GAP BÖLGESİNDEKİ SULAMA TESİSLERİNİN MEVCUT DURUMLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

GAP BÖLGESİNDEKİ SULAMA TESİSLERİNİN MEVCUT DURUMLARI VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Yasemin VURARAK1

Tali MONİS2

Şeyda İPEKÇİOĞLU3

Ahmet ÇIKMAN4

Ziraat Yük. Müh.

Ziraat Mühendisi

Ziraat Yük. Müh.

Ziraat Yük. Müh.

Meryem GÜNEŞ5

Ziraat Yük. Müh

1 GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü-Türkiye-Şanlıurfa-(yvurarak@hotmail.com)

2 GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü-Türkiye-Şanlıurfa (talimonis@hotmail.com)

3 GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü–Türkiye–Şanlıurfa (seyda.ipekcioglu@hotmail.com)

4 GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü-Türkiye-Şanlıurfa-(ahmetcikman@hotmail.com)

5 GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü-Türkiye-Şanlıurfa-(mgunes20@hotmail.com)

ÖZET

Tarımsal kalkınmanın sürdürülebilmesinde sulama önemli bir faktördür. Tarım sektöründe üretimin artırılması ve kırsal kalkınmanın sağlanabilmesi için, öncelikle toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesi ve bunlardan yararlanma ilkelerinin belirlenmesi gerekmektedir. Toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesinde; tarımsal altyapının oluşturulması, kaynakların rasyonel yönetimi ve etkin kullanıma yönelik çalışmalar önemini korumaktadır. Diğer yandan toprak ve su kaynaklarından yararlanmanın sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi için, sulama yatırımlarının planlanması ve inşası kadar, sulama şebekelerinin rasyonel olarak işletilmesi ve sulama işletmeciliğine çiftçilerin ekonomik ve sosyal yönlerden tam olarak katılımlarının sağlanması gerekmektedir (Özçelik ve ark., 1999). Bu araştırmada KHGM ‘ce yapılmış olan sulama tesislerinin mevcut durumları incelenmiştir. İşletilemeyen (çalışmayan) sulama yatırımlarının çalışmama nedenleri kapsamlı şekilde incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: GAP, Sulama, Organizasyon

ABSTRATCT

Irrigation is important factor, in sustainable of agricultural development in the agricultural sector for increase of product and supply on rural development, firstly developing soil and water resources and it is neccesary that determinates principle of uses from them. Developing of soil and water; to form of agricultural substructure, rational management of resources and tend to effect uses services keep on their importance. On the other hand fort he supply of sustainable uses from soil and water resources, as planning water investment and their building, to operate of rational water foundations and necessary supplying to the water operating of farmers the side of economic and social complete their attending. (Özçelik-1999)

329

In this research available condition of water foundations which are done by KHGM have investigated. Inactive water investment which are reason of their inactive situation is comprehensive investigated.

Key Words: GAP, irrigation, organization

1. GİRİŞ

Sulama doğal yağışların yetersiz olduğu yerlerde, tarımsal faaliyetler için gerekli olan suyun yapay olarak toprağa verilmesidir. Bu nedenle çeşitli sulama yapıları ile depolanan yüzey ve yer altı sularının, vejetasyon mevsiminde kullanılması gereklidir. Dünyada sulama sistemlerinin kullanımı konusunda farklı modeller uygulanmaktadır. Bu farklı kullanım sistemleri aynı ülke içerisinde dahi karşımıza bir çok şekilde çıkabilmektedir. 1994 yılında Su kaynaklarının kullanımı ile ilgili olarak Bulgaristan’da yapılan çalışma grubu toplantısında yapılan değerlendirmeye göre, sulama yönetimine kullanıcıların katılımı konusunda dünya ülkeleri 4 gruba ayrılmıştır (Kıral,1995.).

Bunlar;

1) Sulama sistemlerinin kullanıcıları (SKO) tarafından yönetildiği ülkeler: Bu ülkelerde yatırım projeleri tamamlandıktan sonra kullanıcılara devir edilmektedir. Bu gruba giren ülkelere örnek olarak Batı Avrupa Ülkeleri ve ABD’yi verebiliriz.

2) Sulama sistemlerinin bir nevi kamu kuruluşu biçimindeki kuruluşlarca yönetildiği ülkeler: Pakistan, Hindistan, Mısır, Çoğu Doğu Avrupa Ülkeleri, Orta Asya Ülkeleri ve çoğu Afrika Ülkeleri gibi…

3) Sulama sistemleri yönetiminin kısmen kullanıcılara devredildiği ülkeler: Türkiye, Filipinler, Endonezya, Srilanka, Nepal gibi…

4) Sulama sistemi işletmeciliği yönetiminin kullanıcılara transferinin başlatıldığı veya Türkiye gibi hızlandırılmış şekilde yapılan ülkeler: Meksika, Türkiye, Kolombiya ve Latin Amerika’daki bir çok ülke bu gruba örnek verilebilir.

Türkiye’de 1953 yılında DSİ Genel Müdürlüğü, 1960 yılında ise Toprak-Su Genel Müdürlüğü (1984 yılından itibaren KHGM, 2005 yılından itibaren Tarım ve Köy İş. Bakanlığı) sulama sistemleri yatırımlarını yapan kurumlardır. Su kaynaklarının geliştirilmesi ile birinci dereceden görevli DSİ Genel Müdürlüğü, 500 lt/sn ‘den büyük debili sularla ilgili sulama tesislerinin planlanması, projelendirilmesi, inşaatı ve işletilmesi ile ilgilenirken, 500 lt/sn den küçük debili sularla ilgili geliştirme çalışmaları yapmak, arazi ıslah ve tarla içi çalışmaları ile ilgili planlama, projelendirme ve inşaat işlerini KHGM çalışma sahasında yer almaktadır.

Ülkemizde su kaynaklarını geliştirme ile ilgili kanunlar içerikleri yönünden yetersiz olmakla birlikte, mevcut yasalarda bütünüyle uygulanmamaktadır. Bu nedenlerle yapılmış olan sulama tesislerinin işletilmeleri aşamasında pek çok problemle karşılaşılmakta ve bu yatırımlar rantabl olarak kullanılamamaktadır.

330

2. YÖNTEM

Araştırmanın materyali belli sayıda işletilemeyen (çalışmayan) ve işletilen sulama yatırımlarında, sulamaya konu olan işletmelerden anket yolu ile elde edilen birincil verilerden oluşmaktadır. Örnek alınan sulama tesisleri, yer altı ve üstü sulama tesisleri, cazibeli ve pompaj sulama tesisleri, işletme yönetimine göre Sulama Birliği, Kooperatif ve Yerel Yönetimler (Muhtarlık, Kamu Kurumu ve Şahıs) tarafından idare edilen tesisler olarak gruplandırılmış, bölgedeki tesislerin toplam sayısı tespit edildikten sonra, anket çalışmaları için bölgedeki sulama organizasyonunu temsil edebileceğine inanılan oran veya sayı ile çalışılmıştır.

3. SONUÇ

Su sorunu dünyamızı etkisi altına alacak en önemli sorunların başında gelmektedir. Özellikle ileride komşu ülkelerle çıkabilecek sorunların başında su sorunun geldiği belirtilmektedir. 1996 yılında Marsilya’da kurulan Su Konseyi 2025 yılına kadar su gereksiniminin %10-25 artacağını belirtmiştir. Su konseyinin söylediği en önemli söylemlerden birisi de tarım alanlarının %70’inde var olan çölleşme tehlikesidir. İleride var olacak bu tehlikelerin önüne geçe bilmek için yapılabilecek en önemli çalışma sulama kaynaklarının daha verimli kullanılması ve insanların su tasarrufuna ilişkin daha fazla bilinçlendirilmesini sağlamaktır. Günümüzde en kıt doğal kaynakların başında gelen su kaynaklarının etkin kullanımı,sulama yatırımlarının planlanması ve yönetimiyle yakından ilgilidir. Sulama yatırımlarının işletim ve yönetimi ülkelerin genellikle en fazla sorunla karşılaştıkları konuların başında gelmektedir (Ören, 2004).

Çizelge 3.1. Bölge geneli sulama tesisleri sayısı

Bölge geneli

Adet

Alan(ha)

Çiftçi sayısı

Çalışan Tesis Sayısı

408

56533

86863

Çalışmayan Tesis Sayısı

71

8967

5065

Toplam Tesis Sayısı

479

65500

91928

Gap Bölgesinde (Adıyaman, Gaziantep, Kilis, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak) toplam 479 adet sulama tesisi bulunmaktadır. Bu sulama tesisleri ile 65 500 ha.lık bir alanın sulanması hedeflenmiş ancak bakım ve onarım ihtiyacı, su yetersizliği, proje ve etüt hataları ile müteahhit hataları gibi sebeplerden dolayı 71 adet sulama tesisi çalışamaz durumda olduğundan 8967 ha.lık alan sulanamamaktadır (Çizelge 3.1).

Çizelge 3. 2 Tesislerin çalışmama nedenleri

Çalışmama nedenleri

Adet

Alan(ha)

Çiftçi sayısı

Bakım ve Onarım İhtiyacı

52

6557

3262

Su Yetersizliği

11

798

1189

Sosyal ve Ekonomik Nedenler

7

1462

564

Proje ve Etüt Hatası

1

150

50

Toplam

71

8967

5065

331

Çizelge 3.3 Tesislerin İllere göre dağılımı

Bölge/İli

Çalışan Tesisler

Çalışmayan Tesisler

Toplam Tesis Sayısı

Adıyaman

35

2

37

Batman

30

5

35

Diyarbakır

90

18

108

Siirt

55

13

68

Şırnak

4

-

4

Gaziantep

80

-

80

Kilis

10

-

10

Şanlıurfa

42

7

49

Mardin

62

26

88

TOPLAM

408

71

479

Sulama sistemlerine göre faaliyet gösteren ve halen çalışan (faal olan) 17 adet tesis ile çalışmayan (faal olmayan) 8 adet tesis örneklemeye dahil edilmiştir. Çalışan işletmelerden 102 adet, sorunlu olan çalışmayan işletmelerden 55 adet olmak üzere toplam 157 adet işletmede anket çalışması yapılmıştır.

Çalışmayan tesisler bölgelere göre ayrıldığında en fazla çalışmayan tesisin 26 adetle Mardin de olduğu görülmekte, bu ilimizi 18 adet tesis ile Diyarbakır, 13 adet tesis ile Siirt ili takip etmektedir Çalışmayan tesislerle ilgili çalışmalar zamanında yapılmadığı için aradan geçen yıllar tesislerin daha bakımsız hatta kullanılamaz duruma gelmesine neden olmuştur. Uzun yıllar çözüm bekleyen çiftçi kendi çözümünü bularak tesise olan bağımlılığını da bir ölçüde kaldırmıştır. Bazı tesislerin yeniden faaliyete geçirilmesi söylemleri bile çiftçiyi heyecanlandırmamaktadır. Bazı tesislerde sulama paralarının ödenmemesi ya da sulama parasının fazla gelmesinden dolayı sulu tarıma karşı antipatinin oluşmasına neden olmuştur (Çizelge 3.3).

Yeniden faaliyete geçirilmesi muhtemel olabilecek ya da faal olup da kapsadığı alanın artırılması mümkün olabilecek tesislerde çiftçiler mutlaka devlet desteğini beklemektedirler. Çalışmayan sulama tesislerinin işleve girmesi için; tesisin devir işlemleri sırasında, hangi organizasyona devrediliyorsa, bu organizasyonların sorumluluklarının sınırları kesin bir şekilde bildirilmeli ve sorumlulukların yerine getirilip getirilmediği takip edilmelidir. Organizasyonların özellikle kooperatif şeklinde oluşturulması desteklenmeli, hatta bu şekilde organizasyonlara yönelen işletmelere elektrik ücreti daha cazip hale getirileceği bildirilmelidir. Muhtarlıklarca yönetilen tesislerde çok fazla problemler yaşandığı, çalışmalar sırasında tespit edilmiştir. Tesislerdeki tamir-bakım işlemlerinin yapılması ve kesintisiz elektrik ücretlerin ödenmesi için bu tesislerden faydalanan üreticilere daha çok destek (DGD, kredi, eğitim vb) verilmelidir.

Çalışmada sulama suyu elde edilme maliyetlerine göre daha ucuz fiyata ve ölçüsüz olarak üreticilere satıldığından dolayı aşırı su tüketimine sebep olmaktadır.

332

Tesislerin işletilmesi ve devamlılığının sağlanması için rasyonel bir sulama suyu fiyatlandırılmasına yönelik en uygun metodoloji belirlenmeye çalışılmalıdır.

Araştırmada üreticilere yönelik eğitim ve yayım çalışmalarının nerede ise hiç yapılmadığı görülmüştür. Sulama suyu planlı ve teknik bilgiler ışığında kullanılmadığı sürece yarar sağlamayacağı bilinen bir gerçektir.

Bu tesislerin nasıl işletildiği takip edilmeli ve nasıl işletileceği konusunda sürekli olarak eğitim desteği verilmelidir. Bu şekilde yaşanabilecek problemler olmadan tedbir alınması daha kolay ve sağlıklı olacaktır.

333

KAYNAKLAR

KHGM, 2002. Türkiye’de üretilen tarım ürünlerinin üretim girdileri rehberi - 2001. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Araştırma Planlama ve Koordinasyon Dairesi Başkanlığı Toprak Ve Su Kaynakları Araştırma Şube Müdürlüğü Yayınları, Yayın No:104, Rehber No: 16. Ankara.

KHGM, 2004. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü İşletme Dairesi Başkanlığı kayıtları. Ankara

KRAL,T.,1995. 1995 Yılı Sulama Etkinlikleri Tarımda Su Yönetimi Ve Çiftçi Katılımı Sempozyumu.1995.

ÖREN,N., 2004. Dünyada ve Türkiye’de sulama yatırımları ve yönetimi politikaları. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü.

ÖREN, N., GÜLTEKİN, U., ASLANOĞLU, S., 1999. Gap alanında sulama sonrası tarımsal yapıdaki değişimler ve ortaya çıkan sorunlar. GAP 1. Tarım kongresi, 26-28 Mayıs, Şanlıurfa.

ÖZKAN, E., AYDIN, B., KAYHAN, İ., A., 2002. Kırklareli yöresinde sulama tesislerinin etkin kullanımını etkileyen sosyo- ekonomik ve fiziksel faktörler. Toprak ve Su Kaynakları Araştırma 2002. Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü APK Dairesi Başkanlığı Toprak Su Kaynakları Araştırma Şube Müdürlüğü, Yayın No: 121. Ankara.

ÖZÇELİK, A., TANRIVERMİŞ, H., GÜNDOĞMUŞ, E., TURAN, A., 1999. Türkiye’de sulama işletmeciğinin geliştirilmesi yönünden şebekelerin birlik ve kooperatiflere devri ile su fiyatlandırma yöntemlerinin iyileştirilmesi olanakları. Tarımsal Ekonomi Araştırma Enstitüsü Yayınları, Yayın No: 32. Ankara.

334

Döküman Arama

Başlık :

Kapat