Kapat

DENİZCİLİK - AKINTI SEYRİ

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ AÇARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.

1. HAREKET VEKTÖRÜNÜ ÇİZMEK
1.1. Hareket Vektörü
Vektörü ve hareket vektörünü daha önce “Radar Gözlem ve Plotlama” modülünde
görmüştünüz. Vektör, koordinat sisteminde büyüklük ve yön belirten ok şeklindeki bir
işaretti. Hareket vektörü ise hareket halindeki nesnenin sürati kadar büyüklükte ve gittiği
yöne doğru çizilmiş ok şeklindeki bir işaretti.
Bir geminin hareket vektörü gitmekte olduğu yönü, akıntının hareket vektörü de
akmakta olduğu yönü gösterir. Büyüklükleri ise süratleridir. Sürati “Temel Seyir”
modülünde görmüştünüz. Sürat hareketli bir nesnenin bir saatte gittiği yoldu. Yine “Radar
Gözlem ve Plotlama” modülünde orantılı vektörleri öğrenmiştiniz. Büyüklüğü bir saate
gittiği yolu değil de daha kısa süre gittiği yolu gösteren vektörlere de orantılı vektör demiş
tanınması içinde başına oranını koymuştuk. Örnek olarak 20 dakikalık vektörün başına
koyduğumuz 20:60 ifadesi ile orantılı vektörün oranını tanımlamıştık.
1.2. Hareket Vektörünün Çizimi
“Radar Gözlem ve Plotlama” modülünde manevra levhası üzerinde gemilerin hareket
vektörlerinin nasıl çizileceğini görmüştük. Bu öğrenme faaliyetinde de gemi ve akıntı
hareket vektörlerini seyir haritaları üzerinde çizeceğiz.
Bir vektörün çizimi için yönünü ve büyüklüğünü bilmemiz ve elimizde üzerine çizim
yapacağımız bir koordinat sistemimizin olması gerekir. Seyir haritaları koordinat sistemine
göre hazırlandığından akıntı ve gemi hareket vektörleri doğrudan haritaların üzerine de
çizilebilir. Haritadaki enlem çizgisi koordinat sisteminin yatay eksenini, boylam çizgisi
koordinat sisteminin dikey eksenini oluşturur. Büyüklük seyir haritasının enlem cetveli, yön
değerleri ise pusula gülü üzerinden alınabilir.
Seyir haritası üzerinde belirli bir noktadan başlayan bir vektörün çizilmesinde;
Ø Vektörün çizim başlangıç noktası belirlenir. (Başlangıç noktasını belirleme
işleme göre veya haritanın her hangi bir yerinde yapılabilir. Bu faaliyette
başlangıç noktasını çalışmalarınızda kolaylık olması bakımından seyir
haritanızın pusula gülüne yakın her hangi bir yerinde yapabilirsiniz.)
Ø Hareket vektörü çizilecek akıntı veya geminin gitmekte olduğu yön tespit edilir.
(Geminin gitmekte olduğu yön gemi pusulasından, akıntı ise harita ve seyir
yayınlarından veya akıntı seyir problemlerinin çözümünden de elde edilebilir.
Akıntı problemlerinin çözümü ile vektör uzunluğunun bulunması ileride
görülecektir. Pusuladan okunan değerler pusulada sapma varsa düzeltilmelidir.)
Ø Hareket vektörü çizilecek akıntı veya geminin sürati tespit edilir. (Geminin
sürati paraketeden, akıntının sürati ise yine harita ve seyir yayınlarından veya
akıntı seyir problemlerinin çözümünden elde edilebilir. Eğer gemi süratinde
değişmeler varsa ortalama değer alınmalıdır.)
Ø Paralel cetvel çizilecek vektör akıntı vektörü ise akıntının akmakta olduğu yöne,
gemi vektörü ise gitmekte olduğu yöne göre haritanın pusula gülü üzerinde
yerleştirilir. (Şekil-1 A’da X Gemisinin 1350 pruva hattı değeri pusula gülüne yerleştirilmiştir.)
Ø Paralel cetvel vektörün çizileceği başlangıç noktasına kadar kaydırılır. (Şekil-1 B)
Ø Başlangıç noktasından akıntının akmakta veya geminin gitmekte olduğu yöne
doğru bir çizgi çizilir. (Şekil-1 C) (Bu çizgi gemi için pruva hattı çizgisidir)
Şekil 1: Pruva hattının vektör başlangıç noktasına kaydırılması
Ø Vektörün orantılı mı orantısız mı olacağı ve orantılı olacaksa oranı belirlenir.
(Oran vektörün uzunluğuna göre tespit edilir. Vektör uzunluğu da haritanın
ölçeğine, haritadaki yerin uygunluğuna ve çalışmadaki diğer verilere göre belirlenir.)
Ø Orantılı vektör kullanılacaksa, sürat vektör oranıyla çarpılarak çizilecek vektör
uzunluğu hesap edilir.
Ø Pergel vektör uzunluğu kadar enlem cetvelinden açılır.
Ø Pergelin bir bacağı vektörün başlangıç noktasına konur.
Ø Pergelin diğer ucu ile hareket yönü çizgisi kestirilir. (Gemide pruva hattı)
Ø Kesim noktasına ok başı işareti konarak hareket vektörü oluşturulur.
Ø Vektör orantılı vektörse baş tarafına oranı yazılır. (Örnek 15 dakikalık vektör
15:60 şeklinde belirtilir)
Şekil 2: Vektör uzunluğunun işaretlenmesi
(Şekil-2)de haritanın ölçeğine göre 15:60 orantılı vektör kullanımı uygun görülmüştür.
Gemi sürati 12 kts olduğundan 15 dakikalık vektör uzunluğu da hesap edilerek 3 nm olarak belirlenmiştir.

2. AKINTIDAKİ GEMİNİN GİDİŞ YÖNÜNÜ
VE SÜRATİNİ BULMAK
2.1. Gemiyi Etkileyen Doğal Yatay Kuvvetler ve Akıntı Seyri
Gemi seyrinde akıntı; yüzeydeki su kütlesinin yatay hareketidir. Akıntı su üzerindeki
bir gemiye yatay bir kuvvetle etki ederek duran bir gemiyi hareketlendirebilir, hareket eden
bir gemiyi yavaşlatabilir, durdurabilir, gidiş yönünü değiştirebilir, demirli geminin
salmasına1, bağlı olan bir geminin halatlarına yük binmesine veya halatlarına binen yükün
azalmasına sebep olabilir. Seyir halindeki bir geminin rotasından çıkmamak için deniz
akıntısının etkisini hesap ederek yapmış olduğu seyre akıntı seyri denir. Ancak denizde bir
gemiyi etkileyen doğal yatay kuvvetler sadece su akıntıları değildir. Rüzgârlarda aynen su
akıntıları gibi gemilere etki yapar. Seyir halindeki bir gemi rüzgâr nedeni ile rotasından
düşmemek için yine akıntı seyrinde olduğu gibi tedbirleri alır.
Ancak her ikisinin arasındaki önemli fark, su akıntısı bire bir gemiye etki ederken
rüzgârın etkisi daha düşük oranda olur. Bunun nedeni geminin su üzerinde taşınıyor
olmasıdır. Su ne kadar yer değiştirirse üzerindeki hareketsiz gemide o kadar yer değiştirir.
Buna karşılık hava kütlesinin yatay hareketi olan rüzgâr, yer değişim miktarı kadar suyun
karşı direnci nedeni ile gemiye yer değiştiremez.
Akıntı etkisi altında seyir yapan gemilerin hareket analizleri, akıntı üçgeninin çözümü
ile yapılır. Bu üçgen gemi hareket vektörü, akıntı vektörü ve gemi hakiki hareket
vektöründen oluşur.
1 Demirdeki bir geminin yatay kuvvetler nedeniyle demir üzerinde hareket ile farklı yere doğru dönmesi.
2.2. Akıntı Çeşitleri
Akıntıları kaynaklarına göre aşağıdaki şekilde tasnif ederiz;
Ø Oşinografik akıntılar,
Ø Bu akıntılar genelde yönleri aynı kalmakla birlikte, mevsimsel olarak
şiddetlerini azaltır veya artırırlar. Oşinografik akıntıların nedenleri;
· Denizlerin farklı bölgelerinin farklı ısınması, (Örnek; Gulfstreem akıntısı),
· Tuzluluk farklılıkları (Örnek; Türk boğazlarındaki akıntılar),
· Deniz dibi coğrafyasından kaynaklanan akıntılardır.
Ø Akarsu akıntıları,
Akarsuların denize döküldüğü yerlerde, akarsuyun meydana getirdiği akıntılar
mevcuttur. Bu akıntılarda genelde yönler aynı kalmakla birlikte, denizdeki med-cezirler,
yağışlar ve mevsimsel etkiler bu akıntıların şiddetlerinde değişimlere sebep olur.
Ø Met-cezir akıntıları,
Met-cezir nedeniyle yükselen ve alçalan sular, sığ bölgelerde akıntılara sebep olur.
Akıntıların yönleri yükselme sırasında denizden karaya ve alçalma sırasında karadan denize
şeklinde oluşur. Süratleri ise alçak su ile yüksek su arasındaki farkla doğru orantılı oluşur.
Ø Rüzgâr akıntıları,
Bunlar kuvvetli rüzgârların meydana getirdiği akıntılardır. Ülkemizde, karayel
rüzgârlarında İstanbul Boğazını deniz trafiğine kapattıracak kadar kuvvetli oluşan kuzey
akıntılarını buna örnek olarak gösterebiliriz. (Bu akıntıların kuvveti, tuzluluk farkından
kaynaklanan akıntılar ile birleştiğinden çok şiddetli olmaktadır.)
2.3. Akıntının Yön ve Süratini Öğrenmek
Devamlı veya belirli şartlara bağlı olarak yönü ve sürati düzenli olan akıntılar bilinen
akıntılardır. Bilinen akıntıları haritalar ve seyir yardımcı yayınlarından bulma imkânımız
olabilir. Ancak rejimi düzensiz akarsuların veya rüzgârların oluşturacağı akıntıların çok
önceden bilinerek harita ve yayınlarda yer alması hemen hemen olanaksızdır. Bu neden ile
bilinmeyen akıntılar ancak gemi içerisinde seyir yaparken akıntı üçgeninin çözümü ile
bulunabilir.
Bilinen akıntıların çoğunu seyir haritalarının üzerinde bulma imkânımız vardır. Harita
üzerinde akıntı aktığı yöne doğru bir ok biçiminde gösterilir. Okun kuyruk biçimi akıntıyı
tanıtıcı tarzda olur. Akıntı oklarının tanımı, haritayı yayınlayan hidrografi dairesinin sembol
ve kısaltmalar kitabında bulunur. Akıntının süratleri ya yanlarına yazılı olur ya da okun
kuyruk biçiminden anlaşılır. Akıntı vektörünün yönü harita üzerinde gösterilen akıntı okunun
yönünde, büyüklüğü ise kuyruktan veya yanında yazılı sürat değerinden bulunur.
Seyir haritalarının haricinde tüm dünya üzerindeki akıntıları akıntı haritalarından
bulma imkânımız da vardır. Bir diğer kaynakta kılavuz kitaplardır. Seyir yardımcısı bu
kitaplar kıyı seyri yapan gemiler için çok geniş bilgileri aktarmaktadırlar. Kıyıya yakın
yerlerdeki akıntıları bu kitaplardan öğrenebiliriz.
2.4. Geminin Hakiki Hareket Vektörü
Seyir yapan bir gemi bir akıntı içerisine girince o ana kadar bilinen gemi hareket yönü
ve sürati yani geminin hareket vektörü, gemiye yol kazandıran makinenin çalışma hızı
değişmemiş ve geminin hareketine yön veren dümen de bir başka tarafa basılmamış
olmasına rağmen değişir.
Geminin akıntı etkisi ile oluşan yeni hareket vektörü, bir kenarı geminin hareket
vektörü, diğer kenarı akıntı vektörü olan bir paralel kenarın aynı noktadan çıkan köşegenidir.
Şekil 3: Akıntı üçgeni
(Şekil-3)de “A” Geminin hareket vektörü, “B” akıntının hakiki hareket vektörü, “C”
ise bileşke vektör yani geminin akıntı etkisi altındaki sahip olduğu yeni hareket vektörüdür.
A, B ve C vektörleri ile oluşan üçgen akıntı üçgenidir. Bu üçgen üzerinde eğer iki vektör
biliniyorsa diğeri de bulunabilir. Akıntı üçgeninin çözümü buna dayanır.
Burada üzerinde yatay kuvvet olmadan geminin sahip olduğu vektöre hareket vektörü,
akıntı etkisi altında oluşan yeni vektöre de hakiki hareket vektörü diyeceğiz. Üçgeni
oluşturan vektörlerden gemi hareket vektörü zaten o gemi içerisinde olduğumuzdan gemi
cihazlarından alınan değerler ile bilinebilmektedir. Akıntı vektörü de harita ve yardımcı
yayınlardan öğrenilebilir. Bu şekilde geminin akıntı etkisiyle oluşan hakiki hareket
vektörünü ve dolayısı ile akıntı etkisiyle gideceği yön ve sürati bulabiliriz.
Şekil 4: 0500 hareket vektörü Şekil 5: 2000 hareket vektörü
(Şekil-4)de gösterilen 500 vektörünün saatte 12 kts sürat ile ilerleyen “A” gemisine ait
olduğunu düşünelim. Değerler gemi pusulasından ve paraketesinden okunabilir. (Şekil-5)da
2000 yönüne gösterilen vektöründe 6 kts kuvvetindeki “B” akıntısına ait olduğunu
düşünelim. (Şekil-6)de ise “A” gemisi “B” akıntısının etkisi altına girerse nasıl bir hareket
gösterecek yani hakiki hareket vektörü ne olacaktır bu bulunmaya çalışılmıştır. Bu amaç ile
vektörler aynı koordinat sistemine taşınmış burada bileşke “C” vektörü yani geminin hakiki
hareket vektörü çizimle oluşturulmuştur.
Şekil 6:Geminin hakiki hareket vektörü
(Şekil-6)de Geminin akıntı etkisi ile gideceği yön, “C” vektörünün üzerindeki
koordinat sisteminden okunarak 0890, boyuda diğer vektörlerin ölçümünün yapıldığı yerden
ölçülerek 6,4 kts olarak bulunmuştur. Yani gemi bir tedbir almaksızın akıntıya girerse, rotası
akıntı etkisi ile 0500 den, 0890 ye, sürati de 12 kts’dan 6.4 kts’a düşecektir.
2.5. Hakiki Hareket Vektörünün Çizim ile Bulunması
Şekli-6’deki akıntı üçgenine dikkatli bakarsak “A” kenarının ucu ile köşegenin ucunu
birleştiren kenar akıntı vektörü ile aynıdır. Bu neden ile eğer gemi hareket vektörünü harita
üzerinde çizer, onun bittiği yerden akıntı vektörünü başlatır, gemi hareket vektörünün
başlangıcı ile akıntı vektörünün bitimini birleştirirsek paralel kenarın köşegeninin, yani
bileşkesini yani geminin hakiki hareket vektörünü çizmiş oluruz. Bu vektörün yönünü
haritanın pusula gülünden, büyüklüğünü de enlem cetvelinden okuyabiliriz.
Süratini ve rotasını (Geminin hareket vektörünü) bildiğimiz bir gemi, sürati ve yönü
(Akıntının hareket vektörü) bilinen bir akıntı içerisine girdiğinde oluşan geminin hakiki
hareket vektörünü seyir haritasında aşağıdaki şekilde çizebilir, değerlerini de harita
üzerindeki enlem cetveli ile pusula gülünden okuyabiliriz.
Ø Rota hattı üzerinde bir yer vektör başlangıç noktası olarak işaretlenir. (Bunun
nedeni dış etkenler olmaksızın geminin rota hattı üzerinde ilerlediği yani rota
hattı ile pruva hattının aynı olduğu ön görülmektedir. Vektör başlangıcı için
seçilecek noktayı çalışmada kolaylık açısında son mevkiimizden biraz daha
geride bir yerde alabiliriz veya haritanın her hangi bir başka tarafında rota
hattımıza uygun bir çizgi çizerek onun üzerinde de yapabiliriz.) (Şekil-7’de
Rota hattı örnek olarak 700 alınmıştır.)
Şekil 7: Rota hattı üzerinde vektör başlangıcının işareti
Ø Haritanın ölçeğine göre vektör tam mı orantılı mı alınacak, orantılı alınacaksa
orantısı ne olacaktır karar verilir.
Ø Vektör orantılı olacaksa, gemimizin hareket vektörünün uzunluğu hesap edilir.
(Sürat oran ile çarpılarak vektör uzunluğu bulunur. Gemi sürati paraketeden
alınabilir. Süratte değişme varsa ortalama belirlenir)
Ø Pergel vektörün uzunluğu kadar enlem cetvelinden açılır.
Ø Pergelin bir ayağını vektör başlangıç noktasına konarak geminin gidiş yönünde
rota hattı kestirilir. (Şekil-8)(Vektör uzunluğu örnek olarak belirlenmiştir)
Şekil 8: Rota hattında vektör uzunluğunun işaretlenmesi
Ø Kestirilen yere ok işareti ve orantılı ise orantısını yazılır. (Burada oluşan vektör
geminin hareket vektörüdür. Eğer herhangi bir yatay kuvvet gemiyi
etkilemeseydi gemi bu yönde bu süratte yoluna devam edecekti. Vektör oranı
Şekil-9’da örnek olarak 30:60 olarak alınmıştır.)
Şekil 9: Gemi 30 dakikalık orantılı hareket vektörü
Ø Bilinen akıntının yönüne göre paralel cetvel pusula gülünün üzerine yerleştirilir.
(Akıntının yön ve büyüklüğünü haritadan veya yayınlardan öğrenebiliriz. Harita
üzerinde çizim ile gösterilen akıntılardan yararlanırken geminin etkileneceğimiz
yerdeki akıntı vektör çizgilerinin yönü ve yanlarında yazılan büyüklükleri kullanılır.)
Ø Paralel cetvel kaydırarak geminin hareket vektörünün ucuna kadar getirilir.
Ø Geminin hareket vektörünün ucundan akıntının aktığı yöne doğru bir çizgi çizilir.
Ø Akıntının sürati vektör oranı ile çarpılarak akıntı vektörünün uzunluğu hesap edilir.
Ø Pergel akıntı vektörü uzunluğu kadar haritanın enlem cetvelinden açılır.
Ø Pergelin bir ayağı geminin hareket vektörünün uç kısmına yerleştirilir.
Ø Geminin hareket vektörünün ucundan çizilen akıntı hattı pergel açıklığı kadar yerden işaretlenir.
Ø İşaretlenen yere ok başı işareti konarak akıntı vektörü oluşturulur.
Ø Vektör orantılı ise baş tarafına oranı yazılır. (Şekil-10)
Şekil 10: Akıntı vektörünün gemi hareket vektörü bitiminden çizimi
Ø Geminin hareket vektörünün başlangıç noktası ile akıntı vektörünün uç kısmı birleştirilir.
Ø Birleştirme çizgisinin akıntı vektörünün ucuna gelen tarafına bir ok başı işareti
konarak gemi hakiki hareket vektörü oluşturulur.
Ø Gemi hakiki hareket vektörünün baş tarafına vektör orantılı ise oranı yazılır. (Şekil-11)
Şekil 11: Gemi hakiki hareket vektörünün oluşturulması
Ø Çizim ile bulunan geminin hakiki hareket vektörünün üzerine paralel cetvel yerleştirilir.
Ø Paralel cetvel pusula gülüne kaydırarak geminin akıntı etkisi ile hangi yöne gittiği bulunur.
Ø Pergel geminin hakiki hareket vektör uzunluğu kadar açılır.
Ø Pergel ile açılan açıklığı haritanın enlem ölçeğinden ölçülür.
Ø Vektörler orantılı ise ölçülen vektör uzunluğunu bu orana bölerek geminin akıntı
etkisi ile oluşan hakiki sürati bulunur.

3. AKINTININ YÖN VE SÜRATİNİ BULMAK
3.1. Akıntı Hareket Vektörü
Akıntı üçgenini önceki öğrenme faaliyetinde gördük. İki vektörü bilinen akıntı
üçgenin çizimini ve bilinmeyen vektörün değerlerini bu üçgen üzerinde okumayı öğrendik.
Akıntı üçgenini (Şekil-)de hatırlarsak, “A” Geminin hareket vektörü, “B” akıntının hareket
vektörü, “C” ise bileşke vektör yani geminin akıntı etkisi altındaki sahip olduğu hakiki
hareket vektörünü temsil etmekteydi.
Şekil 12: Akıntı üçgeni
Üçgeni oluşturan vektörlerden gemi hareket vektörü zaten o gemi içerisinde
olduğumuzdan akıntı içerinde olmadığımız zaman gemi cihazlarından alınan değerler ile
biliniyor, akıntı vektör değerleri de harita veya yardımcı yayınlardan bulabiliyordu. Bu
şekilde akıntıya girmeden önce bir tedbir almadan akıntıya girersek gemimiz nasıl bir
hareket tarzı gösterecek bunu bulabiliyorduk.
Ancak bilinen bir akıntının bulunmadığı bir yerde seyir sırasında başka bir etken
olmaksızın gemimizin normalin dışında bir hareket göstermesi akıntı içerisine girdiğimizin
göstergesi olacaktır. Etkisi altına girdiğimiz akıntının bulunması ise alınacak tedbirler için
önemlidir.
Bu amaç ile yine akıntı üçgenini oluştururuz. Rota ve makine devir süratimizi
değiştirmeden konulacak iki mevkii birleştiren oranlı vektör bizim hakiki hareket
vektörümüzdür. Gemimizin akıntı öncesi hareket vektörünü zaten biliyorduk. Bu iki vektörü
akıntı üçgeninde yerlerine koyarsak bilinmeyen diğer kenarı yani akıntı vektörünü de bulabiliriz.
3.2. Akıntı Hareket Vektörünün Çizim ile Bulunması
(Şekli-12)deki akıntı üçgenine dikkatli bakarsak gemi hareket vektörü ile gemi hakiki
hareket vektörü aynı noktadan çıkıyor ve bu iki vektörün bitim noktalarını birleştiren
vektörde akıntının hareket vektörü oluyor. Eğer geminin iki mevkiini birleştirerek geminin
orantılı hakiki vektörünü oluşturur, ilk mevkiden itibaren aynı orana göre gemi hareket
vektörünü çizer, her iki vektörün bitim noktalarını da birleştirirsek akıntının hareket
vektörünü de oluşturmuş oluruz. Bu vektörün değerlerini de harita üzerinde okuyarak içinde
olduğumuz akıntının değerlerini bulabiliriz.
Akıntı vektörünün çiziminde aşağıdaki yolu takip ederiz;
Ø Akıntıya girildiği değer yargısının oluştuğu anki gemi mevki seyir haritasına konulur.
Ø Yargının doğruluğunun sınanması için rota ve makine devir sürati değiştirilmeksizin
makul bir süre beklenir. (Beklenecek süre tespit için gereken ve yeterli olan en kısa
süre olacak, kesinlikle gemi riske edilmeyecektir.)
Ø Makul bekleme süresinin sonunda seyir haritasına ikinci mevki konur. (Şekil-13)
Şekil 13:A gemisinin akıntı etkisi altında konmuş iki mevki
Ø Konan iki mevki birleştirilerek orantılı bir vektör oluşturulur. Ok başı işareti ve
oranı yazılır. Bu vektör geminin akıntı etkisi altında oluşan hakiki hareket
vektörüdür. (Şekil-14)
Ø Geminin akıntı etkisinde konan ilk mevkiinden rota hattı çizilir.
Ø Geminin akıntı öncesi sürati, hakiki hareket vektör oranı ile çarparak geminin
orantılı hareket vektör uzunluğu bulunur.
Ø Pergel geminin orantılı hareket vektör uzunluğu kadar haritanın enlem
ölçeğinden açılır.
Ø Pergelin bir ayağı ilk mevki noktasına konur.
Ø Pergelin diğer ucu ile rota hattı gidiş yönünde kestirilir.
Ø Kesim noktasına bir ok başı işareti konur.
Ø Oluşturulan gemi orantılı hareket vektörünün yanına oranı yazılır. (Şekil-14)
Şekil 14: Gemi hareket ve hakiki hareket vektörlerinin oluşturulması
Ø Gemi orantılı hareket vektörü ile gemi orantılı hakiki hareket vektörlerinin uçları birleştirilir.
Ø Birleştirme çizgisinin gemi hakiki hareket vektör tarafına bir ok başı işaret konur.
Ø Oluşturulan orantılı akıntı vektörünün yanına oranı yazılır.
Ø Paralel cetvel akıntı hareket vektörünün üzerine yerleştirilir.
Ø Paralel cetvel haritanın pusula gülün kaydırılır.
Ø Pusula gülü üzerinden akıntının geldiği yöne doğru değeri okunur.
Ø Pergel orantılı akıntı vektörü kadar açılır.
Ø Pergel açıklığı haritanın enlem ölçeğinden ölçülür.
Ø Ölçülen değer vektör oranına bölünerek akıntının sürati bulunur.
Şekil 15: Akıntı vektörünün bulunması

4. AKINTIYA KARŞI ÖNLEME HATTININ DEĞERİNİ BULMAK
4.1. Önleme Açısı
Bir gemide seyir öncesi bir seyir planı yapılır ve seyir süresince bu plana uyulur. Seyir
planının en önemli unsuru seyir haritasında güvenli rotaların çizilmesidir. Gemi seyir
süresince çizili bu güvenli rota çizgilerinin üzerinde kalmaya çalışır. Rota hattı üzerindeki bir
gemide herhangi bir dış etken yok, dümende “0” hatalı tutuluyorsa teorik olarak geminin
pruva hattı ile rota hattı aynı olur. Eğer gemi bu rota hattından çıkarsa tekrar girmek için
pruva değişikliğini yapması gerekir. Rota hattına girince de tekrar pruva hattını rota hattı ile
aynı duruma getirir.
Geminin takip ettiği rota hattının dışına kontrolsüz çıkmasına rotadan düşme denir.
Akıntı, rüzgar gibi doğal dış etkenler seyir halindeyken gemiyi bu rotadan düşürürler.
Amacımız rota hattı üzerinde gitmek olduğundan bu dış etkeni fark eder etmez önce mevki
koymamız sonra rota hattına girmek için pruva hattını değiştirmemiz, rota hattına
girildiğinde de tekrar pruva hattını düzeltmemiz gerekir. Etkenin devamı süresince de
kuvvetin büyüklüğüne göre bu işlem çok sık olarak tekrar edilir.
Tabi olarak yapılan bu sık manevralar istenmeyen bir durumlardır. Buradaki doğal
kuvvetler en azından bir süre aynı yönden ve aynı kuvvette gelecektir. Yani doğal
kuvvetlerin hareket vektörü bir süreliğine sabittir. Eğer rota hattımızdan her çıkışta gemiyi
rotaya girecek manevralar yapmak yerine baştan bu kuvveti karşılayacak derecede kuvvet
tarafında bir pruva hattı değeri uygularsak gemi rota hattından düşmeden yoluna devam
edebilir.
Burada etken kuvveti karşılamak amacı ile kuvvetin geldiği tarafa doğru değiştirilen
pruva hattına önleme hattı, önleme hattı ile rota hattı arasındaki açıya önleme açısı, (veya
karşılama açısı) yapılan işleme de önleme vermek (veya karşılamak) denir.
4.2. Önleme Hattının Bulunması
Eğer gemimiz bilinen bir akıntının içerisine girmeden bir hesap yapılır ve ne kadar
önleme açısına ihtiyaç olduğu bulunursa akıntı içerisine girilince de bu önleme verilir ve
geminin akıntı içerisinde rota hattından düşmeden ilerlemesi sağlanır. Hesaplama için
yapılması gereken akıntı üçgenini oluşturmaktır. Yalnız burada daha önce yaptıklarımızdan
farklı olarak gemi hakiki hareket vektörü gemi rota hattı üzerinde oluşturulur. Çizim sonrası
akıntı üçgenindeki gemi hakiki hareket vektörü ile gemi hareket vektörü arasında oluşan açı
aradığımız önleme açısı olacaktır. Çünkü gemi hareket vektörü bizim önleme hattımız haline
gelecektir. Gemi pruvası önleme hattını gösterirken gemi bu hattan daha farklı olarak rota
hattı üzerinde ilerleyecektir. Bir benzetme ile yengeç gibi yan yan ilerleme gerçekleşecektir.
Dikkat edilmesi gereken önemli olan hususlar;
Ø Akıntı vektör değerleri haritadan veya seyir yardımcılarından biliniyor olmalı,
Ø Hesaplama akıntıya girmeden önce yapılmalı,
Ø Gemi hakiki hareket vektörü rota hattı üzerinde oluşturulmalıdır.
Ø Akıntının bir noktada birden başlayıp, aynı yön ve süratte devam edip bıçak gibi
kesilmeyeceği bilinmeli, akıntıya girerken ve çıkarken kontrollü olup önleme
kademeli verilip kademeli kaldırılmalıdır.
Akıntı üçgeni aşağıdaki şekilde oluşturulur ve önleme açısı bulunur.
Ø Akıntı üçgeni için başlangıç noktası belirlenir. (Bu işlem bir hesaplama
olduğundan rota hattımız üzerinde gerilerde kalan bir yer veya harita üzerinde
bir başka boş alanda rota hattı değerinde çizilen bir çizgi üzerinde bir yer bu iş için belirlenebilir)
Ø Başlangıç noktasından akıntının geldiği yöne doğru bir çizgi çizilir.
Ø Gemi ve akıntı süratleri ile hesaplama alanına göre uygun vektör oranı seçilir.
Ø Akıntının sürati belirlenen oran ile çarpılarak çizilecek akıntı vektörünün boyu hesaplanır.
Ø Pergel orantılı akıntı vektörünün boyu kadar enlem cetvelinden açılır.
Ø Pergelin bir ayağı başlangıç noktasına konur.
Ø Pergelin diğer ucu ile akıntı vektörünün tersi yönde çizilmiş olan çizgi kestirilir.
Ø Sınırları belirlenen bu çizginin rota hattı üzerine gelen ucuna bir ok işareti
konularak akıntı vektörü oluşturulur.
Ø Akıntı vektörü orantılı ise baş tarafına oranı yazılır.
Ø Geminin dış etkenler olmadan yapmış olduğu sürati belirlenen oran ile
çarpılarak, gemi orantılı hareket vektörünün boyu hesaplanır.
Ø Pergel gemi orantılı hareket vektör boyu kadar enlem cetvelinden açılır.
Ø Pergelin bir ayağı, orantılı akıntı vektörünün başlangıç noktasına konur.
Ø Pergelin diğer ucu ile geminin rota hattı kestirilir.
Ø Kesim noktası ile orantılı akıntı vektörünün başlangıç noktası birleştirilir.
Ø Oluşturulan sınırları belirli bu çizginin, akıntı vektörü tarafına bir ok başı
konularak, gemi orantılı hareket vektörü oluşturulur.
Ø Gemi orantılı hareket vektörünün baş tarafına oranı yazılır. (İki kenarı
belirlenmiş üçgenin rota hattı üzerinde kalan diğer kenarında gemi orantılı
hakiki hareket vektörüdür.)
Ø Paralel cetvel gemi hareket vektörünün üzerine yerleştirilir.
Ø Paralel cetvel pozisyonu bozulmadan haritanın pusula gülüne kaydırılır.
Ø Pusula gülü üzerinden geminin hareket vektörünün yönü yani geminin akıntıya
karşı kullanacağı önleme hattı değeri okunur. (Rota hattı değeri ile önleme hattı
değeri arasında kalan açı verilecek önleme açısıdır. İstenirse geminin hakiki
hareket vektör uzunluğu ölçülerek vektör oranıba bölünür ve geminin akıntı
içerisinde süratinin ne olacağı bulunabilir.)
Gemi akıntıya girerken pruvasını hesaplanan önleme hattı değerine çevirdiğinde akıntı
etkisi ile rota üzerinde kalmaya devam edecektir. Yani gemi akıntıya karşı önleme vermiş
olacaktır. Bu işlemi aşağıdaki problem üzerinde çözümleyelim.
Örnek: “A” gemisi 2700 rotasına saatte 12 kts sürat ile ilerlemektedir. İleride bir
akarsuyun denize döküldüğü yerden geçecektir. Haritada geçiş yapacağı yerdeki akıntının
yönü bir ok ile göstermiş yanına da süratini yazmıştır. Geminin akıntı etkisi ile rotasından
çıkmaması için akıntının etkin olduğu yerde pruvasını hangi önleme hattına çevirmesi
gerekmektedir?
Şekil 16 - Bilinen akıntıya karşı önleme
(Şekil-16)de gösterildiği gibi akıntı sahasına girilmeden gerilerde bir nokta akıntı
üçgeni başlangıç noktası (a) olarak seçilmiştir. Paralel cetvel ok şeklinde gösterilen akıntının
üzerine konmuş, üçgen başlangıç noktasına kaydırılmıştır. Bu noktadan akıntının geldiği
yönde bir çizgi çizilmiştir. Haritanın ölçeği ve çalışma alanına göre vektör oranı 30:60 olarak
belirlenmiştir. Akıntının sürati bu oran ile çarpılarak çıkan 3 nm mesafe haritanın enlem
ölçeğinden pergel ile açılmış ve pergelin bir ayağı “a” noktasına konularak bu noktadan
akıntının geldiği yönde çizilen doğru “b” noktasında kestirilmiştir. Burada “b” noktasından
“a” noktasına oluşan orantılı vektör akıntı vektörüdür. Geminin sürati vektör oranı ile
çarpılmış, bulunan 6 nm kadar mesafe pergel ile haritanın enlem ölçeğinden açılmış ve “b”
noktasından rota hattı “c” noktasında kestirilmiştir. Burada oluşan “c-b” vektörü de geminin
orantılı hareket vektörüdür. Üçgenin “c-a” kenarı da geminin hakiki hareket vektörüdür.
Gemi hareket vektörünün paralel cetvel yardımı ile pusula gülü üzerinden ölçülen 2930
değeri geminin akıntı karşı kullanacağı önleme hattı değeridir. Rota hattı değeri ile önleme
hattı değeri arasında kalan 230 verilecek önleme açısıdır.

5. AKINTI İLE ROTADAN DÜŞEN GEMİYİ ROTAYA ALMAK
5.1. Rotadan Düşme
Gemiler seyir yaparken çok değişik nedenler ile rotadan düşerler. Rota hatlarının seyir
planlaması sırasında güvenlik unsurları göz önüne alınarak çizildiği düşünülürse gemilerin
en kısa zamanda düştükleri rotaya tekrar girmelerinin gerekliliği tartışılamaz.
Özel bir neden veya düşürücü dış kuvvet yoksa ve dümen “0” hata ile tutuluyorsa
normalde gemi rota hattı üzerinde ilerler. Ancak bilinmeyen, haritalarda veya seyir yardımcı
kitaplarında gösterilmemiş bir akıntı veya şiddetli rüzgâr içerisine girilirse gemi gerekli
önleme açısını önceden tespit edemez. Geminin akıntı veya rüzgâr nedeni ile rotadan
çıkmasından sonra rota pruva hattı ve süratini değiştirmeden birbirini takip eden iki mevki
yardımı ile önce gemiyi düşürücü kuvvetin vektörü bulunur ve bunun arkasından hem
düşürücü kuvvete karşı önleme verilir hem de gemi düştüğü rotaya sokulabilir.
5.2. Akıntı ile Rotadan Düşen Geminin Rotaya Alınması
Normal seyir yaparken konan bir mevki ile gemimizin rotadan düştüğünü görürsek
öncelikli olarak bunun nedenini araştırırız. Eğer bunun sebebinin bilinmeyen bir akıntı
olduğu kanaatine varırsak ve bulunulan yer müsaitse kanaatimizi doğrulamak üzere sürat ve
pruva hattımızı değiştirmeden yeterli bir süre daha bekleyip ikinci bir mevki daha koyarız.
Bu iki mevki sayesinde daha önceki öğrenme faaliyetlerinde öğrendiğimiz gibi akıntının
vektörünü bulabilir, bulunan akıntı vektörü sayesinde de yine bilinen akıntıya karşı önleme
hattı değerini ölçebilir ve gemimizi tekrar rotadan düşürmeden götürebiliriz.
Bu işlem aşağıdaki şekilde yapılır.
Ø Geminin seyir sırasında akıntıya girdiği değer yargısına varıldığında orantılı
akıntı vektörü çizilir. (Geminin rotadan düştüğü son iki mevkii kullanarak çizimi yapabilirsiniz.)
Ø Rota hattı üzerinde geminin akıntı etkisinden çıkacağı nokta rotaya giriş noktası
olarak tespit edilir. (Tespit edilen noktaya doğrudan gidiş bir güvenlik sorunu
yaratacaksa rotaya giriş noktası daha gerilerde tespit edilebilir.)
Ø Akıntı vektörüne esas teşkil eden geminin son mevki ile rotaya giriş noktası
birleştirilerek rotaya giriş hattı çizilir.
Ø Akıntı vektörüne esas teşkil eden geminin son mevkiinden rotaya giriş noktasına
önleme hattı değeri tespit edilir.
Burada önemli olan husus akıntıya girildiği yargısına varıldıktan sonra gecikmeden
gerekli hesabın yapılarak önlemenin verilmesidir.
Aşağıdaki örnekte bu işlemi daha kolay anlayabiliriz.
Gemi 2700 rotasına saatte 12 kts sürat ile ilerlemektedir. Saat 0000’da konan mevkide
geminin rotadan düştüğü görülmüştür. Yapılan değerlendirmede düşme nedeni akıntı olarak
belirlenmiş, durumun müsait olması nedeni ile yargının sınanması için yarım saat beklenerek
saat 0030’da bir mevki daha konulmuştur. Bu noktada mevkilerin durumuna ve diğer
hususlara bakılarak geminin akıntı içerisinde olduğu değerlendirmesi yapılmıştır. (Şekil-17)
Şekil 17:Akıntı etkisi altındaki geminin son iki mevki
İlk olarak geminin akıntı içerisindeki son iki mevki kullanılarak bilinmeyen bu
akıntının vektörü daha önce öğrenildiği gibi çizilecektir.
Şekil 18-Akıntı içindeki geminin hakiki hareket vektörü
Ø Konan iki mevki birleştirilerek geminin orantılı hakiki hareket vektörü
oluşturulmuş, başına ok başı işareti ve 30:60 oranı yazılmış,(Şekil-18)
Ø Geminin rota hattı, akıntı etkisinde rotadan düştüğü ilk mevkie taşınmış, (Şekil- 18)
Ø Geminin sürati, 30:60 vektör oranı ile çarpılarak geminin orantılı hareket vektör
uzunluğu 6 nm olarak bulunmuş,
Ø Pergel 6 nm kadar haritanın enlem ölçeğinden açılmış,
Ø Pergelin bir ayağı ilk mevki noktasına konmuş,
Ø Pergelin diğer ucu ile rota hattı gidiş yönünde kestirilerek geminin hareket
vektörü oluşturulmuş,
Şekil 19: Akıntı içerisindeki geminin hareket vektörü
Ø Gemi orantılı hareket vektörü ile gemi orantılı hakiki hareket vektörlerinin uçları
birleştirilerek gemiyi rotasından düşüren akıntı vektörü bulunmuştur.
Şekil 20:Gemiye etkiyen akıntı vektörünün oluşturulması
Daha sonra orijinal rota üzerinde geminin akıntı etkisinden çıkacağı nokta tespit
edilmiş, bu nokta geminin ikinci mevki ile birleştirilerek 2760 rotaya giriş hattı belirlenmiştir.
Şekil 21: Geminin rotaya giriş hattı
Son olarak yapılacak işlem ise gemiyi yeni çizilen rotaya giriş hattı üzerinde
düşürmeden rotaya sokmaktır. Bunu için geminin ikinci mevkiinden rotaya girişi için
gereken önleme rotası bulunacaktır. Rotaya giriş hattı geliş yönüne doğru uzatılarak üzerinde
akıntı üçgeni için başlangıç noktası belirlenmiştir.
Ø Pergel gemi hareket vektör uzunluğu (6 nm) kadar haritanın enlem cetvelinden açılmıştır.
Ø Pergelin bir ayağı akıntı vektörünün başlangıç noktasına konmuş ve diğer ucu ile
rotaya giriş hattının geliş tarafında kestirilerek geminin önleme hattı oluşturulmuştur.
Ø Paralel cetvel önleme hattının üzerine konmuş,
Ø Paralel cetvel pozisyonu bozulmadan haritanın pusula gülüne kaydırılarak
önleme rotası 2880 olarak okunmuştur.
Şekil 22:Akıntı içerisindeki geminin önleme rotasının bulunması
Gemi yaptığı bu hesap ile ikinci mevkide pruva hattını 2880 yapar. Ancak gemi akıntı
etkisi ile gerçekte 2760 ye yani doğrudan rotaya giriş noktasına gider. Böylece rotaya
girdiğinde aynı zamanda akıntıdan da çıkmış olur ve o noktada gemisinin pruva hattını tekrar
orjinal rotası ile aynı yani 2700 yaparak yoluna devam eder.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :