodur izolasyonun altında ve üstünde dielektrik kayıpları azaltmak
için iç ve dış iletken tabakalar vardır. Kısa devre akımlarına uygun kesitte bakır ekranlıdır.
Üç damarlı kablolarda yassı çelik zırhlı ve bunun içinde helis şeklinde sarılmış çelik şeritten
tutucu sargı bulunur. Mekanik dış tesirlere karşı çok dayanıklıdır. Çoğunlukla şehir
şebekelerinde, şalt tesisleri, cadde aydınlatmalarında toprak altında kullanılır. Kabloların
kazma darbesinden zarar görmesi halinde nötr iletkeni kablo başındaki şalter veya sigortanın
devreyi derhal açmasını sağlar.
Yer altında orta ve yüksek gerilimde protothen-x yalıtkanlı kablolar bilhassa tercih
edilir. Protothen-x enerji kablolarında üstün vasıflı bir yalıtkan maddesidir. Organik peroksit
katkısıyla yüksek moleküllü saf polietilenden imal edilir. İç iletken tabaka protothen-x
yalıtkan ve dış iletken tabaka, üçlü püskürtme kafasıyla bir defada iletkenin üzerine
püskürtülür. En üstün özelliği termik dayanıklılığıdır. Büyük sıcaklık farkında dahi mekanik
ve elektriki değerler hemen hemen sabit kalır. Bundan dolayı protothen-x yalıtkanlı
kablolarda devamlı işletme için iletken sıcaklığına 90 °C’ye kadar müsaade edilir. Bu
değerler, protodur yalıtkanlı kablolarda 70 °C’dir. Bu kablolar endüstri bölgesinde hariçte
kablo kanallarında ve toprak içinde kullanılır. Mekanik dış tesirlere karşı dayanıklıdır. Yer
altı kabloları alüminyum ve bakır iletkenli olarak imal edilir.
Ø Alüminyum iletkenli yer altı kabloları
Yer altında ağır işletme şartlarına dayanıklı, Alvinal-K kabloları da kullanılmaktadır.
Plastik izoleli nötrü konsantrik bakır iletkenli, üç damarlı alüminyum iletkenlidir. Nominal
gerilimi 0,6/1 kV’tur. Çok telli örgülü siyah PVC plastik ve damarların faz ayırımı
numaralıdır. Genel olarak toprak içine tesis edilir. Bilhassa belediye elektrik şebekelerinde,
sokak aydınlatması ve dağıtım kablosu olarak kullanılır. Kazma kürek gibi kazıcı aletlerle
kablonun zedelenmesi halinde konsantrik nötr iletken, ait olduğu fazın sigortasını attırır.
Alvinal-Z kabloları da yer altında ve ağır işletme şartlarında mekanik etkilere
dayanıklı bir kablodur. Plastik yalıtkanlı, çelik zırhlı, düşük kesitli, nötr iletkenli dört damarlı
alüminyum iletkenlidir. Nominal gerilimi 0,6/1 kV’tur. Bu alüminyum iletkenli yer altı
kablosu ağır işletme şartları için imal edilmiştir. Kabloda kullanılan çelik galvanizli şerit
telden yapılmış bulunan metal koruyucu kılıf dayanımı temin eder. Bu özelliğinden dolayı
kaygan ve çöküntülü arazilerde, maden ocaklarında gerekli dayanımı sağlayacak yapıdadır.
Ayrıca nehir ve deniz altı kablosu olarak da kullanılabilir.
Ø Bakır iletkenli yeraltı kabloları
En çok kullanılan bakır iletkenli yer altı kabloları ve özellikleri şunlardır.
· YVV kablo
Şekil 2.6: YVV kablo
· YE3V Kablo
Şekil 2.7: YE3V kablo
2.2. Kabloların Yer Altından Döşenme Nedenleri
Elektrik enerjisinin hava hatları ile iletilemediği ve dağıtılamadığı yerlerde yer
altından iletim ve dağıtım yapılması gerekmektedir. Şehir içlerinde ve hava hattının
kullanılma imkânı olmayan yerlerde, özellikle tercih edilir. Boğaz geçişlerinde enerjinin su
altından, yer altı kablosu ile yapılması gerekmektedir. Yer altı kabloları çok az arıza yapar ve
önemli derecede bakım gerektirmez. Yer altı enerji hatlarının üstünlük ve sakıncaları şunlardır.
2.2.1. Yer Altı Enerji Hatlarının Üstünlükleri
Ø Yer altı kabloları ile yapılan tesisler, direk ve diğer malzemelere ihtiyaç göstermez.
Ø Cadde ve meydanların görüntü estetiği bozulmadan tesisler yapılabilir.
Ø Atmosferik olaylardan (yıldırım, kar, fırtına vb.) etkilenmez.
Ø Yer altı kabloları cadde, meydan ve parkların özelliklerine uyacak şekillerde
düz veya kavis yaptırılarak döşenebilir.
Ø Havai hatlardaki gibi bakım ihtiyaçları yoktur.
Ø Yerleşim bölgelerinde, havai hat tesislerine göre daha güvenlidir. Kaza ihtimali azalmıştır.
2.2.2. Yer Altı Enerji Hatlarının Sakıncaları
Ø Havai hatlara göre kuruluş maliyeti fazladır.
Ø Kablo arıza tespiti ve onarımı zordur.
2.3. Yer Altı Kablosunun Çekilme Yöntemi
2.3.1. Kablo Güzergahının Belirlenmesi
Yer altı kablosu oldukça pahalı bir gereç olduğundan kabloyu en kısa ve uygun yoldan
döşemek gerekir. Güzergahın doğru olarak tespitinde çok titiz olmak gerekir. Ancak bu
sayede tesisin yapımında işçilik az olur. Planla yapılmış bir tesisin bakımı kolay ve ömrü de uzun olur.
Kablo döşenecek yerin ölçekli planı ya da haritası alınır. Yüksek gerilimli uzak
mesafeli kablo döşenmesinde araziye ait her türlü bilgiler; mesala bataklık, kumluk, kayalık,
kil veya kalkerli yerler ile nehir, yol, köprü, tünel ve varsa başka arazi engelleri veya
yerlerdeki binalar incelenerek plan veya haritaya işlenir. Kablo yolunun, arazi engelleri
dikkate alınarak imkân nispetinde en kısa yoldan düz hat şeklinde döşenmesi istenir. Böylece
maliyet en aza inmiş olur.
Kablo boyu yani yolu uzun olursa kablolara ait ek kutuları branşman kutuları sayısı
artar. Böylece hem maliyet hem de arızalar artabilir. Plan yapılırsa, ek kutularının yerleri,
kablo geçiş yolları uygun olarak seçilir ve plana işlenir. Bu sayede ilerideki onarım ve
değişiklikler kolayca yapılabilir. Kablo güzergahı şehir dışı ve şehir içinde olmak üzere iki türlü belirlenir.
2.3.1.1. Şehir Dışında Kablo Güzergahı Belirlenmesi
Açık arazide yani şehirler dışında güzergah tayin edilirken aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir.
Ø Kablo güzergahı mevcut yollarla kolayca ulaşılabilir olmalı ve arazi engelleri
nispetinde en kısa yollardan geçilmelidir, yani kablo yolu ulaşım yollarından
uzakta bulunmamalıdır.
Ø Kablolar engebeli yerlerden, mesala göl, nehir, orman, yol kavşağı, maden
ocakları, kumluk, taşlık yerlerden, nehir yatakları ve benzeri yerlerden
döşenmemelidir. Bu gibi yerler kablo döşemeye uygun değildir.
Ø Kablolar, nehir, köprü, demir yolu ve kara yollarını sık sık kesmemelidir. Bu
gibi yerlerde kesinlikle ek kutusu konmamalıdır.
Ø Yolu kısaltmak için kablolar tarlaların içinden döşenmemelidir. Ek kutuları,
tarlaların içine konmamalıdır, sonra yerleri belirsiz olur
Ø Kablolar, rutubet ve zararlı kimyasal maddelerin bulunduğu endüstri
bölgelerinden uzak olmalıdır.
Ø Kablolar, cadde ve yollar boyunca, bunların yanından döşenmelidir. Kablo
güzergahı açık arazide bile işaretlenmelidir.Varsa ek kutuları da güzergah
boyunca emin ve belirli yerlere konmalıdır. İşaret levhaları ya da taşları ile
belirtilmelidir. Bu sayede tadilat ve tamirat kolaylıkla yapılabilir.
Ø Kabloları meyilli araziden, dar boğazlardan, kayalık yerlerden geçirmek
gerekirse buralarda çelik bandajlı özel kablolar kullanılmalıdır. Kablo başı ve
sonunda fazlalık bırakılması gereklidir. Böylece arıza halinde yeni kabloya
gerek kalmadan tamiratı yapılabilir.
Ø Kablo bataklık arazide döşenecek ise, önce bataklık tahlil edilir, sonra kablolar
ya künklerden, borulardan, beton veya ağaç kazıklar üzerinden geçirilir.
Böylece kablo hem korunmuş hem de kablo yolu sabit hale getirilmiş olur.
2.3.1.2. Şehir İçinde Kablo Güzergahı Belirlenmesi
Şehir, kasaba ve köy gibi meskun yerlerde kabloların güzergahı belirlenirken şu
hususlara dikkat edilir.
Ø Kablolar şehirlerde mutlaka yol ve sokaklar boyunca ve yaya kaldırımları altına
döşenmelidir, kablo döşeniş yolunun kısa olması tercih edilir.
Ø Kablo yolunun, telefon kabloları, kanalizasyon büzleri, su ve doğalgaz boruları
ile karşılaştırılmadan belirlenmesi tercih edilmelidir.
Ø Kablolar duruma ve ihtiyaca göre yolların bir ya da iki yanına döşenir. Yolun
tek yanına döşenmiş bir kablo tesisatında, sonradan yolun diğer yanına elektrik
almak gerekirse yol bozulur, trafik aksar bu da istenilen bir durum değildir.
Ø Kablolar, ahır, gübre suları veya kimyevi suların aktığı atölye ya da fabrikalar
civarına döşenmez. Şayet mecburiyet varsa, kablo çok derine döşenir ve demir
boru içinden geçirilir, borunun iki ağzı ziftli bezlerle sarılır. Böylece tahrip edici
sıvılardan korunmuş olur.
Ø Kablo döşenmesi esnasında her türlü ek kutuları, branşman kutularının yerleri
tam olarak ölçülür. Bina ve değişmez yerlere işaret konur. Durum ayrıca plana işlenir.
2.3.2. Yer Altı Kablolarının Döşenme Yerine Taşınması
Yer altı kablo makaraları üzerinde; kablonun cinsi, kablo kesiti, damar sayısı, işletme
gerilimi, boyu ve sağılma (serilme) yönlerine ait bilgiler bulunur. Makaralar demir veya
tahtadan olabilir, çok ağır oldukları için tesis yerine taşıtlarla götürülür. Bazen makara
taşıma özel araçları kullanılmaktadır, bu araçlardan makara hiç indirilmeden direk olarak
kablo çekilerek döşenebilmektedir. (Resim 2.3’e bakınız.)
Makaranın taşıttan indirilmesi oldukça önemli bir iştir. Makaranın yere indirilmesi
için ya vinçle indirme işlemi yapılır (Resim 2.2’ye bakınız.) veya taşıta bir kalas dayanır.
Makara yavaş yavaş kalas üzerinden yuvarlanırken bir halatla ters yönde çekilir. Makara
hızını kesmek için yere (kalas önüne) engeller konur. Makara yere indirildikten sonra tesis
yakınındaki bir yere üzerindeki ok yönünde yuvarlanarak taşınır.
Şekil 2.8: Kablo makarasının taşınma yöntemleri
Şekil 2..9: Kablo makarasının döşenme yerine getirilmesi
Resim 2.2: Kablo makarası ve indirilmesi
Resim 2.3: Kablo makaraları taşıma araçları
2.3.3. Yer Altı Kablolarının Döşeme Yerine Serilmesi
Makarada olmayan, yani kangal halindeki kablolar yuvarlanarak serilir (sağılır).
Kabloyu çekerek sağmak ve sürüklemek doğru değildir, kablo zedelenebilir. Makarada
bulunan kablonun sağılması özel aparatlar (bucurgat) yardımıyla yapılır. Bu aparatın ayakları
makara yanlarına konduktan sonra makaranın ortasından geçirilen mil, aparatın yuvalarına
yerleştirilir. Aparatın vidaları her iki taraftan sıkılarak makara yerden biraz yukarıya
kaldırılır.
Serme (sağma) işlemi 3-4 kişi tarafından yapılmalıdır, bir veya iki kişi makarayı
çevirir, bir kişi de makaranın hızlı dönmesini önlemek için bir tahta ile makarayı kenardan
firenler. Kablo daha çok makaranın üstünden sağıldığı gibi, bazen de makaranın altından
sağılır. Serme (sağma) işlemi yapılırken kablo boyu uzadıkça kablonun ağırlığına göre her 5-
10 metrede bir taşıyıcı kullanılmalıdır. Gelişmiş ülkelerde kablo makara aparatı
kullanılmadan, direkt olarak kablo kanala serilmektedir. Kablolar, uçlarına yardımcı gereçler
(pabuç, kablo kılıfı) takılarak çekilip serilmelidir.
Resim 2.4: Kablo makara aparatları
Resim 2.5: Kablonun serilmesi
Resim 2.6: Kablo taşıyıcı ve kablo serilmesi
Resim 2.7: Kablo çekme için çorap ve kablo ucu
Resim 2.8: Kablonun serilmeden döşenmesi
2.3.4. Yer Altı Kablolarının Döşenme Yöntemleri
Coğrafi zorluklar, iklim koşulları, güvenlik, strateji, estetik ve elektromanyetik
uyumluluk gibi pek çok açıdan yer altı kablolarının kullanımı kaçınılmazdır. Yer altı
kabloları değişik şekillerde döşenebilmektedir. Döşeme yönteminin seçilmesinde maliyet,
kablo güzergah yerinin özelliği, estetik gibi unsurlar göz önüne alınır. Genelde yer altı
kabloları toprak içine ve bina içine döşenir. Bu döşeme yöntemlerini sırayla inceleyelim.
2.3.4.1. Kablo Kanalının Hazırlanması
Kablo kanalı, tespit edilen kablo yolu boyunca uygun araç gereçlerle açılır. Kanalın
kazılacağı yerin sert ve toprak zemin olmasına göre kullanılan araç gereçler değişmektedir
(Resim 2.9 ve 2.10’a bakınız.). Kanalın derinliği sokak ve alanlarda en az 80 cm olmalıdır,
bu yerlerin dışında en az 60 cm olmalıdır. Bu derinlik zorunlu durumlarda özel koruyucu
önlemler alınarak 20 cm dolaylarında azaltılabilir. Kablo kanalının dip genişliği 40-50 cm,
üst genişliği 60 cm olmalıdır. Bir kanal içine birden fazla kablo döşenecekse, kablolar
arasında 20-25 cm kadar genişlik payı ilave edilir. Aslında kanal ebatları; işletme
gerilimlerine, kablo sayısı ve kablo çaplarına ve bunların korunması için kullanılan tuğla vb.
ebatlarına göre değişir.
Şehir içinde kablo yolu için yol ve caddeler boyunca kazı yapılır. Yaya
kaldırımlarında açılan kablo kanalı, bina duvarlarından en az 60-70 cm uzaklıkta olmalıdır.
Şekil 2 .10: Kablo kanal boyutları
Kablo kanalının dibi düz ve taş gibi engellerden arınmış olmalıdır. Şehir dışında
meskun olmayan yerlerde kablolar 50-60 cm derinliğe gömülür. Eğer kanal kafi derinlikte
açılamıyorsa, kablo kanalının üstü betonla takviye edilir (çok sert kayalık arazide vb.). Şehir
içinde kablolar caddeler boyunca ya da kaldırımlar altına ve duvardan en az 60-70 cm uzağa
döşenir. Genellikle kablo, yolların cadde ve sokakların her iki yanına döşenir.
Caddeler dikine kablo çukurları ile yarılmamalıdır. Şayet kablo caddeyi dikine
geçecekse, cadde harap olur, trafik aksar, işçilik çoğalır. Caddelerden ağır vasıtalar
geçtiğinde kablo zedelenebilir. Bunun için kablo en az 1 m derine döşenir. Kablolar eğer
demir ya da büzler içine döşenirse boru çapı kablo çapının en az 1,5 misli, künkler veya
büzlerin çapı da kablo çapının en az 2 misli olmalıdır.
Kablo kanalı derinliği;
sokak ve alanlarda en az 80 cm, bu yerlerin dışınd a(şehir dışı) en az 60 cm olmalıdır.
Şekil 2.11: Yer altından kanal açma yöntemi
Resim 2.9: Sert zeminde kablo kanalı açma
Resim 2.10: Toprak zeminde kablo kanalı açma
2.3.4.2. Kablonun Kanaldan Döşenmesi
Yer altı kabloları doğrudan doğruya açılan kanal içine döşenmez. Doğrudan toprağa
döşenen kablonun ömrü kısa olur. Çünkü toprak içinde birçok kimyevi madde vardır.
Kanalların tabanı sağlam zeminli ve taşsız olmalıdır. Kablo açılan kanala 10 cm kalınlığında
dökülen elenmiş kum üzerine döşenir. Kablo kumun üstüne sağa sola kıvrımlar yaptırılarak
yatırılır. Döşenmiş kablo üzerine tekrar 10 cm kalınlığında elenmiş kum dökülür. Kum
tabakası, kablonun soğumasını sağlar. Kablo döşenirken burulma, diz verme, sıyrılma veya
aşırı gerilme gibi durumların oluşmamasına özen gösterilir, kablo yerde sürünmez.
Kablo yeni doldurulmuş bir yere döşeniyorsa; ilerideki zemin yerleşmelerinde
olabilecek çöküntüleri giderebilmek için kablo kanal içerisine doğrusal olarak değil, kıvrımlı
(S) olarak döşenir. Bu olasılık unutulmamalıdır. Bunun için kablo kanala fazlalık verilerek
kıvrımlı olarak döşenir.
Kablonun üzerindeki kumun üzerine ve aynı kanala yan yana döşenen AG ve OG
kabloları arasına tüm kablo boyunca dolu tuğla veya en az 6 cm kalınlıkta beton plaka veya
plastik vb. malzemelerden yapılmış koruyucu elemanlar yerleştirilmelidir. Böylece çukuru
açan işçilerin kazma darbelerinden kablo korunmalı ve orada kablo bulunduğu önceden
anlaşılmalıdır. Bu koruyucunun yaklaşık 30 cm üzerine ise en az 10 cm genişliğinde
polietilenden yapılmış uyarı şeridi konulmalıdır. AG ve OG kablolarının üst üste
döşenmesinde ise OG kablosu alta, alçak gerilim kablosu da üstte kalacak şekilde döşenir,
aralarına enine tuğla döşenir (Şekil 2.12’e bakınız).
Şekil 2.12: Kablo kanalı özellikleri
Bir enerji kablosu ile başka bir enerji kablosu ya da kumanda kablosu
arasındaki en küçük açıklık 7 cm’den az olmamak koşulu ile kablo çapı kadar olmalıdır. Bir
enerji kablosu ile telekomünikasyon, demir yolu, otoyol vb. ile ilgili kabloların birbirlerine
yaklaşmaları ya da birbirlerini kesmeleri durumunda aralarındaki açıklık en az 30 cm
olmalıdır. Bu açıklık daha küçük olduğunda kablolar yanmayan gereçlerden yapılan levha,
yarım büz ya da borularla korunmalıdır.
Demir yolu, su kanalı ve üzerinden taşıt aracı geçen yolların altından
geçirilecek kablolar çelik, HDPE ya da beton muhafazalı PVC borular veya beton kablo
kanallarının içine döşenmelidir. Bu boru ve kanalların üst kenarları, ray alt kenarlarından ve
yol yüzeylerinden en az 1 m aşağıda olmalıdır.
Resim 2.11: Kanala kum döşenmesi ve kablonun yerleştirilmesi
Kablolar çekilirken zedelenmemeli ve ek yapılmamalıdır, her ek yeri ve
zedelenen yer arıza kaynağı olabilir. 0°C’nin altındaki ısı değerlerinde kablo döşenmemelidir.
Resim 2.12: Kanala kablonun döşenmesi
*Kablolar çekme makinesi ile veya kanala döşeme yapan makineler ile de döşenebilir.
Resim 2.13: Kablonun çekme makinesine bağlanması ve makine ile döşenmesi
Resim 2.14: Kablonun değişik tipte kanallara döşenmesi
*Kablolar betondan hazırlanmış kanallara da döşenebilir.
Resim 2.15: Kabloların beton kanallara döşenmesi ve kanalın kapatılması
Resim 2.16: Kabloların kanala döşenmesi ve tuğlaların yerleştirilmesi
*Kablo kanallarında tuğlaların üstüne mutlaka kablo olduğunu belirten uyarı şeridi konulmalıdır.
*Kanallara döşenen kabloların bükülme veya dönüş yarıçapı adı verilen belirli bir
yarıçapla kavis yaptırılması gerekir. Dönüş yarıçapının istenilen değerlerden küçük
tutulması sonucunda, kablo üzerinde çatlamalar oluşur. Bu da yalıtkan malzemenin
bozulmasına, kablo ömrünün kısalmasına sebep olur.
*Kabloların en küçük kıvrılma yarıçapı, D kablonun dış çapı olmak üzere tablo 2.1’deki gibi olmalıdır.
Örnek: XLPE (Çapraz bağlı polietilen yalıtkanlı) ve PVC yalıtkanlı AG kabloları kıvrılma (kavis)
yarıçapı bir damarlı için, kablo çapının en az 15 misli olmalıdır.
2.3.4.3. Kablonun Kanala Döşeme İşleminde Dikkat Edilecek Hususlar
Ø Kablo kanal güzergahı, şehir içinde yol ve caddeler boyunca, yaya
kaldırımlarına yakın olarak seçilmelidir. Şehir dışında da ulaşım yollarına yakın yerler seçilmelidir.
Ø Gerekmedikçe sık sık nehir, köprü ve demir yolundan kablo güzergahı geçirilmemelidir.
Ø Kablo kanalını uygun araç gereçle açmak gerekir.
Ø Kablo kanalı derinliği şehir içinde en az 80 cm, şehir dışında en az 60 cm olmalıdır.
Ø Kablo kanalı dip genişliği 40-50 cm, üst genişliği en az 60 cm olmalıdır (Şekil 2.12).
Ø Kablo kanalının zemini sağlam ve taş gibi engellerden arınmış olmalıdır.
Ø Kablo kanalı zeminine 10 cm kalınlığında elenmiş kum döşenmelidir.
Ø Aynı kablo kanalına AG ve OG kabloları döşenecekse, aralarına tuğla
yerleştirilir ve OG kablosu altta olacak şekilde yerleştirilir (Şekil 2.12’e bakınız).
Ø Aynı kanala yan yana olarak kablolar döşenecekse aralarında en az 7 cm mesafe
olmalıdır. (Şekil 2.12’e bakınız)
Ø Kabloların, telefon kablosu, demir yolu, doğal gaz veya su borusu, cadde, yol ve
sokak gibi yerlerin altından geçirilmeleri gerektiğinde koruyucu (boru veya büz)
içerisine alınmaları gerekir.
Ø Kablolar çok soğukta döşenmemelidir, çünkü çok soğukta kablonun yalıtkan
tabakası çatlayabilir.
Ø Kablo, serme ve döşeme işleminde zedelenmemelidir.
Ø Kablo kanala gergin olarak değil, kıvrımlar yaptırılarak döşenir.
Ø Kablo kanalının dönüş yaptığı yerlerde, kabloların en küçük dönüş yarıçapı
değerlerine dikkat edilmelidir. (Tablo 2.12’e bakınız.)
Ø Kanala döşenmiş kablo üzerine 10 cm kalınlığında elenmiş kum döşenir.
Ø Kumun üzerine enine olarak tuğlalar döşenir. (Resim 2.16’ya bakınız.)
Ø Tuğlaların üzerine uyarı şeridi yerleştirilir. (Resim 2.16’a bakınız.)
Ø Kanal uygun dolgu malzemeleri ile doldurularak kapatılır, üstü düzeltilir.
Ø Döşeme işlemi bittikten sonra artan kabloların uçları nem girmeyecek şekilde kapatılmalıdır.
Ø Yer altı kablolarının direk iniş ve çıkışında, binalara giriş ve çıkışında, metal
borular veya saç kanallar kullanılmalıdır.
Ø Döşeme işleminde emniyet ve iş güvenliği tedbirlerine uyulmalıdır.
2.4. Yer Altı Hattı İle Enerji Girişi Yöntemi
Çok katlı apartmanlarda ve büyük binalarda enerji girişi yer altı kablosu ile
yapılmaktadır. Bu sistem biraz pahalı olmakla birlikte en güvenilir ve kullanışlı olan şeklidir.
Enerji elektrik direğinden yer altı kablosu ile en az 1,5 metre derinlikteki kanaldan
geçirilerek alınır. Kablonun bina içindeki kısmı hemen giriş katında uygun bir yere
yerleştirilen kofre sigortalarına bağlanır. Diğer tarafı da klemenslerle direkteki iletkenlere
bağlandıktan sonra, direk üzerinde yerden 2,5 metre yüksekte olacak şekilde, galvanizli boru
içine alınmalıdır. Kofre sigortası ile tesisatın dağıtım tablosu başka bir iletkenle ayrıca
irtibatlanmalıdır. Enerji dağıtımı yer altından yapılan şebekelerde, enerji yine yerin altından
ve yer altı bağlantı kutularından alınır.
Şekil 2.13: Yer altından enerji girişi
2.5. Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği
İlgili yönetmelik maddeleri şunlardır;
Madde 58-b.
b) Kabloların döşenmesi:
1) Yer altı kablolarının döşendikleri yerler kimyasal, mekanik ve ısıl etkilerden
olabildiğince uzak ya da bunlara karşı korunmuş olmalıdır.
2) Kablo ve çevresini yangın tehlikesinden korumak ve yangının yayılmasını önlemek
için kablolar yanıcı maddeler üzerine döşenmemelidir. Kabloların varsa jüt tabakaları soyulmalıdır.
3) Yapı girişlerinde kablolar boru içine alınmalı, kablo ile boru arasındaki boşluk
elastik silikon ya da benzeri bir madde ile doldurulmalıdır. Bu amaçla çimento kullanılamaz.
Mekanik darbelerin oluşabileceği durumlarda çelik borular kullanılmalıdır. Çelik borular
nerede kullanılırsa kullanılsın üç faz aynı borudan geçirilmelidir. Tek damar olması
durumunda anti manyetik malzeme kullanılmalıdır.
f) Kablo renk kodları TS 6429 standardına uygun olacaktır.
4) Kablo başlıkları, kabloya su, nem girmesini önleyecek şekilde olmalıdır. AG
kablolarda su girmesini önleyecek tedbirlerin alınması durumunda kablo başlığı kullanılmayabilir.
5) Kablo ekleri mutlaka özel ek aksesuarları veya ek kutularında yapılmalıdır.
6) Kabloların koruyucu kılıfları ya da yalıtkanları bulundukları yerlerde zorlanmamalı ve zedelenmemelidir.
7) Tek damarlı kabloların tespitinde kullanılan elemanlar manyetik halka oluşturmamalıdır.
Topraklamanın yanlış algılanması
Kişinin elektriğe çarpılmasında, kaçak akımın geçişi


KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :