Kapat

METAL TEKNOLOJİSİ - DİŞ AÇMA

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ AÇARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.

 1. ViDA VE KILAVUZLAR
1.1. Vidalar
1.1.1. Vidaların Tanımı
Silindirik iç ve dış yüzeyler üzerine açılan helisel girinti ve çıkıntılara vida denir.
Vida Helisi : Bir kenarı silindirin çapına eşit dik bir üçgen, silindirin üzerine
sarıldığında hipotenüsün oluşturduğu çizgi, vida helisini oluşturur (Şekil 1.1 ).
Vida Adımı : Yukarıda söz edilen üçgen, silindir etrafına sarıldığında üçgenin düşey
kenarı vida adımını oluşturur.
1.1.2. Standart Vida Çeşitleri:
Vidalar diş biçimlerine (profillerine), ölçü sistemlerine, dönme yönlerine, kullanım
amaçlarına, ağız sayılarına göre sınıflandırılır.
1.1.2.1. Profillerine Göre Vidalar
a) Kare Vidalar: Yapımının kolay oluşundan dolayı, hassas olmayan ve orta
derecedeki zorlanmalara elverişli, elle çalışan pres milleri, mengene milleri gibi
yerlerde sıklıkla kullanılan hareket ileten vidalardır (Şekil 1.2).
b) Trapez Vidalar: İki yönlü yüklemelerde, millerde, sonsuz vidalarda, pres
millerinde kullanılan bir hareket vidasıdır (Şekil 1.2).
c) Testere Dişi Vidalar: Tek yönlü yüklemelere iyi direnç gösteren, yüksek basınçlı
yerlerde, sarsıntılı çalışan millerde, tozlu yerlerde, vinç ve cer kancalarında
kullanılan bir hareket ve tespit vidasıdı (Şekil 1.2)r.
d) Yuvarlak Vidalar: Aşırı yüklere maruz kalan millerde, tozlu rutubetli vb.
yerlerde kullanılmaya elverişli bir hareket vidasıdır (Şekil 1.2).
e) Üçgen Vidalar: Bağlantı elemanı olarak günümüzde en çok kullanılan vida çeşididir.
f) Özel Vidalar: (Enternasyonal vida (S1),U.S.St. ve UST vidaları, sellers vidası…
gibi değişik standartlarda özel uygulamalar için bir çok vida dişi çeşitlerini
kapsar.) Takım tezgâhlarındaki bilyalı vida sac ve ağaç vidası gibi özel şekillerde olan vidalardır.
Şekil 1.2: Profillerine göre vida çeşitleri: A-Kare B-Trapez C-Testere D-Yuvarlak
1.1.2.2. Ölçü Sistemlerine Göre Vidalar
a) Metrik vidalar: Anma ölçüleri metrik ölçü sisteminde olan vidalardır.
Örneğin: Metrik 10 (M 10) vida denilince, anma çapı 10 mm olan vida ifade edilmektedir.
b) Whitworth vidalar: Anma ölçüleri inch (inç) ölçü sistemine göre olan vidalardır.
İngiliz uzunluk birimi olan inch’e göre imal edildiklerinden anma çapları birimi
inch’tir. Uç açıları 55o olup, üçgen vidaların biçimleri ikiz kenardır ve dişin hem
ucu hemde tabanı yuvarlatıldığından sızdırmazlık sağladıkları için özellikle
borulara açılan vidalar whitworth sistemlidirler.
Örneğin: W ½” veya sadece ½” (parmak) vida gibi…
1.1.2.3. Sıkma Yönlerine göre Vidalar
Sıkma yönüne göre sağ ve sol vida dişi olarak gruplandırılırlar. Bir başka ifadeyle saat
yönünde sıkıştırılıyorsa sağ, saat yönünün tersi yönde sıkıştırılıyorsa sol vida dişlidir.
1.1.2.4. Ağız Sayılarına göre Vidalar
Ağız sayısına göre bir ve çok ağızlı vida dişi olarak gruplandırılırlar. Bir devirde
eksenel yönde büyük hareketler talep edilirse çok ağızlı vida dişleri kullanılır.
1.1.2.5. Kullanım Alanlarına Göre Vidalar:
a) Birleştirme Vidaları: Kendi kendine bloke edemeyen (çözülen) ve kendi kendine
bloke eden (çözülmeyen) vidalardır (Şekil 1.4). Otoblokajlı vida dişleri, küçük
eğim açısı vasıtasıyla büyük sürtünme kat sayısı ile birlikte büyük bir sürtünme
kuvvetine sahip olduklarından otoblokajlı vida dişleri, daima kendi kendine
çözülmeye karşı koyma özelliğine sahiptir (Şekil 1.5).
b) Hareket vidaları: Trapez veya testere dişi şeklinde yapılan hareket vidaları ile
dönme hareketleri, doğrusal hareketlere dönüştürülür. Genel olarak, makinelerde
güç ve hareket iletmek için kullanılır.
c) Metrik İnce Diş Vidalar: Çok kuvvetli bağlantı yapmaya elverişli vidalardır.
Vidalamanın yapıldığı yerde sıvı veya gaz özelliğinde, akışkan bir maddenin
sızma olasılığı varsa, mutlaka ince vida kullanılmalı ve metrik ince diş vidaları tercih edilmelidir.
1.1.3. Endüstrideki Önemi
İki veya daha fazla sayıda parça cıvata, pim, mil-dişli, lehimleme, kaynak gibi bağlantı
yöntemleri ile bir araya getirilip birleştirilmesi ile üretim meydana gelmektedir. Bu
birleştirme işlemlerinde kullanılan elemanlara bağlantı elemanları denir.
Sökülüp takılabilir olmalarından ötürü birleştirmelerde vidalar, en sık kullanılan önemli bağlantı elemanlarıdır.
Aşırı yüklere karşı koyabilmeleri, tozlu, yağlı, kirli, nemli ortamlarda
kullanılabilmeleri, bakım ve onarımda kolay sökülüp takılabilmeleri, çok çeşitliliklerinden
dolayı geniş bir kullanım alanlarının bulunması gibi pek çok avantajlarının olması
endüstrideki önemini daha da arttırmıştır.
Şekil 1.4: Kendi kendine bloke edemeyen (çözülen) vida dişi
Şekil 1.5: Kendi kendine bloke eden (çözülmeyen) vida dişi
1.1.4.1. Vida Mastarları
Bilmediğimiz bir vida adımının bulunmasında özellikle, vida taraklarından yararlanılır.
Vida tarakları, metrik ya da whitworth vidaların adımlarına göre hazırlanmıştır. Vida dişleri
üzerine taraklar teker teker konur ve ışığa doğru bakılır. Hangi tarağın dişleri vida boşluğuna
en iyi şekilde oturuyor ve aradan ışık sızmıyorsa, o tarak vidamızın adımına uygun olanıdır.
Vida tarağımız metrik ise taraklar üzerinde adım mm cinsinden verilir. Vida tarağı
whitworth ise adım, parmakta diş sayısı olarak ya da vidanın anma çapı parmak cinsinden verilir (Şekil 1.7).
Şekil 1.7: Vida tarağının kullanılışı
1.2. Kılavuz ile Diş Açma
1.2.1. Kılavuzun Tanımı
Matkap ile delinmiş deliklerin içine diş açmaya yarayan aletlere kılavuz denir. Vida
dişi, kılavuz üzerinde bulunan kesici ağızların iş parçasına öncelikli olarak dalması, daha
sonrada iş parçasından talaş kaldırması şeklinde oluşur. Ortaya çıkan talaşların uzaklaşması
ve kesme sıvısının kesici ağızlara ulaşması için kesici ağızların yan yüzeyleri kanal şeklinde
boş bırakılmıştır. Yumuşak gereçlere diş açma işleminde 3 kanallı kılavuzlar, çelik ve
alaşımlarına diş açma işlemlerinde ise 4 kanallı kılavuzlar kullanılır. Kılavuzların gövdeleri
yüksek hız çeliklerinden (HSS) üretilir (Şekil 1.8).
1.2.2. Kılavuz Kolu ve Kılavuz Kolu Çeşitleri
Kılavuzları elle tutarak diş açamayız. Kılavuzları elle tutabilmemizi sağlayan
aparatlara kılavuz kolu denir (Resim 1.2).
Ayarlanabilir ve sabit ölçülü kılavuz kolları olarak iki türde imal edilirler.
Ayarlanabilir kılavuz kolları ile değişik ölçüdeki kılavuzlar kullanılabilmektedir. Sabit
ölçülü kılavuz kolları sadece ait oldukları kılavuz ölçüsünde kullanıldıklarından genellikle
sürekli aynı ölçüde diş çekme işlemi yapan atölyelerde kullanılırlar.
Her iki türde de kılavuz kolunun üzerinde bulunan ve kılavuzu içine alan kare
şeklindeki delikli parçalar sertleştirilmiş olmalıdır. Aksi taktirde deliklerin genişlemesi
sonucu kol kullanılmaz hale gelir.
Resim 1.2: Kılavuz kolları
1.2.3. Kılavuz Çeşitleri
Kılavuzlar makinede kullanılan türde ise makine kılavuzu, elde kullanılan türde ise
el kılavuzu adını alır (Resim 1.3).
Kılavuzlar iki veya üç parçadan oluşan takımlar halindedir. Üçlü takımlarda ucunda
bir çizgi olan ve en silik dişli kılavuz birinci, ucunda üç çizgi olan ve en keskin dişli kılavuz
ise üçüncü kılavuzdur. İkili kılavuz takımları genellikle ince vida dişlerinin açılmasında
kullanılmaktadır. Sebebi ise, ince dişli vidaların diş derinliği normal vida dişlerinin
derinliğinden daha az olduğu için, ilk iki kılavuz bu az diş derinliğini sağlayabileceğinden
üçüncü kılavuz iptal edilmiştir.
Resim 1.3: El kılavuzları
1.2.4. Delik Çapını Bulma
Vida diş dibi çapı, deliğin delineceği matkap ucu çapına denk geldiğinden, kılavuzlar
ile diş çekmede dikkate alınacak delik çapı, çekilecek vidanın diş dibi çapıdır.
Kılavuz ile diş çekilecek deliklerin çapı pratik olarak 0,85 sabitiyle, kullanılacak
vidanın anma çapı ya da diş üstü çapının çarpımı sonucunda elde edilir.
Örnek, Diş üstü çapı 10 mm olan ve M10 olarak adlandırılan bir vidanın takılacağı
delik çapı 10 x 0,85 =8,5 mm olarak bulunur.
Ancak matkap çapı her zaman bu kadar net çıkmayabilir. Örneğin M 12 vida da
matkap çapı 10,2 mm olarak bulunur ki; bu çapta matkap ucu bulabilmek zor olacağından,
buna en yakın bir matkap ucu seçerek, örnek 10 mm, çapındaki matkap ucu ile delmek gerekir.
Yukarıdaki hesaplama yoluyla bulunan matkap çaplarının belirlenmesiyle, vidaların
anma çapları bu vidalar için uygun matkap çaplarının verildiği tablolarda kullanılmaktadır.
2.Grup Gereçler:Çelik, çelik döküm, temper döküm, yumuşak alüminyum ve alaşımları gibi
ön ezilmesi fazla olan gereçlerde kullanılan delik matkap çapı
Çizelge 1.1: Metrik ve whitworth vida dişlerine ait delik çapları
1.3. Kılavuzla Diş Açma Tekniği ve Kılavuz Koluna Kılavuz Takarak Diş Açma
Kılavuzun iş parçasına rahat dalarak kılavuz dişlerinin kavrama yapabilmesi için, iş
parçası delindikten sonra deliğin üst kısmına 90o havşa açılması faydalı olabilir. (Bkz: Delik delme ve havşa açma modülü.)
Kılavuz, ilk başlarda gereğinden fazla kuvvet altında bırakılmadan, delik eksenine dik
olacak şekilde kılavuz kolunun her iki tarafından eşit ve giderek artan bir kuvvet
uygulanarak, kılavuz kolu aracılığıyla kılavuz dişlerinin deliği kavraması sağlanır (Şekil 1.9).
Kılavuzun deliği kavraması sağlandıktan sonra, kılavuz saat yönünde çevrilerek talaş
çıkarma işlemi başlatılmış olur. Kılavuz dişlerinin keserek talaş çıkarma işleminin
kolaylaşması için kılavuz kanallarından kesici dişlere yağ damlatılır. Kılavuzun periyodik
olarak geriye doğru çevrilmesiyle, kılavuz dişlerinde biriken talaşların kesilerek düşmesi
sağlanır ve kanallar arasında sıkışmalara sebep olması engellenir.
İşlem bittiğinde kılavuz temizlenip ait olduğu yere kaldırılır.

2. PAFTA İLE DİŞ AÇMA
2.1. Paftanın Tanımı
Pafta, silindirik yüzeylerin dışına vida dişi açmaya yarayan, üzerinde diş açabilmek
için kesici ağızları olan ve ölçüleri diş açılacak malzemeye göre değişen, gövdesi tümüyle
yüksek alaşımlı çelikten üretilen, silindirik bir alettir (Resim 2.1).
Resim 2.1: Çeşitli paftalar
2.2. Pafta Kolu ve Pafta Kolu Çeşitleri
Elde pafta ile diş açabilmek için, paftayı kavrayan gövde ile bunun iki yanında uzanan
ve elle tutulup diş açılması için gerekli olan dönme hareketini sağlayacak kollardan oluşan bir aparattır (Resim 2.2).
Vida açılacak silindirik parçaların ölçülerine göre pafta kollarının ölçüleri de
değişmektedir. Tüm pafta kolları alaşımlı çeliklerden üretilir.
Resim 2.2: Pafta kolu
Resim 2.3: Pafta ve kılavuz takımı
2.3. Pafta Çeşitleri
Makinede vida dişi açılmasında kullanılan diş açma takımları, makine pafta ve
kılavuzu olarak adlandırılır ve seri üretimde kullanılır. Eğer vida yapımı seri üretimi
gerektirmiyorsa vida açan aletler kullanılır. Vida açılacak parça bir boru ise kullanılan
paftalar diğerlerinden farklı özellikte olan boru paftalarıdır (Resim 2.4).
Resim 2.4: Boru paftası
Elle kullanılan paftalar; kapalı, yarık ve açık olmak üzere üç çeşitte üretilir. Kapalı
paftalar sabit çaplı vida dişlerinin açılmasında, açık paftalar vida çapları ayarlanabilir
olduklarından, farklı çaplardaki vida dişlerinin açılmasında kullanılır. Açık olan ağız kısmına
basan sıkılarak pafta bir miktar açılır ve genişlediği oranda vida dişi açması sağlanır. Yarık
tipli paftalar ise gerektiğinde yarık yerinden taş ile kesilerek ayarlı pafta şeklinde kullanılabilir (Resim 2.1).
2.4. Pafta Çekme Tekniği
Elle kullanılan tüm pafta çeşitlerinin çevrelerinde tespit yuvası bulunmaktadır. Bu
tespit yuvaları, pafta kolu üzerinde bulunan tespit vidalarının hizasına getirilmesi sonucunda
pafta kola takılmış olur. Paftanın bir yüzü parçaya dalacak şekilde imal edilmiştir. Paftanın
ters takılmamasına dikkat edilmelidir (Resim 2.5).
Pafta kesici ağızlarının iş parçasına dalmasını kolaylaştırmak için iş parçasının diş
açılacak ucuna 60o’lik bir pah kırılmalıdır (Bkz: Eğeleme modülü).
Vida adımının 0,1 sabitiyle çarpılması sonucunda elde edilen değer oranında iş
parçasının çapı düşürülürse, daha başarılı diş biçimleri elde edilir.
Resim 2.5: Paftanın, pafta koluna takılması
2.5. Pafta koluna paftayı takarak diş açmak
Pafta mümkün olduğunca iş parçasının ekseninde ve yavaşça bastırarak paftanın iş
parçasını kavraması sağlandıktan sonra, pafta koluna uygulanan kuvvet arttırılarak ve saat
yönünde döndürülmesiyle vida diş profilleri oluşturulur. (Şekil 2.1 )
Kesme yağı, çok az miktarlarda periyodik olarak pafta dişlerine damlatılarak, kesme
işlemi daha rahat gerçekleştirilir.
Kılavuzla diş açmada olduğu gibi, paftada da geriye doğru döndürülerek talaşların
kırılması ve düşmesi sağlanır. Aksi takdirde talaşlar pafta içinde toplanarak diş açmayı zorlaştırır.
İşlem bittiğinde pafta geriye doğru çevrilerek iş parçası üzerinden çıkarılır,
temizlenerek ait olduğu yere kaldırılır.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :