HARRAN OVASINDA TARLAİÇİ DRENAJ TESİSİ ÖNCESİ VE SONRASINDAKİ TUZLULUK DURUMLARI

HARRAN OVASINDA TARLAİÇİ DRENAJ TESİSİ ÖNCESİ VE SONRASINDAKİ

TUZLULUK DURUMLARI

Abdullah Suat NACAR Doç.Dr. İdris BAHÇECİ

Ziraat Yüksek Mühendisi Ziraat Yüksek Mühendisi

GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araş.Enst. Müd. Harran Ün. Tarımsal Yapılar ve Sulama Böl.

ŞANLIURFA- TÜRKİYE ŞANLIURFA- TÜRKİYE

e-mail: asnacar@hotmail.com e-mail: bahceci@harran.edu.tr

Dr. Meral TAŞ Dr.Veli DEĞİRMENCİ

Ziraat Yüksek Mühendisi Ziraat Yüksek Mühendisi

GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araş.Enst. Müd. GAP Toprak-Su Kaynakları ve

ŞANLIURFA- TÜRKİYE Tarımsal Araş.Enst. Müd.

e-mail:mtas@hotmail.com ŞANLIURFA- TÜRKİYE

e-mail: vdeirmenci@yahoo.com

Dr. Sadık YETİM

Ziraat Yüksek Mühendisi

GAP Toprak-Su Kaynakları ve Tarımsal Araş.Enst. Müd

ŞANLIURFA- TÜRKİYE

e-mail:yetimsadik@hotmail.com

ÖZET

Harran Ovasında yüksek taban suyu ve tuzlanma giderek yayılmaktadır. Ova 1995

yılında sulamaya açıldıktan sonra Akçakale çevresindeki 16 500 ha alanda 0-1 m, ve 34 000

ha alanda 1-2 m arasındaki yüksek taban suyundan ileri gelen yaşlığın önlenmesi ve/veya

giderilmesi için yüzey altı drenaj sistemlerinin inşa edilmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır.

Yüksek tabansuyuna sahip bu alanın birkaç yıl içinde 50 000 hektara ulaşması beklenmektedir

Bu güne kadar Harran Ovasının sulamaya açılan Şanlıurfa 2.kısım ve Harran 3.kısım

alanlarında yaklaşık 9000 ha alanda yüzeyaltı drenaj sistemi inşa edilmiştir. Ovanın bu

bölümünde drenajın etkisini belirlemek için 1999 yılında örneklenen 24 noktadan 2007 yılı

sulama mevsimi sonunda toprak örnekleri alınarak meydana gelen değişimlerin incelenmesi

amaçlanmıştır.

ABSTRACT

THE CHANGE OF SALINITY AND SODICITY BEFORE AND AFTER

IRRIGATION IN HARRAN PLAIN

High water table level and salinization have been spread out gradually in Harran plain.

After starting of irrigation in 1995, in a few years, the water table raised up to 0-1 m depth in

approximate 16 500 hectares area around Akçakale and Harran district and at 1-2 m depth 34

000 hectares area. It has been estimated that waterlogged areas may spread out to 50 000

hectares in next ten years. Subsurface drainage system was constructed in 9000 hectares area

to prevent water logging and salinization. In areas where subsurface drainage system

constructed was monitored to determine the effect of the subsurface drainage on the salinity

and sodicity in Şanlıurfa 2.part and Harran 3.part of the project area. At the end of 2007

irrigation season by collecting the soil samples were investigated at 24 places the change of

salinity and sodicity in the root zone.

GİRİŞ

Harran Ovası’nda 1995 yılından itibaren kısmen başlayan sulama özellikle ovanın

topografik olarak en çukur olan güney kesiminde taban sularının yükselmesine neden

olmuştur. Ovada tarla içi drenaj sisteminin yetersiz olması, sulamaların aşırı yapılması gibi

nedenlerle, ovanın kuzeyinde geçirimsiz katman derinliği 100–150 m iken, güneyinde taban

sularının yer yer kök bölgesine kadar çıktığı görülmüştür.

Harran Ovası yılda üç ürün alınacak bir verim potansiyeline sahiptir. Bu günkü koşullar

altında ovanın %10-15’inde yüksek tabansuyu ekim zamanını geciktirdiğinden geç ekimden

ileri gelen ürün kayıpları söz konusudur. Ayrıca toprakların tuzlanması da ürün kayıplarına

neden olmaktadır. Gelecekte ise yaşlılığın ve tuzluluğun boyutlarına bağlı olarak verim

kayıpları da değişecektir. Yürütülen pek çok çalışmada Harran Ovasında genellikle tuzlu ve

tuzlu alkali toprakların varlığı belirlenmiştir. Çok tehlikeli olan ve ıslahı daha zor olan alkali

toprağa rastlanmamış, ancak drenajla ilgili gerekli tedbirler alınmadığı takdirde tuzlu-alkali

toprakların alkali topraklara dönüşmesi de zamanla engellenemeyeceği her platformda

vurgulanmaktadır.

Dünyanın her tarafında aşırı sulamalar sonunda sulu tarım alanlarında yükselen

tabansuyu nedeniyle bitki kök bölgesinin su altında kaldığı ve yeniden tuzlanma sorunlarının

ortaya çıktığı, değişik kaynak ve raporlarda bildirilmektedir. Bütün dünyada ve ülkemizde

geliştirilen su yönetiminin, sürdürülebilir bir tarımsal üretim için bu sorunu önleyip

önleyemeyeceği ise çok açık değildir. Onun için bu koşullarda yüzeyaltı drenaj sistemleri tek

çözüm olarak karşımıza çıkmaktadır.

Gelecekte toprak tuzlanmasının ve üründe olası kayıpların önlenmesi ve en az düzeye

indirilmesi için geç kalınmadan sistemlerin izlenme ve tasarımlanmasına yönelik çalışmaların

yapılması gereklidir.

Harran Ovasında yaklaşık 9 000 hektar alanda yüzey altı borulu drenaj sistemi, diğer

alanlarda ise açık toplayıcı drenaj kanalları yapılmış ve yapılmaya devam edilmektedir.

Ovada tabansuyu düzeylerine ilişkin gözlemler DSİ tarafından yapılmasına karşın, toprak

tuzluluğu sistematik bir şekilde izlenmemektedir. Bu amaçla yüzeyaltı drenaj sistemi kurulu

olan ve olmayan yüksek tabansuyu tehlikesi altında olan alanlarda ve geri dönüşüm suları ile

sulanan 24 noktada bitki kök bölgesi derinliğinden (90 cm) toprak örnekleri alınmıştır.

YÖNTEM

Proje alanı yaklaşık 2.350 ha olup, Şanlıurfa merkezine 55-60 km mesafededir.

Akçakale ilçesinin güneydoğusunda bulunan ve UY-4 sulama kanalının sulama sahasında,

UT-1 tahliye kanalının doğusundaki GarpArıcan ve Aşağıderen köyü arazilerine ait toprak

ve tabansuyu örnekleri araştırmanın materyalini oluşturmaktadır. 1999 yılında proje

alanından alınan tabansuyu ve toprak örneklerinin analizi yapılmıştır. 2001 yılından itibaren

bu alana Mülga Köy Hizmetleri Bolatlar Proje Müdürlüğü tarafından yüzeyaltı kapalı drenaj

tesisi yapılmıştır. Aynı noktalardan 2007 yılında tekrar toprak örnekleri alınmış ve 1999

yılında alınan örneklerle tuzluluk ve alkalilik yönünden karşılaştırılmaları yapılmıştır.

Şekil 1.1 Araştırma alanı

SONUÇLAR

Çizelge 1 1999 yılı gözlem kuyularına ait taban suyu derinlikleri (cm)

KUYU

NO

II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

D-185 255 257 182 172 185 178 175 185 201 221 229

D-186 189 184 98 117 125 125 116 132 156 T T

D-187 165 167 130 144 150 135 128 129 135 123 136

D-188 310 274 200 160 165 155 130 133 165 195 201

D-189 160 172 82 92 35 76 63 83 122 133 136

D-190 260 267 196 186 159 158 173 T T 173 161

D-191 265 268 242 239 211 203 206 200 200 202 195

D-192 231 222 155 130 140 116 142 131 150 163 172

D-193 T T T T T T T T T 145 130

D-194 143 143 72 88 80 76 80 85 85 117 119

D-195 T T T T T T T T T 101 120

D-196 132 133 71 109 42 54 61 101 123 102 100

D-197 T T T T T T T T 115 121 132

D-198 T T T T T T T T T 246 259

D-199 170 215 55 88 113 100 110 115 116 132 140

D-200 T T T T T T T T 117 T T

D-201 113 118 37 43 35 107 119 100 110 95 T

D-202 165 127 83 111 T T T T 75 70 T

D-203 120 127 73 77 30 85 103 110 120 125 135

T = Tahrip K = Kuru

Proje alanı

Çizelge 2 Gözlem kuyularında 2007 Kasım ayına ait taban suyu derinlikleri (cm)

KUYU NO taban suyu derinlikleri (cm) D-194 K

D-185 258 D-195 K

D-186 K D-196 120

D-187 172 D-197 K

D-188 K D-198 K

D-189 K D-199 161

D-190 K D-200 K

D-191 K D-201 K

D-192 K D-202 155

D-193 K D-203 150

1999 yılında pilot sahadaki gözlem kuyularında ölçülen tabansuyu derinlikleri 0 - 310

cm arasında değişmektedir. Tüm kuyularda, özellikle sulamaların başlamasıyla birlikte

tabansuyu seviyelerinde belirgin olarak yükselme görülmüştür. 2007 yılında ise bu sahadaki

gözlem kuyularının tamamına yakını tahrip edildiği için buradan örnek alınamamıştır. Ancak

toprak örneklemesi sırasında D-196 nolu örnekte 120 cm, 187,199, 202 ve 203 nolu

örneklerde 150-180 cm diğerleri ise 200 cm’den daha derinde olduğu tespit edilmiştir.

Çizelge 3 1999 yılı taban suyu analiz sonuçları

NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK

KUYU

NO

E.C

(dS/

m)

pH E.C

(dS/

m

pH E.C

(dS/

m)

pH E.C

(dS/

m)

pH E.C

(dS/

m)

pH E.C

(dS/

m

pH E.C

(dS/

m

pH E.C

(dS/

m)

pH E.C

(dS/

m

pH

D-185 30.0 7.25 32.0 7.64 32.9 7.35 35.0 7.50 28.0 7.46 30.7 7.53 30.2 7.60 30.2 7.51 30.2 7.66

D-186 1.76 7.80 2.59 7.68 3.50 7.90 8.10 7.52 - - - - - - - - - -

D-187 4.03 7.72 6.27 7.60 10.6 7.64 11.0 7.60 14.4 7.62 6.90 7.61 8.97 7.58 6.80 7.60 8.90 7.51

D-188 1.26 7.60 0.72 7.60 1.25 7.75 1.20 7.60 2.20 7.60 2.10 7.62 2.11 7.37 2.00 7.66 2.10 7.36

D-189 2.37 7.58 2.39 7.62 2.50 7.68 3.22 7.57 3.80 7.55 2.25 7.57 5.58 7.66 2.15 7.59 5.53 7.64

D-190 0.95 7.58 1.49 7.62 1.94 7.43 2.20 7.60 2.52 7.58 - - - - - - - -

D-191 2.40 7.80 3.64 7.55 3.62 7.31 2.05 7.55 2.10 7.55 1.87 7.40 0.28 7.54 1.17 7.30 0.28 7.52

D-192 5.76 7.60 7.36 7.63 7.74 7.52 3.71 7.60 4.00 7.63 6.80 7.70 6.58 7.79 6.90 7.74 6.50 7.76

D-194 19.8 7.54 22.9 7.58 22.6 7.65 23.7 7.54 25.0 7.60 23.1 7.74 19.9 7.66 23.3 7.76 19.0 7.64

D-196 5.00 7.60 5.75 7.65 5.79 7.62 6.50 7.60 6.20 7.64 3.60 7.59 2.56 7.65 3.30 7.56 2.56 7.60

D-197 - - - - - - - - - - - - 13.5 8.03 - - 13.5 8.00

D-199 2.61 7.80 1.65 7.62 5.76 7.32 5.70 7.35 6.00 7.44 6.90 7.51 3.16 7.62 6.80 7.52 3.14 7.60

D-201 8.04 7.40 9.37 7.64 8.52 7.33 12.6 7.42 12.3 7.45 13.1 7.56 13.5 7.63 13.2 7.54 13.5 7.61

D-202 4.25 7.95 3.48 7.55 T T T T T T T T 6.02 7.36 6.50 7.40 6.00 7.40

Çizelge 3’ün incelenmesinden de görüleceği gibi 1999’da yapılan tabansuyu

analizlerinde pH 7.25 – 8.03 değerleri arasında, elektriksel iletkenlik ise 0.28 – 35.00 dS/m

olarak saptanmıştır. Tabansularının büyük çoğunluğu çok fazla miktarda tuz içermekte ve su

kalitesi yönünden 3. ve 4. sınıfa girmektedir.

Çizelge 4 1999 ve 2007 yılı alınan toprak örnekleri analiz sonuçları

Bünye Analizi (%) E.C. 25 oC

dS/m

ESP

(%)

Kuyu

No

Derinlik

(cm)

Su

İle

Doy.

(%)

CaCO3

(%)

Kum Silt Kil Bünye

Sınıfı

pH

1999 2007 1999 2007

KDK

meq/100g

0-30 66 20.9 27.3 26.3 46.4 C 7.32 17.16 14.85 12.42 13.23 30.6

30-60 72 21.6 25.3 26.3 48.4 C 7.63 15.36 13.4 18.13 12.89 32.0

60-90 77 22.0 23.3 28.4 48.3 C 7.70 14.86 13.5 20.90 12.85 32.2

D-

185

90-120 88 21.6 23.3 28.5 48.2 C 7.75 10.41 12.7 25.69 13.07 34.1

0-30 79 14.8 13.3 22.4 64.3 C 8.02 0.72 0.75 2.39 1.25 36.8

30-60 80 13.3 13.3 24.4 62.3 C 7.63 2.88 0.59 7.12 1.51 39.3

60-90 95 15.2 11.3 24.4 64.3 C 8.46 2.75 0.92 9.77 1.39 43.6

D-

186

90-120 89 15.5 15.4 76.3 8.3 SL 7.95 7.06 1.54 8.59 2.29 44.8

0-30 81 19.8 13.3 29.1 57.6 C 7.91 1.28 0.33 1.76 1.79 41.0

30-60 82 22.6 29.4 21.0 49.6 C 7.96 1.75 0.68 19.11 2.27 43.6

60-90 88 20.5 13.1 21.8 65.1 C 7.80 5.71 0.57 20.38 2.15 42.3

D-

187

90-120 88 21.2 13.3 25.1 61.6 C 7.83 5.51 0.60 14.08 2.13 42.2

0-30 81 20.0 15.3 25.1 59.6 C 7.88 0.92 0.55 2.14 1.13 34.6

30-60 81 19.6 13.4 25.0 61.6 C 7.88 0.86 0.57 1.70 0.70 33.0

60-90 88 19.5 13.4 19.0 67.6 C 7.92 1.55 0.74 1.03 0.96 35.1

D-

188

90-120 88 18.2 15.6 22.8 61.6 C 7.88 0.98 0.63 2.25 0.98 32.5

0-30 88 19.7 13.9 20.7 65.4 C 7.63 11.06 0.61 1.36 1.04 36.2

30-60 78 20.5 15.8 20.8 63.4 C 7.72 8.05 0.69 1.42 0.95 34.6

60-90 80 21.2 13.9 20.7 65.4 C 7.73 7.65 0.79 1.48 1.18 33.0

D-

189

90-120 82 23.9 13.9 20.7 63.4 C 8.06 9.64 0.83 1.88 0.83 35.1

0-30 79 15.2 13.9 22.7 63.4 C 7.80 1.00 0.81 3.14 0.88 32.5

30-60 80 15.5 15.9 22.7 61.4 C 7.92 1.08 0.74 3.79 0.91 36.6

60-90 81 16.3 11.9 22.7 65.4 C 7.85 1.10 1.31 4.34 1.09 35.4

D-

190

90-120 83 16.3 11.9 24.7 63.4 C 7.83 1.45 2.77 2.03 1.43 37.6

0-30 79 19.0 14.7 24.7 60.6 C 8.06 0.90 0.80 1.15 0.85 35.0

30-60 80 19.0 12.7 20.7 66.6 C 7.94 2.39 0.64 2.58 0.99 36.4

60-90 82 18.6 14.1 20.3 64.6 C 7.90 3.69 0.74 3.39 1.25 35.7

D-

191

90-120 82 19.6 14.1 20.3 64.6 C 7.83 2.78 0.90 2.08 1.39 37.2

0-30 78 20.9 10.1 26.3 62.6 C 7.99 1.00 0.88 3.75 0.83 31.3

30-60 79 22.8 16.1 26.3 56.6 C 8.02 2.66 0.73 6.69 1.63 36.8

60-90 81 20.4 10.1 22.3 66.6 C 7.93 3.0 1.07 1.02 2.58 35.7

D-

192

90-120 81 19.6 12.1 22.3 64.6 C 7.88 5.44 1.15 3.78 1.84 38.4

0-30 74 22.0 16.3 26.7 57.0 C 7.44 8.86 3.65 3.32 2.21 39.4

30-60 77 19.6 28.3 20.7 51.0 C 7.70 9.48 1.92 3.62 2.85 39.7

60-90 90 21.5 18.3 24.7 57.0 C 8.40 6.13 1.86 9.87 2.92 44.5

D-

193

90-120 80 22.0 18.3 20.7 61.0 C 7.95 6.18 0.99 13.82 4.90 45.7

0-30 79 15.9 12.4 22.6 64.4 C 7.40 10.22 4.33 22.09 2.82 45.3

30-60 83 16.7 12.0 25.6 61.4 C 7.71 11.86 4.58 15.23 3.87 48.8

60-90 88 17.4 14.0 23.6 61.4 C 7.92 11.04 3.60 16.50 4.46 47.4

D-

194

90-120 89 14.4 12.0 21.6 65.4 C 7.92 13.72 4.79 8.31 5.22 47.4

0-30 78 17.8 16.0 23.6 59.4 C 7.78 2.60 1.78 7.08 1.35 45.6

30-60 79 18.2 12.0 25.6 61.4 C 7.95 2.04 1.60 4.21 1.20 46.3

60-90 84 18.6 18.0 21.6 59.4 C 7.90 1.78 2.14 5.71 1.21 45.8

D-

195

90-120 84 19.3 16.0 23.6 59.4 C 7.88 2.96 3.77 12.56 2.46 47.6

0-30 88 14.8 14.3 34.0 51.7 C 7.65 7.63 1.47 11.41 1.23 44.2

30-60 88 20.1 14.3 33.0 52.7 C 7.73 8.20 1.41 13.89 1.55 48.8

60-90 88 19.0 12.3 26.0 61.7 C 7.75 5.46 1.94 18.06 1.24 46.0

D-

196

90-120 90 20.1 14.3 22.0 63.7 C 7.93 5.52 0.65 2.42 1.36 48.5

0-30 87 14.4 18.3 24.0 57.7 C 7.33 9.75 0.60 1.33 1.01 45.8

30-60 78 15.5 14.3 20.0 65.7 C 7.97 10.00 0.63 2.11 0.95 41.3

60-90 88 18.2 18.3 24.0 57.7 C 7.99 11.75 0.82 3.06 0.84 45.9

D-

197

90-120 81 19.0 14.3 20.0 65.7 C 8.02 10.22 0.92 6.87 1.07 45.7

0-30 70 18.6 18.3 25.4 56.3 C 7.58 6.44 2.04 3.62 0.67 37.4

30-60 75 20.1 14.3 25.4 60.3 C 7.69 6.52 1.25 3.71 0.89 38.4

60-90 77 18.2 14.3 25.4 60.3 C 7.71 7.75 1.41 5.04 0.82 38.4

D-

198

90-120 78 16.7 12.0 22.7 64.3 C 7.80 7.75 1.38 5.33 1.06 39.9

0-30 77 15.9 14.0 22.7 62.3 C 7.85 4.82 0.68 10.18 0.95 35.7

30-60 77 19.3 12.0 22.7 64.3 C 7.92 5.42 0.61 10.31 1.00 39.4

60-90 79 20.9 14.0 20.7 64.3 C 7.73 5.85 0.52 1.97 0.70 39.7

D-

199

90-120 80 19.7 12.9 24.8 62.3 C 8.08 7.88 0.48 4.22 0.75 41.5

0-30 79 17.4 13.4 24.0 62.6 C 7.62 9.72 1.31 5.51 0.41 42.7

30-60 81 15.5 15.4 24.0 60.6 C 7.64 10.00 1.24 6.29 0.64 45.3

60-90 81 20.1 15.4 24.0 60.6 C 7.92 9.88 2.18 6.71 4.12 48.8

D-

200

90-120 82 18.6 15.4 75.2 9.04 SiL 7.88 11.08 2.68 5.26 0.87 43.4

0-30 81 16.7 13.8 21.2 65.0 C 7.70 12.63 4.22 8.46 2.24 47.4

30-60 81 15.5 17.8 25.2 57.0 C 7.78 11.00 2.93 8.2 1.44 45.6

60-90 83 18.2 13.8 27.2 59.0 C 7.89 11.66 7.96 9.23 12.63 46.3

D-

201

90-120 83 19.3 11.8 71.2 17.0 SiL 7.91 12.83 7.69 9.46 11.88 45.8

0-30 80 20.5 14.3 24.7 61.0 C 8.05 12.00 7.25 7.48 4.24 42.6

30-60 86 17.4 12.3 22.7 65.0 C 8.10 11.88 4.44 11.39 2.73 44.2

60-90 88 16.7 12.3 22.0 65.7 C 8.08 12.46 6.32 11.12 3.59 48.8

D-

202

90-120 88 16.3 12.3 52.0 35.7 SiL 8.05 12.35 8.24 12.11 4.26 46.0

0-30 81 19.3 14.5 24.5 61.0 C 8.08 7.08 7.06 4.24 0.24 38.5

30-60 82 18.2 14.3 22.0 63.7 C 8.04 7.96 6.20 4.27 2.07 39.7

60-90 84 17.4 12.3 30.0 57.7 C 8.08 8.10 6.26 3.62 3.10 41.5

D-

203

90-120 84 20.5 12.3 22.0 65.7 C 8.02 7.15 9.61 3.71 3.84 45.7

0-30 83 16.7 15.2 20.4 64.3 C 7.36 9.56 2.32 1.31 2.58 35.73

30-60 84 17.1 17.2 20.5 62.3 C 7.57 8.20 1.89 3.71 1.97 38.86

60-90 86 16.3 17.2 20.5 62.3 C 7.47 7.93 1.27 5.01 1.70 36.46

K2

90-120 89 17.1 15.2 18.5 66.3 C 7.48 8.32 1.12 11.50 1.57 37.46

0-30 84 20.9 15.2 18.1 66.7 C 7.36 6.25 2.07 3.41 1.41 35.73

30-60 91 18.2 15.2 16.1 68.7 C 7.50 6.22 2.00 4.77 0.85 36.26

60-90 93 17.4 15.2 16.1 68.7 C 7.11 7.82 2.33 8.00 2.24 38.00

K4

90-120 94 19.0 15.2 16.1 68.7 C 7.07 7.40 3.49 27.89 2.97 30.40

0-30 82 21.2 16.0 22.8 61.2 C 7.65 4.25 1.49 2.28 1.03 26.66

30-60 88 20.5 16.0 18.8 65.2 C 7.11 3.87 1.13 1.83 1.23 40.66

60-90 90 21.6 16.0 16.8 67.2 C 7.54 5.64 1.54 19.27 1.21 25.06

K6

90-120 93 22.0 16.0 18.8 65.2 C 7.68 6.15 2.16 17.21 1.77 35.73

0-30 86 17.8 16.7 18.1 65.2 C 7.43 3.60 2.39 1.08 0.78 36.80

30-60 88 20.1 16.7 16.1 67.2 C 7.53 3.70 1.20 1.90 1.44 33.60

60-90 90 19.7 16.7 14.1 69.2 C 7.99 4.60 1.33 6.54 0.85 44.80

K8

90-120 91 20.1 16.7 16.1 67.2 C 7.91 5.30 1.25 13.5 0.90 33.60

Kök bölgesi(0-90 cm) Tuzluluk Değerleri

0.00

2.00

4.00

6.00

8.00

10.00

12.00

14.00

16.00

18.00

185

186

187

188

189

190

191

192

193

194

195

196

197

198

199

200

201

202

203

K2

K4

K6

K8

Örnek Noktaları

EC (dS/m)

1999

2007

Şekil 2. Yıllar arasında bitki kök bölgesindeki tuz değişimi (0-90 cm)

Kök Bölgesi (0-90 cm) ESP Değerleri

0.00

2.00

4.00

6.00

8.00

10.00

12.00

14.00

16.00

18.00

20.00

185

186

187

188

189

190

191

192

193

194

195

196

197

198

199

200

201

202

203

K2

K4

K6

K8

Örnek Noktaları

ESP (%)

1999

2007

Şekil 3. Yıllar arasında bitki kök bölgesindeki ESP değişimi (0-90 cm)

Çizelge 4, Şekil 2 ve 3’ün incelenmesinden de görüleceği gibi 1999 yılında alınan

örneklerin toprak profili boyunca çeşitli derinliklerdeki tuz ve ESP içeriklerinde görülen

yüksek değerler proje sahasının Mülga Köy Hizmetleri Bolatlar Proje Müdürlüğü tarafından

drenaj inşaatının yaptırılması ile 2007 yılında aynı noktalardan alınan örneklerle

karşılaştırıldığında 185 no’lu örnek hariç diğer tüm örneklerde belirgin bir şekilde tuz

yıkanması söz konusudur. 1999 yılında herhangi bir bitki yetiştirilemeyen sahalarda 2007

üretim sezonunda tuza dayanımı orta seviyede olan buğday, 2. Ürün Mısır ve pamuk

bitkilerinin başarıyla yetişebildiği gözlemlenmiştir.

185 no’lu örnek yerlerinde çok fazla bir düşüş olmaması 185 no’lu örnek yerinin

Aşağıderen köy yerleşim yeri içerisinde kalmasından dolayı burada dren döşenmemiş ve

herhangi bir bitki yetiştiriciliği yapılmamasından dolayı şüş olmamıştır.

Yapılan değerlendirmelere göre Harran Ovası’nda en temel sorun olan yüksek taban

suyu ve tuzlu alanların etkin çalışan bir drenaj sistemiyle birkaç yıl gibi kısa sürede herhangi

bir kimyasal madde ilave edilmeksizin ıslah edilebilmesi söz konusudur.

ÖNERİLER

Ovada her ne kadar birbiriyle çelişir şekilde bir çok rakam verilmesine rağmen

problemli alanlarla ilgili olarak arazi ve toprak etütleri yapılmadığından dolayı ova

ile ilgili net bir rakam söylenememektedir. Bu amaçla; Ovadaki problemin boyutunu

ortaya koymak için ilk olarak uydu teknolojisinden de yararlanarak detaylı olarak

tuzluluk haritaları çıkarılmalıdır.

Toprak tuzluluğunun oluşmaması için bilinen en etkili ve pratik önlem sulama sistemi

ile birlikte etkin bir drenaj sisteminin kurulmasıdır. Sulu tarım yapılan arazilerde

uygun bir drenaj sistemi yoksa sulama ile birlikte toprağa ilave edilen tuzlar

uzaklaştırılamaz. Bu döngü devam ettiği müddetçe tuzluluk sorunu kaçınılmaz olur.

Sulanan topraklarda uygun tuz dengesi oluşması ve sürekliliğin sağlanması için drenaj

tesisleri kurulmalı ve inşaatı sürenler biran önce bitirilmelidir.

Taban suyunun yükselmemesi için sulama yaparken bitki kök bölgesinde uygun tuz

dengesini sağlayacak ölçüde bitki su ihtiyacı ve sulama randımanları dikkate alınarak

hesaplanan sulama suyu verilmelidir.

Çiftçi eğitimi; tuzlanma ve çoraklaşmanın önlenmesi çalışmalarının çok önemli bir

cephesini oluşturmaktadır. İhmal edilmemesi gereken bir konu olup yöre çiftçisi

mutlaka eğitilmelidir.

Ovada mevcut olan sulama ve drenaj kanallarının işletme ve bakımı için bütçeden

yeterince pay ayrılarak buradaki aksaklıklar anında giderilmelidir. Aksi halde bu

tesislerin kısa bir sürede elden çıkması kaçınılmazdır.

KAYNAKLAR

BAHÇECİ İ., A.S., NACAR 2007. Estimation of root zone salinity, using SaltMod, in

the arid region of Turkey. Irrigation and Drainage 56:601ñ614(2007) Published online 28

June 2007 inWiley Inter Science(www.interscience.wiley.com) DOI:10.1002/ird.330

DSİ., 1998. Şanlıurfa Harran Ovası Drenaj ve Tuzluluk Sorunları İnceleme Raporu.

DSİ XV.Bölge Müdürlüğü ŞANLIURFA.

NACAR , A.S., BAHÇECİ, İ., 2005. Gap Bölgesi Harran Ovasında Toprak Tuz Ve Su

Dengesinin İzlenmesi Değerlendirilmesi Ve Kapalı Drenaj Projeleme Kriterlerinin

Belirlenmesi Şurfa Toprak ve Su Kaynakları Araştırma Enstitüsü Yayınları Ş.URFA

Döküman Arama

Başlık :

Kapat