Kapat

YÜN İPLİKÇİLİĞİ

1.YÜN İPLİKÇİLİĞİ
1.1.Tanımı
Hayvansal bir tekstil materyali olan yünü, birtakım işlemlerle iplik haline dönüştürmeye yün iplikçiliği denir.
1.2.Yün İplikçilik Sistemleri
Yün iplikçilik sistemleri; kullanılan ham madde, makine serisi ve istenilen iplik
kalitesine göre üç grupta incelenir.
􀂾 Kamgarn yün iplikçiliği
􀂾 Yarı kamgarn yün iplikçiliği
􀂾 Ştrayhgarn (Şıtrayhgarn) yün iplikçiliği
1.2.1.Kamgarn Yün İplikçiliğinin Tanımı
Kamgarn; kaliteli, ince, düzgün ipliklerin üretilmesinde kullanılan bir yün iplikçilik
sistemidir. İplik üretiminde uzun ve ince lifler kullanılır. Elde edilen iplik incelendiğinde,
içerisindeki liflerin tamamen birbirlerine paralel olduğu ve kısa liflerin bulunmadığı görülür.
Bu nedenle bu sistemde elde edilen iplik düzgün görünüşlü ve ince bir yapıya sahiptir.
İpliğin üretilmesi sırasında tarama işlemiyle lifler paralelleşmiş ve kısa lifler bünyeden
alınmıştır. Tarama işlemi sırasında ayrılan kısa ştapelli lifler ştrayhgarn yün iplikçilik
sisteminde kullanılır.
Kamgarn sistemi pamuk iplikçiliğindeki penye sistemine çok benzer. Yapılan işlemler
aynı olmasına rağmen, kullanılan makineler farklıdır.
Kamgarn sistemi, yün elyafı ile uygun uzunlukta kesikli yapay liflerin karışımı içinde
kullanılabilir. Ayrıca filament haldeki yapay elyaf kablosundan önce kesikli lifler elde edilip
tarama işleminden itibaren kamgarn sisteminde işlenerek iplik elde edilebilir.
Kamgarn iplikleri genellikle kaliteli ve üst giyim amaçlı yünlü kumaş üretiminde kullanılır.
1.2.2. Yarı Kamgarn Yün İplikçiliğinin Tanımı
Kamgarn ile ştrayhgarn arası kalitedeki ipliklerin üretildiği bir sistemdir. Bu sistemin
amacı, kamgarn ve ştrayhgarn sistemlerinde kullanılmayan kaba ve uzun yün liflerinden
ucuz maliyette iplik üretmektir.
Kullanılan elyaf kamgarnda olduğu gibi kaliteli, uzun ve incedir. Elyaf tarama
işleminden geçirilmeden eğirilerek iplik haline getirilir. Elde edilen iplik kamgarn ve
ştrayhgarn iplikler arasında bir özellik taşır. Yapay liflerin eğirilmesinde de taraklama
işleminden itibaren bu sistem kullanılarak iplik yapılabilmektedir.
Yarı kamgarn iplikleri halı, çözgü ipliği ve özellikle el örgü ipliği olarak kullanılır.
􀂾 Makine Serileri
Şekil 1.2’de yarı kamgarn iplikhanesinde işlenebilecek elyaf çeşitlerinden iplik üretim
aşamaları verilmiştir.
Şekil 1.2’de verilen işlem akışlarını dikkatle inceleyiniz ve birbirleri ile karşılaştırınız.
1.2.3.Ştrayhgarn Yün İplikçiliğinin Tanımı
Kamgarn iplikçiliğinden daha kaba liflerin kullanıldığı sonuçta da daha kaba ve kalın
ipliklerin elde edildiği yün iplikçilik sistemidir.
Ştrayhgarn iplikçiliğinde, paçavra, döküntü ve kısa yün lifleri kullanılır. Ştrayhgarn
iplikte, lifler tamamen karışık olup birbirlerine paralel değildir.
Ştrayhgarn sisteminde bütün yün cinsleri eğrilebilmesine rağmen genellikle kısa yün
lifleri bu sistemde kullanılır. Yün elyafı ile birlikte kesikli yapay lifler de karıştırılarak
eğrilebilir. Ayrıca her türlü döküntü elyafin kullanılabildiği bir sistemdir. Kumaş parçaları,
iplik ve her türlü sentetik iplik bu sistemde kullanılabilir.
Ştrayhgarn yün iplikleri yumuşak ve hacimlidir. Ştrayhgarn ipliklerinin yüzeyinde
birçok lif uçları bulunur ki bunlara sakal (veya kıl) denir. Bunlar ipliğe gölgeli bir tutum verir.
Ştrayhgarn ipliklerinin en çok kullanıldığı alanlar halı, battaniye ve kaba kumaş üretimidir.
􀂾 Makine Serileri
Şekil 1.3’te ştrayhgarn iplikhanesinde işlenebilecek elyaf çeşitlerinden iplik üretim aşamaları verilmiştir.
1.3. Kamgarn Yün İplikçiliği
Kamgarn yün iplikçilik sistemi, uzun elyaflı yün cinsleri ile buna uygun uzunlukta
kesikli yapay liflerle olan karışımlarından iplik elde etme sistemidir.
Resim 1.1’de kamgarn yün iplikçilik sisteminde kullanımı tercih edilen uzun ve ince
yün lif tutamı görülmektedir. Aşağıdaki bölümlerde kamgarn iplik üretimi akış sırasına göre
üretimde kullanılan makineler ve yaptığı işlemler sırasıyla incelenecektir.
1.3.1. Tefrik
Tefrik kelimesi kısaca ayırma, sınıflandırma anlamına gelmektedir.
Resim 1.1: Uzun elyaflı yün tutamı
Resim 1.2: Yapağıda incelik tespiti (British Wool)
1.3.1.1. Tanımı
Yün yapağısının fiziki özelliklerine ( incelik, uzunluk, mukavemet, renk, kirlilik vb. )
göre çeşitli kalitelere ayrılması gereklidir. Çünkü yünün fiziksel özellikleri koyun cinsine ve
tulubun farklı yerlerine göre farklılık göstermektedir.
Bu nedenle işlenmeye başlanmadan önce, tulupların parçalanarak farklı kalitelere
ayrılması işlemine tefrik denir.
􀂾 Tulup: Koyunlardan kırkım yoluyla dağılmadan bir bütün olarak çıkarılan lif topluluğudur.
􀂾 Yapağı: Koyunların ilkbahar kırkımında elde edilen tuluplarına yapağı denir.
Şekil 1.4’te tulubun farklı kalitelere ayrılmış kısımları görülmektedir. Pratikte tulubun
bu şekilde parçalanması güçtür. Bu nedenle kuyruk üstü, arka kısmı ve arkaya yakın sırt ile
yanlar, omuz kısmı, ön yanlar olmak üzere dört kalite halinde ayrılması pratikte öngörülmektedir.
1.3.1.2.Tefrik Çeşitleri
İki türlü tefrik şekli vardır.
􀂾 Talі tefrik
􀂾 Esas tefrik
􀂾 Tali Tefrik
Bu yöntemde daha çok tulubun çok farklı incelikteki veya keçeli, pıtraklı kısımları
ayrılır. Bu ayırım daha çok üreticiler tarafından uygulanan bir sistemdir (Resim 1.2).
Pıtrak: Yün elyafı içindeki bitkisel kökenli yabancı maddelerdir.
􀂾 Esas Tefrik
Esas tefrik işleminde; işletmede iplik üretimine geçmeden önce tulup tamamen
parçalanarak incelik, uzunluk, renk ve temizlik özelliklerine göre farklı kalitelere ayrılır.Bu
işlemi yapan kişilere tefrikçi denir (Resim 1.4).
1.3.2.Açma
Yün lifleri yıkama işlemi öncesinde kısmen temizlenip, harmanlanması ve açılması
için açma makinelerinde işlem görmelidir.
Yün işletmeye balya veya çuvallarla gelir (Resim 1.5). Balya (A) ya da çuval (B)
açılınca elyaf topakları bir süre sıkışık halde kalırlar. Ham yün normal durumuna gelinceye
kadar standart koşullarda bir süre kondisyon için bekletilir. Ardından açma ve temizleme
işlemleri yapılmaya başlanır.
1.3.2.1. Amacı
Ham yünü (yapağı) açma işleminin amaçları şunlardır.
􀂾 Balya veya çuval içindeki yünün üzerinde bulunan kaba yabancı madde ve
pisliklerin (toz, toprak, dışkılar vb.) uzaklaştırılması,
􀂾 Elyafın birbirinden ayrılması, böylece yıkama işlemi sırasında yıkama
maddelerinin elyaf içine daha etkin nüfuz etmesinin sağlanması,
􀂾 Harmana giren lif çeşitleri arasında az da olsa bir karışım gerçekleştirilmesidir.
1.3.2.2. Açma Makineleri
Yün açma ve temizleme makineleri, yapağı yıkamadan önce taraklamaya ön hazırlık
işlemi olarak açma, temizleme ve harmanlama işlemleri için kullanılan bıçaklı veya çivili
makinelerdir. Makineler, yün elyafını özelliklerine göre en iyi derecede açarlar. Bunlar:
􀂾 Silindirli açıcılar,
􀂾 Dövücü açıcı,
􀂾 Yün didici,
􀂾 Kancalı açıcı,
􀂾 Toz makinesi olabilir.
İnce ve uzun elyaflı yünlerin açılmasında özellikle silindirli açıcılar tercih edilir.
Silindirli açma makineleri de uzun ştapelli ve kısa ştapelli yünler için elyaf kırılmalarını
önlemek amacıyla farklı şekilde dizayn edilmişlertir.
1.3.3. Yıkama
Yün elyafı işlenmeye başlandıktan itibaren içerisinde bulunan yabancı maddeler de
çeşitli yöntemlerle uzaklaştırılmaya çalışılır. Toz, toprak, bitki parçaları gibi kaba pislikler
açma, temizleme gibi mekanik işlemlerle temizlenir.
Bununla birlikte ter, yağ, hayvan pisliği vb. maddelerin uzaklaştırılması için yıkama
yapmak gerekmektedir. Bu tür kir ve pisliklerin mekanik yöntemlerle uzaklaştırılması mümkün değildir.
1.3.3.1. Amacı
Yıkama işleminin temel amaçları şunlardır. Aşağıdaki bilgileri dikkatlice okuyunuz.
􀂾 Hayvan üzerindeyken yüne karışan toz, toprak gibi yabancı maddelerle yünün
bünyesinde bulunan yağ, ter ve dışkıların uzaklaştırılması,
􀂾 Elyafın temizlenerek hallaç ve taraklama işlemi öncesinde daha rahat
çalışabilecek bir duruma gelmesini sağlamaktır.
1.3.3.2. Yıkama Makineleri
Yün yıkama makinelerini farklı yapı ve özelliklerinden dolayı iki grupta toplamak mümkündür.
􀂾 Flottenin sabit olduğu makineler
􀂾 Flottenin hareketli olduğu makineler
Flotte: Su, sabun ve sodadan oluşan karışıma flotte denir.
􀂾 Flottenin Sabit Olduğu Makineler
Art arda 5-6 tekneden oluşan bu yıkama makinelerinde flotte hareketsizdir.Yapağı
tekne içerisinde mekanik sevk elemanları ile (tırmıklar veya sevk çatalları) hareket
ettirilerek yıkama gerçekleştirilir (Resim 1.6).
Resim 1,7’de altı tekneli yapağı yıkama tesisinde yıkama aşamaları görülmektedir.
Tekne içinde materyal hareketi tırmıklar veya sevk çatalları ile yapılabilir. İlk üç tekne soda
va sabun ilaveli yıkama tekneleri, son üç tekne ise durulama tekneleridir. Tekneler arasında
ters akış söz konusudur. Birinci yıkama teknesinin suyundan yün yağı geri kazanılarak
kozmetik maddesi olarak kullanılan lanolin üretiminde kullanılır.
􀂾 Flottenin Hareketli Olduğu Makineler
Flottesi hareketli yıkama makinelerinde materyal hareketsiz olup flottenin hareketi
(elyaf içinden sirkülasyonu) ile yıkama gerçekleştirilir.
Elekli tamburlu (Fleissner) tipi yıkama makinesi bu tip yıkama makinelerine örnektir.
1.3.3.3. Yıkama Maddeleri
Yünün yıkanması bol miktarda su ve içerisine karıştırılan soda, sabun gibi yıkama
maddelerinden oluşan flotte ile gerçekleştirilir. Günümüzde sabun ve sodanın yerini kısmen
veya tamamen deterjanlar ve diğer sentetik yıkama maddeleri de almıştır.
Kullanılan yıkama maddeleri:
􀂾 Suyla kolayca emülsiyon (çözünebilir) haline gelebilecek,
􀂾 Düşük sıcaklıkta (max. 50º C) etkin bir yıkama gerçekleştirebilecek,
􀂾 Durulama ile kolayca yün üzerinden uzaklaşabilecek özelliklere sahip olmalıdır.
1.3.4. Kurutma
Yün yıkandıktan sonra kurutma işlemi uygulanır. Yıkama makinelerinde sıkma
silindirleri tekneden tekneye artan bir basınçla çalışır ve yünün bünyesindeki suyu
uzaklaştırır. Böylece kurutma işlemi ile uzaklaştırılacak nem miktarı azalmış olur.
1.3.4.1. Amacı
Kurutma işleminin amacı, yıkama işleminden sonra yünün üzerindeki fazla rutubetin alınmasıdır.
Kurutmadan sonra, yün liflerinin kırılganlığını önlemek için elyaf bünyesinde % 16 -
20 oranında nem bırakılması yeterli olmaktadır.
1.3.4.2. Kurutma Makineleri
Yıkanmış yünü farklı kurutma makinelerinde kurutma olanağı vardır.Yünün
kurutulması kurutma odalarında;
􀂾 Bantlı kurutma makineleri ya da
􀂾 Tamburlu (silindirli)kurutma makinesinde gerçekleştirilir.
􀂾 Bantlı Kurutma Makineleri
Bantlı kurutucularda elyaf bant üzerinde taşınırken karşı yönden gelen sıcak havayla
kuruması sağlanır. Tek bantlı ve çok bantlı kurutma sistemleri vardır.
􀂾 Tamburlu (Silindirli) Kurutma Makinesi
Karşı akım prensibine göre çalışır. Kurutucunun uzunluğuna göre 1–20 adet birbirine
karşı dönen elekli tamburlardan oluşmuştur.
Günümüz modern yıkama tesisi kurutma makineleri; kapladığı alan ve bakım kolaylığı
nedeniyle tamburlu kurutuculardan oluşmaktadır.
1.3.4.3. Kurutma Prensipleri
Kurutma makinelerinde kurutma işleminin etkin olabilmesi için bazı prensipler uygulanmalıdır.
􀂾 Makine içerisinde hava sıcak ve kuru olmalıdır. Makinenin cinsi ve malzeme
geçiş süresine göre kurutma hava sıcaklığı 80-85º C ‘a kadar çıkabilir.
􀂾 Makine içerisinde kurutma havası bol ve hareketli olmalıdır.
􀂾 Sıcaklık ve materyalin geçiş süresi ayarlanabilmelidir.
􀂾 Karşı akım prensibi uygulanmalıdır. Bu sayede kurutma çabuk ve ucuz olur.
Günümüzde yıkama ve kurutma işlemleri dünyada yapağı yıkama potansiyelinin
%70’ini elinde bulunduran ANDAR yapağı yıkama ve kurutma makineleri ile yapılmaktadır
(Resim 1.8 ve Resim 1.9).Yıkama işlemi 3 m genişliğindeki yedi adet teknede yapılırken
hemen ardından kurutma işlemi de on adet kurutma silindirinde gerçekleştirilmektedir.
Yapağı yıkama-kurutma işlemi yatırım ve işletim maliyetinin yüksek oluşu nedeniyle
ülkemizde pek çok işletme yıkanmış yün alarak iplik üretmektedir.
Resim1.9: Yün kurutma makinesi(ANDAR)
1.3.5. Harman Hallaç
Farklı kalitede yünlerden iplik yapılacaksa, önce bu yünlerin iyice karıştırılması ve
ondan sonra işlenmesine geçilmelidir.
Farklı hammaddeleri bir araya getirip karıştırmaya harman, bu karıştırma işini yapan
makineye de hallaç denir.
Ştrayhgarn iplikçilikte harman taraktan önce yapılır. Kamgarn iplikçiliğinde ise
taraktan önce veya sonra, taramadan önce veya sonra da yapılabilir.
􀂾 Kamgarn Iplikçiliğinde Harmanlama
Kamgarn iplikçilikte harmanlama taraktan önce ya da en çok tarak veya çekme
bantları (veya tops) halinde yapılır.
Kamgarn harmanı elyafta uzunluk, incelik özellikleri dikkate alınarak yapılmalıdır.
Çeşitli açma ve temizleme makinelerinden geçen yün elyafı, karışım odalarına gelir. Karışım
odalarına besleme, pnomatik yolla (hava akımı ile) yapılır.Odaya besleme yapılırken
hareketli borular yardımıyla materyal bütün yüzeye eşit olarak ve yatay tabakalar
oluşturacak şekilde dağıtılır. Harman odasından boşaltma,genellikle vakum
sistemiyle yapılmaktadır. Vakum sisteminde, odanın zeminindeki kanal aracılığı ile materyal emilir
ve tarak makinesine sevk edilir. Yatay tabakalar halinde üst üste yığılmış elyafın dikey
doğrultuda alınması homojen (her yerinde aynı özellikte olan) bir karışım olmasını sağlar.
Resim 1.10: Kamgarn harman makinesi
􀂾 Ştrayhgarn iplikçiliğinde harmanlama
Ştrayhgarn iplik üretiminde harmanlama genellikle taraklamadan önce yapılır.
Kullanılan elyafın özelliğine göre yıkamadan önce ve temiz yapak halinde de harmanlama yapılabilir.
Ştrayhgarn iplikçiliğinde farklı özellikte ve çok çeşitli ham maddeler kullanıldığı için
harman çok önemlidir.
Resim 1.11’de ştrayhgarn harmanına katılan kamgarn iplikçiliği döküntüleri (şerit, fitil vb.) görülmektedir.
􀂾 Hallaç Makinesi
Kurt dişli açıcı da denilen hallaç makinesi sadece ştrayhgarn iplikçiliğinde kullanılan
bir makinedir. Bu makine ile;
􀂾 Harman yapılmış yün daha da karıştırılıp tekrar açılır.
􀂾 Materyal temizlenerek tarak makinesinde işlenebilecek duruma getirilir.
􀂾 Harmanda Yünün Yağlanması
Taraklama sırasında elyaf kırılmasını önlemek, uçuşmayı ve döküntüyü azaltmak ve
statik elektriklenmeyi ortadan kaldırmak için yün veya yünle karıştırılmış diğer elyaf
harmanları %2-10 arasında değişen oranlarda yağlanmalıdır.
1.3.6. Tarak
Lifler açılıp, karıştırılıp temizlendikten sonra tarak makinelerinde taraklama işlemine tabi tutulur.
1.3.6.1. Taraklama İşlemi
Taraklama işleminde elyafta temizlik, paralelleştirme ve açma sağlanır ve tarak
makinesi çıkışında elyaf bant formuna getirilir.
Kamgarn yün iplikçiliğinde taraklama işleminin temel amaçları şunlardır.
􀂾 Birbirine yapışık olan elyaf kümelerini kademeli olarak açmak ve paralel hale getirmek,
􀂾 Yıkama işlemi ile ayrılamamış bitkisel kökenli yabancı maddeleri (pıtrak vb.) yünden ayırmak,
􀂾 Paralelleştirilmiş ve temizlenmiş lifleri çıkışta birim uzunluğunun ağırlığı
mümkün olduğunca eşit olan bant haline getirmektir.
1.3.6.2. Tarak Makinesinin Kısımları
Kamgarn tarakları temel olarak dört ana bölümden oluşur.
􀂾 Besleme ünitesi
􀂾 Pıtrak çıkarma ünitesi
􀂾 Esas taraklama ünitesi
􀂾 Çıkış ünitesi
􀂾 Besleme Ünitesi
Tarak makinesinin beslenmesi manuel (elle) veya otomatik besleme olarak iki şekilde
yapılabilir.Günümüzde sakıncalarından dolayı elle beslemenin yerini otomatik besleme sistemi almıştır.
􀂾 Pıtrak Çıkarma Ünitesi
Kamgarn ve yarı kamgarn taraklarında mekanik yollarla lifleri zedelemeden pıtrak ve
diğer yabancı maddelerin temizlenmesine çalışılır.Bu amaçla tarakla birlikte çalışan bir çok
pıtrak çıkarma sistemleri kullanılmaktadır.
􀂾 Esas Taraklama Ünitesi
Esas taraklama ünitesinde; lifler hızlı hareket eden tambur tarafından getirilirken ,
daha yavaş ve ters yönde hareket eden telleri de ters yönde olan çalışıcı elyafı kendi üzerine
alır. Tambur ve çalışıcı tellerinin birlikte etkisi sonucunda lifler didilerek açılmış olur. Lifler
yavaş hareket eden çalışıcı tarafından taşınırken daha hızlı hareket eden ve aynı yönde
dönen alıcı silindir, tellerinin yönü nedeniyle elyafı sıyırarak alır.
Şekil 1.6’da görülen taraklama elemanlarının dönüş yönlerini ve tel yönlerini dikkatlice inceleyiniz.
􀂾 Çıkış Ünitesi
Tarak makinelerinin çıkış ünitesinde esas olarak iki sistem kullanılmaktadır.
􀂾 Tops sarma (Bobinuvar)
􀂾 Bant halinde kovaya aktarma
􀂾 Tops Sarma
􀂾 Bant Halinde Kovaya Aktarma
Bant halinde kovaya aktarma en çok kullanılan sistemdir. Tarak makinesi çıkışında tülbent
formuna getirilen materyal bant halinde toparlanarak tarak kovasına yerleştirilir.
1.3.6.3. Tarak Makinesinde Yapılan İşlemler
Tarak makinesinde yapılan en önemli işlem tarak bandının numara (gramaj)
kontrolüdür. Her makineden belirli periyotlarda numune alınarak bant numara kontrolü
yapılır. Böylece üretilen yarı mamulün kalite kontrolü yapılmış olunur.
Bant numara kontrolü için; uzunluk ölçüm cihazında belirli uzunlukta (1m) bant
alınarak terazide tartılır. Terazinin özelliğine göre numara direkt olarak okunur ya da
uzunluk ve ağırlık oranından numara hesaplanır.
Uygulama faaliyetlerinde bant numara kontrolü işlem basamaklarına bakarak tarak
makinesinde tarak bandı numara kontrolü yapınız.
Yün iplikçiliğinde genel olarak Nm (Metrik numaralandırma) numaralama sistemi
kullanılır. Bunun yanı sıra İngiliz kamgarn numaralandırma sistemi ve İngiliz ştrayhgarn
numaralandırma sistemleri de kullanılabilmektedir. Türkiye’de yün iplikçiliğinde metrik
sistem (Nm) kullanılır. Numara söylenirken sistem belirtilmese bile Nm (numara metrik) olduğu anlaşılmaktadır.
Nm (Metrik Numara) : 1 gram ağırlığındaki materyalin metre cinsinden uzunluğunu ifade eder.
1.3.7. Çekme
Çekim işlemi taraktan ve taramadan sonra yapılmaktadır. Genel anlamda çekim işlemi
bandın birim uzunluk başına ağırlığının azaltılması işlemidir. Bu işlemde önce şeritler
dublaj yapılarak homojen bir yapı oluşturulur. Ardından çekimle inceltilir.
1.3.7.1. Katlama (Dublaj) İşlemi
Dublaj, çekim yapılacak tarak şeritlerini ( 6 veya 8 adet) bir araya getirmek ve
birleştirmektir. Dublajı yapılan şeritler çekimle inceltilerek tekrar şerit haline getirilir.
Dublaj yapmanın amacı, şeritteki düzgünsüzlükleri minumuma indirmektir.
Şerit numarasını düzgünleştirmenin prensibi, iki şerit dublajla yan yana geldiğinde
ince ve kalın yerlerinin birbirini tamamlamasıdır. Böylece çıkışta elde edilen şerit numarası
düzgünleştirilmiş olur.
Resim 1.16’yı dikkatle inceleyerek dublaj sayısını söyleyiniz.
1.3.7.2. Çekim İşlemi
Pamuk ve yün çekmelerinde çekim tertibatının çalışılan materyalin ştapel (şıtapel)
uzunluğuna uygun ayarlanmış olması gereklidir. Pamuk iplikçiliğinde kullanılan silindirli
çekim sistemleri basit yapıları ile kamgarn çekmeleri için yeterli değildir.
Kamgarn iplikçiliğinde elyafı kontrollü bir biçimde sevk edecek ilave sistemlere
ihtiyaç vardır. Bu amaçla çeşitli sistemler geliştirilmiştir.
Günümüzde en çok kullanılan sistemler önceleri çift taraklı çekmeler de denilen
helezon tahrikli veya zincir tahrikli iğneli baretli çekme sistemleridir.
1.3.7.3. Çekme Makinesinin Kısımları
Günümüzde en çok kullanılan iğneli baretli çekme makineleri üç kısımda incelenebilir.
􀂾 Besleme ünitesi
􀂾 Çekim ünitesi
􀂾 Sarım ünitesi
􀂾 Besleme Ünitesi
Tarak bandı kovaları makinenin besleme ünitesine yerleştirilir. Kovalardan alınan bant
uçları kılavuzlardan geçirilerek dublaj yapıldıktan sonra çekim tertibatına verilir.
􀂾 Çekim Ünitesi
İğneli baretli çekme makinesinde lif iletimi çekim sahasında yer alan iğneli taraklarla
(baretlerle) sağlanır. İğneli çift sıra baretlerle elyaf kontrolü sağlanarak çekim silindirleri ile
de çekim işlemi gerçekleştirilmektedir.
Çekim ünitesinde besleme silindiri ile çıkış silindirleri arasındaki hız farkı sonucunda
çekim işlemi gerçekleşir. İğneli baretler çekim sahası içinde besleme silindirinden çıkış
silindirine doğru besleme silindirlerinden biraz daha hızlı hareket eder. Bu sayede çekim
sahasında elyaf çıkış silindirine en yakın noktaya kadar iğnelerle taşınmış olur.
􀂾 Sarım Ünitesi
Çekim tertibatından çıkan materyal tekrar bant formuna getirilerek kovalara alınır.
1.3.7.4. Makinede Yapılan İşlemler
Çekme makinesinde bant numara kontrolü (Nm)yapılır. Bu işlemin amacı tarak
makinesinde olduğu gibi yarı mamulün (çekme bandı) numara düzgünsüzlüğünü kontrol
etmektir. Böylece üretimden kaynaklanan hataların olup olmadığını takip etmek mümkün olur.
Tarak makinesinde olduğu gibi her makineden belirli periyotlarda numune alınarak
bant numara kontrolü yapılır. Numara kontrolünde bölüm 1.3.6.3’te anlatılan prensipler geçerlidir.
Uygulama faaliyetlerinde bant numara kontrolü işlem basamaklarına bakarak çekme
makinesinde numara kontrolü yapınız.
1.3.8.Tarama ( Penyöz)
Tarama hazırlıktan (tarak çekmeleri) gelen ön çekilmiş bantlar farklı boylarda paralel
lifler ve bunun dışında yabancı maddeler, elyaf düğümleri ve bitkisel artıklar ihtiva eder.
Tarak makinelerinin ayarları ne kadar iyi olursa olsun açma ve temizleme derecesi iplik
kalitesini bozan bu maddeleri tamamen uzaklaştıramaz.
Bu yabancı maddeler ve belirli uzunluğun altındaki kısa lifler tarama işlemi ile banttan alınmalıdır.
1.3.8.1. Tarama İşlemi
Kaliteli ipliklerin üretimi için yün elyafı tarama işleminden geçirilir.
Tarama işlemi ile;
􀂾 Önceden belirlenen uzunluktan daha kısa olan lifler ayrılır ve temizlenir,
􀂾 Kalan uzun lifler düzeltilerek paralel hale getirilir,
􀂾 Bant içerisindeki bitkisel yabancı maddeler, nope (bant içindeki elyaf düğümü)
ve tozlar liflerden ayrılır.
1.3.8.2. Tarama Makinesinin Elemanları
􀂾 Besleme silindiri ve iğneleri: Tops şeritlerini tarama sahasına besler.
􀂾 Yuvarlak tarak ve üst tarak: Lifleri tarayarak kısa liflerin ve yabancı maddelerin
ayrılmasına yardımcı olur.
􀂾 Çekim silindiri: Taranmış olan elyaf tutamını alarak araba üzerine koyar.
􀂾 Araba: Taranmış lif tutamını tarama sahasından uzaklaştırır.
􀂾 Fırça silindiri ve penyör: Yuvarlak tarak üzerindeki kısa lifler ve yabancı
maddeleri uzaklaştırır.
1.3.8.3. Makinede Yapılan İşlemler
Tarama makinesinde tarama bandının numara kontrolü (Nm) yapılır.Bundan amaç
bandın numara düzgünsüzlüğünü kontrol etmektir.Her makineden belirli periyotlarda
numune alınarak yapılan bant numara kontrolü ile üretimin kalitesi kontrol edilmiş olunur.
Uygulama faaliyetlerinde bant numara kontrolü işlem basamaklarına bakarak
tarama bandı numara kontrolü yapınız.
1.3.9. Lisaj
Lisaj işlemi merinos yünleri ve ince krosbred (melez) yün cinsleri için yapılır. Kaba
yünler, tiftik gibi kalın elyaf için lisaj işlemine ihtiyaç yoktur.
1.3.9.1. Amacı
Lisaj işlemi; taraklama, tarama ve çekme işlemleri sırasında kirlenen bantları tekrar
yıkayıp temizlemek, bu işlemler sırasında elyafa verilmiş gerilimleri yok etmek, elyafı
ütülemek ve gösterişi geliştirmek üzere parlaklık vermek için uygulanır.
Bu amaçla kullanılan makineye de lizöz makinesi denir.
1.3.9.2. Lizöz Makinesinin Kısımları
Lizöz makinesinde bantlar birbirini izleyen birkaç yıkama teknesinden geçirilir.
Burada yıkama işlemi ve son teknede yağlama işlemi gerçekleştirilir.
Lizöz makinesinin kısımları:
􀂾 Yıkama Tekneleri
Birinci ve ikinci teknede yıkama yapılır, bandın bünyesindeki kirler uzaklaştırılır. Son
yıkama teknesi suyuna ilave edilen antistatik maddelerle ilerideki işlemlerde yünün statik
elektriklenmesi önlenir.
􀂾 Kurutma Ünitesi
Kurutma dolaylı olarak gerçekleştirilir. Materyal sıcak buhar silindirlerinin yüzeyine
temas ederek kurur.Kurutma ünitesinden çıkan bantlar tops şeklinde sarılır ya da bant
formunda kovalara aktarılır (Şekil 1.9).
1.3.10. Fitil (Finisör)
Kamgarn ve yarı kamgarn yün iplikçiliğinde eğirmeden önce fitil işlemi vardır.
Ştrayhgarn iplikçiliğinde ayrıca fitil makinesi olmayıp tarak makinesinin çıkışında fitil elde
edilmektedir.
1.3.10.1. Fitil İşlemi
İpliğin eğirilmesine hazırlık için bandın inceltilmesi sonucunda oluşan ince elyaf
şeritlerine fitil denir. Yapılan işlem de fitil işlemidir.
Fitil işlemi ile;
􀂾 Bant çekimden sonra iplik makinesinde çalışılabilecek fitil inceliğine getirilir.
􀂾 İnceltilen fitile büküm işlemi ile mukavemet kazandırılır.
􀂾 Fitil iplik makinesinde çalışılabilecek büyüklükte yumak halinde sarılır.
Resim 1.19: Finisör fitil makinesi (N.S.C)
1.3.10.2. Fitil Makinesinin Kısımları
Kamgarn yün iplikçiliğinde en çok kullanılan finisör fitil makinelerinin temel kısımları şunlardır.
􀂾 Besleme Sistemi
Bu bölümde çekme makinelerinden gelen bantlar besleme silindirleri ve kılavuzlar ile
çekim tertibatına iletilir .Kılavuzlar bantların karışmasını önleyerek yönlendirici olmaktadır.
􀂾 Çekim Sistemi
Çekim silindirleri arasındaki hız farkı ile çekim işlemi gerçekleşir.
􀂾 Ovalama Sistemi
Ovalama manşonları fitili yalancı büküm vermek amacıyla ovalar. Fitillerin
ovalanması, fitilin ileri-geri ve sağ-sol vargel (git-gel) hareketi yapabilen iki yüzey arasında
yuvarlanması ile oluşur.
􀂾 Sarım Sistemi
Fitil manşonlardan sonra huniden geçerek makaraya sarılır ve fitil bobini haline getirilir.
1.3.10.3. Makinede Yapılan İşlemler
Fitil makinesinde fitil numara kontrolü (Nm) yapılır. Her makineden ve farklı
pozisyonlardan belirli periyotlarda numune alınarak fitil numarası kontrol edilir. Fitil numara
kontrolü için; uzunluk ölçüm cihazında belirli uzunlukta (1m) fitil alınarak terazide tartılır.
Terazinin özelliğine göre numara direkt olarak okunur ya da uzunluk ve ağırlık oranından
numara hesaplanır.
Uygulama faaliyetlerinde fitil numara kontrolü işlem basamaklarına bakarak fitil
numara kontrolü yapınız.
1.3.11. İplik ( Ring)
İplik makinesinde fitil çekim ve büküm işlemleri ile inceltilip eğirilerek iplik haline getrilir.
1.3.11.1. Çekim İşlemi
Çekim silindirleri değişken hıza sahip yivli metalik silindirlerdir. Çekimin
gerçekleşebilmesi için çekim silindirleri arasındaki hız farkı şarttır. Çekim silindirlerinin
hızları materyalin akış yönüne göre beslemeden çıkışa doğru giderek artar. Böylece fitil veya
bant çekimle inceltilir.
Pamuklu sistemde olduğu gibi üç silindirli çekim sisteminde silindirler arasındaki hız
farkı ile çekim işlemi gerçekleştirilir.
1.3.11.2. Büküm İşlemi
Bir ucu çekim tertibatının giriş silindir çifti ile tutulan fitilin diğer ucu kopçanın
bilezik üzerindeki dairesel hareketi ile döndürülür ve bu şekilde fitile büküm verilir. Kopça
hızını iğlerden alır ve iğ devrinde hareket eder.
1.3.11.3. Sarım İşlemi
İpliğin masuraya sarılması ise kopçanın bileziğe sürtünmesi nedeniyle kopça devrinin
iğ devrinden bir miktar (%1-2) düşük olması ile sağlanır. İpliğin masura üzerine kops
formunda sarımı planga tertibatının aşağı yukarı hareketi ile gerçekleştirilir.
1.3.11.4. İplik Makinesinin Elemanları
􀂾 İğler
İğ, iplik masurasının takıldığı ve belirli bir devirde dönme hareketi yapan elemandır.
􀂾 Balon Kontrol Bileziği
Balon kontrol bilezikleri iplikteki gerilmeyi azaltır ve iplik balonunu ikiye böler.
Böylece kopça hızının artması sağlanır.
􀂾 Domuz Kuyruğu Kilavuz (Iplik Rehberi)
Balon kırıcı bileziğin üzerinde yer alan domuz kuyruğu rehber, iplik gerilimini üstten
sınırlayarak azaltır ve sarım sırasında ipliğin iğ ekseninde merkezlenmesini sağlar.
􀂾 Balon Ayırıcı Plakalar (Seperatör)
Seperatörler, iplik balonlarını birbirinden ayrı tutmaya yarayan plakalardır.
􀂾 Masura ve Kops
Ring iplik makinesinde eğrilen ipliğin üzerine sarıldığı iplik patronuna masura,
üzerine iplik sarılmış masuraya da kops denir.
􀂾 Bilezik
Bilezik, kopçanın dönüş yolunu oluşturan sert çelikten yapılmış elemandır.
Bilezikler makinenin temel elemanı iken kopçalar tüketim malzemesidir.Yün
iplikçiliğinde; yünün kırılgan olması nedeniyle yağlı bilezik kullanılmaktadır.
􀂾 Kopça
Kopça; ring eğirme makinesinde ipliğin masuraya sarılırken içinden geçtiği, ipliğe gerginlik veren, iğle birlikte bükümü
gerçekleştiren ve hareketini iplikten alan çelik veya plastik malzemedir. Yün iplikçiliğinde J tipi kopça
kullanılırken pamuk iplikçiliğinde C tipi kopça kullanılmaktadır (Resim 1.24).
1.3.11.5. Makinede Yapılan İşlemler
Ring iplik makinesinde iplik numara kontrolü, büküm kontrolü, mukavemet ve %
uzama kontrolleri yapılır. Bu kontroller üretimin kalitesini takip açısından önemli kontrollerdir.
􀂾 İplik Numara Kontrolü
Her makineden ve farklı pozisyonlardan belirli periyotlarda yeterli sayıda kops
numunesi alınarak iplik numarası (Nm) kontrol edilir. İplik numara kontrolü için; önce
çevresi 1m olan çıkrıkta belirli uzunlukta iplik çile yapılır. Uzunluğu bilinen iplik çilesi
hassas terazide tartılarak ağırlığı bulunur. Terazinin özelliğine göre numara direkt olarak
okunur ya da uzunluk ve ağırlık oranından numara hesaplanır.
Uygulama faaliyetlerinde iplik numara kontrolü işlem basamaklarına bakarak iplik numara kontrolü yapınız.
􀂾 Büküm Kontrolü
Numara kontrolü yapılan kopslardan büküm kontrolü yapılır. İplikleri tanımlarken
iplik numarası ile büküm yönü ve büküm sayısı da belirtilir.
Büküm: İpliği oluşturan liflerin ya da ipliklerin bir arada tutulması ve mukavemet
kazandırılması için ipliğe verilen spiral dönmelerdir.
Tek kat iplikte (kops) büküm kontrolü; uygun test metodu (büküm açma ve tekrar
büküm verme) kullanılarak büküm açma cihazında yapılır. Uygulanan test metoduna ve
cihazın özelliğine göre büküm değeri (Tur/m) direkt olarak okunur ya da test uzunluğu
dikkate alınarak hesaplanır.
Uygulama faaliyetlerinde iplik büküm kontrolü işlem basamaklarına bakarak iplikte
büküm kontrolü yapınız.
􀂾 Mukavemet ve % Uzama Kontrolü
Numara kontrolü yapılan kopslardan mukavemet ve % uzama kontrolleri de
yapılabilir. Üretilen ipliğin kullanımı sırasında verimliliğin yüksek olması için iplikte
mukavemet değerinin yüksek olması gereklidir.
İplikte kopma mukavemeti: İpliğin gerilime dayanma kabiliyeti ya da kopma dayanımıdır.
Uzama yüzdesi: Gerilim altındaki uzama derecesinin ölçüsüdür.
İplikte mukavemet ve % uzama kontrolü; ipliğe uygun test metodu kullanılarak
mukavemet test cihazında yapılır. Uygulanan test metoduna ve cihazın özelliğine göre
mukavemet ve % uzama değerleri direkt olarak okunur ya da hesaplanır.
Uygulama faaliyetlerinde; iplik mukavemet ve % uzama kontrolü işlem
basamaklarına bakarak kops iplikte mukavemet ve % uzama kontrolü yapınız.
1.4. Ştrayhgarn Yün İplikçiliği
Kamgarn iplikçiliğinden daha kaba liflerin kullanıldığı ve sonuçta daha kaba ipliklerin
elde edildiği yün iplikçilik sistemidir.
1.4.1. Kullanılan Ham Maddeler
Ştrayhgarn harmanında kullanılacak ham maddeler ikiye ayrılır.
􀂾 Esas ham maddeler (Yün, pamuk, ipek vs. elyaf çeşitleri)
􀂾 Tâli ham maddeler (Yün iplikçiliğinde elde edilen döküntüler ve çeşitli eski ve
yeni parça kumaşlar)
1.4.2. Ştrayhgarn Tarak Makinesi
Ştrayhgarn sisteminde taraklamanın amacı; yün elyafını açmak, temizlemek ve ön
iplik (fitil) halinde eğirmeye hazırlamaktır. Ştrayhgarn tarakları bir veya iki tamburlu en az
iki kısımdan oluşan bir sistemdir.
1.4.2.1. Tarak Makinesinin Kısımları
􀂾 Besleme Kısmı
􀂾 Tarak Kısmı
Tarak kısmı esas olarak iki veya üç kısımdan oluşmakta olup bunlardan her biri ayrı
bir tarak gibidir ve aralarında besleme tertipleri vardır. Bunların her biri bir veya birkaç tarak
ünitesinden oluşmuştur.
􀂾 Ara Besleme Sistemi
Ştrayhgarn tarak makinesinde kısmi taraklardan çıkan tülbenti bir sonraki tarağa
nakletmek için kullanılan tertiplere ara besleme sistemi denir.
􀂾 Çıkış Ünitesi
Ştrayhgarn tarak makinesinde penyör üzerinde oluşan elyaf tülünün alınmasını
sağlayan ve alıcı silindirlerden oluşan sistemdir.
􀂾 Kondenser (Önlük)
Ştrayhgarn taraklarından çıkan tülbent, kamgarn taraklarında olduğu gibi tops halinde
sarılmaz veya şerit halinde kovalara doldurulmaz. Taraktan çıkan tülbent hazırlanacak
ipliğin numarasına uygun olarak tülbent şeritlerine ayrılır. Şeritlere ayırma kısmına önlük tertibatı (kondenser) denir.
Tülbent şeritlerine ayrılan materyal ovalanarak yalancı bükümle fitil haline getirilir ve bobine sarılır.
1.4.2.2. Makinede Yapılan İşlemler
Ştrayhgarn tarak makinesinde fitil numara kontrolü (Nm) yapılır.Fitil numara kontrolü
için bölüm 1.3.10.3’te anlatılan bilgiler geçerlidir (Bölüm 1.3.10.3’ e bakınız).
Uygulama faaliyetlerinde fitil numara kontrolü işlem basamaklarına bakarak fitil numara kontrolü yapınız.

2. YÜN İPLİK ÇEŞİTLERİ
2.1. Kamgarn Yün İpliği
2.1.1. Tanımı
Uzun ve ince yün elyafından üretilen taranmış, kaliteli yün ipliğidir.
2.1.2.Üretimi
Kamgarn ipliği harman hallaç, tarak, tarak çekmeleri, tarama, tarama çekmeleri,
hazırlama, fitil, ring eğirme işlemlerinden geçirilerek düzgün yüzeyli ve ince numarada elde edilen yün ipliğidir.
2.1.3. Özellikleri
Kamgarn yün iplikler düzgün yapılı, ince ve bükümlü ipliklerdir. Kamgarn ipliklerden
dokunmuş kumaşların kumaş dokusu belirgindir, daha mukavemetli ve daha parlaktır.
2.1.4. Kullanım Alanları
Kamgarn ipliklerden üretilen kumaşlar takım elbise, ceket, etek, pantolon gibi üst
giyim amaçlı kullanılır. Resim 2.1.A’da Nm 64/2 Yün ipliği, 2.1.B’de kamgarn ipliklerden
dokunmuş kumaş görülmektedir.
2.2. Ştrayhgarn Yün İpliği
2.2.1. Tanımı
Kısa yün elyafından tarama işlemi yapılmadan üretilmiş yün ipliğidir.
2.2.2.Üretimi
Strayhgarn iplik üretiminde yün elyafı ile birlikte stapel sentetik elyaf, paçavra
açıcılardan geçmiş kumaş ve iplik döküntüleri kullanılabilir. Bu ham maddeler tarama
işlemi görmeden staryhgarn tarak makinesinde fitil haline getirilip ring iplik makinesinde
eğrilerek iplik haline getirilir.Strayhgarn iplikler kullanım amacına uygun özelliklerde üretilir.
2.2.3. Özellikleri
Ştrayhgarn iplikler kamgarn ipliklere göre daha düzgünsüz, hacimli, kalın ve yumuşak
ipliklerdir. Resim 2.2.A’da Nm 46/2 ştrayhgarn yün ipliği, 2.2.B’de bu ipliklerden üretilmiş
blazer kumaş görülmektedir.
2.2.4. Kullanım Alanları
Kullanım yerine uygun özellikte üretilen ştrayhgarn ipliklerden kaba dokuma ve
kumaşlar üretilir. Ayrıca uygun elyaf kullanılarak örme ipliği üretiminde de kullanılabilir.
2.3. Yarı Kamgarn Yün İpliği
2.3.1. Tanımı
Kamgarn yün iplik üretim sisteminde uzun yün liflerinden tarama işlemi yapılmadan
elde edilen ipliktir.
2.3.2.Üretimi
Yarı kamgarn iplikler kamgarn yün iplikhanesinde tarama işlemi yapılmadan üretilir.
2.3.3. Özellikleri
Yarı kamgarn iplikler, kamgarn ipliklerden daha düşük kaliteli ipliklerdir. Ştrayhgarn
iplikler ile kamgarn iplikler arasında bir kalite değeri taşır. Yarı kamgarn iplikler tarama
işleminden geçmediği için düzgünlük ve parlaklık kamgarn ipliklerden kötüdür.
2.3.4. Kullanım Alanları
Yarı kamgarn iplikleri halı çözgü ipliği ve özellikle el örgü ipliği olarak
kullanılır.Resim 2.3’te çeşitli renklerde el örgü iplikleri, Resim 2.4’te bu ipliklerle üretilmiş
bayan kazağı görülmektedir.
2.4. Poliester-Yün Karışım İplik
2.4.1. Tanımı
Poliester ve yün liflerinin kullanım amacına göre farklı oranlarda karıştırılması
sonucunda elde edilen ipliktir.
2.4.2.Üretimi
Yün elyafı boyunda kesilmiş poliester lifi ile yün lifinin belirlenen oranda harmanda
karıştırılarak kamgarn sisteminde eğrilmesi ile elde edilir. Bu ipliklerin üretiminde karışım
oranı olarak; %67 poliester %33 yün, %70 poliester %30 yün, %60 poliester %40 yün, %80
poliester %20 yün vb. oranlar kullanılabilmektedir.
2.4.3. Özellikleri
Poliester-yün karışımı iplikler düzgün yüzeylidir. Yıpranma mukavemetleri iyidir.
Özellikle ütü tutma özellikleri %100 yün ipliklerden elde edilen kumaşlara göre daha
iyidir.Sonuçta daha iyi kullanım özelliği sağlar.
2.4.4. Kullanım Alanları
Poliester-yün karışımı iplikler dokuma ve örme kumaşların üretiminde kullanılır. Bu
ipliklerden üretilen kumaşlar çoğunlukla takım elbise, etek, pantolon gibi üst giyim amaçlı
olarak kullanılmaktadır. Resim 2.5.A’da poliester/yün karışım iplik, 2.5.B’de kumaş örneği görülmektedir.
2.5. Akrilik-Yün Karışım İplik
2.5.1. Tanımı
Akrilik ve yün liflerinin kullanım amacına göre farklı oranlarda karıştırılması sonucunda elde edilen ipliktir.
2.5.2.Üretimi
Yün elyafı boyunda kesilmiş akrilik lifi ile yün lifinin belirlenen oranda harmanda
karıştırılarak eğrilmesi ile elde edilir. Bu ipliklerin üretiminde karışım oranı olarak; %70
akrilik, %30 yün karışımı en fazla kullanılmaktadır. İpliğe verilecek büküm miktarı ipliğin kullanım yerine göre değişir.
2.5.3. Özellikleri
Akrilik-yün karışımı iplikler yüksek ısı tutma özelliğindedir, yumuşak tutumludur ve
yüksek hacimliliğe sahiptir. Bu ipliklerden üretilen kumaşlar kolay kırışmaz, sıcak tutan,
hafif bir kumaş yapısı oluşturur.
2.5.4. Kullanım Alanları
Akrilik-yün karışımı iplikler dokuma ve örme kumaşların üretiminde kullanılır.
Dokuma kumaşlardan ceket, pantolon gibi giysiler, örme kumaşlardan ise çeşitli iç ve dış
giyim eşyaları üretilir. Resim 2.6.A’da %70 akrilik %30 yün karışım iplik, 2.6.B’de bu
ipliklerden üretilmiş örme kumaş örneği görülmektedir.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :