Kapat

METAL TEKNOLOJİSİ DELME VE HAVŞA AÇMA

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ AÇARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.

 1. DELME
1.1. Delmenin Tanımı ve Amacı
Malzemeler üzerinde silindirik boşluklar oluşturma işlemine delme denir. Delmenin
amacı, bağlantı elemanlarının takılması ve kavrama, mil ve aks türü makine elemanlarının
yataklanması için boşluklar oluşturulmasıdır. Endüstride delme, üretim işlemlerinin her
kademesinde kullanıldığından önemi büyüktür.
1.2. Delme Yöntemleri
Bu işlemi genel olarak iki yöntemle yapılmaktadır.
1.2.1. El ve Kol Zımbalarıyla Delme İşlemi
Bu konunun iyi anlaşılması için daha önceden almış olduğunuz kesme modülünü
hatırlamanız gerekmektedir. Delme işlemi esasen bir kesme işlemidir. El ve kol zımbaları
insan gücüyle çalışan araçlardır. Genellikle ince parçalara delik delme işlemlerinde
kullanılmaktadır (Şekil 1.1). Zımba ile delme işlemi, talaşsız bir delme işlemidir.
1.2.2. Matkap ile Delme Yöntemleri
Matkap ile delme işlemi bir talaşlı üretim yöntemidir. Matkap tezgahı milinin dönmesi
ve buna bağlı mandrene takılı matkap ucunun, malzemeden parçacıklar koparması sonucu
delme oluşur. Bu kopmalar sonucu ortaya çıkan parçalara talaş denmektedir. Ortaya çıkan bu
talaşlar matkap ucunun üzerindeki helis kanallar yardımıyla dışarı atılır. Dönme esnasında
oluşacak sürtünme nedeniyle matkap ucu ısınır. Eğer bu sıcaklık artışı yüksek olursa matkap
ucunun içyapısında değişikliklere neden olur ve matkap ucu özelliklerini kaybeder. Bunu
önlemek için genellikle soğutma sıvıları kullanılmaktadır.
1.3. Matkap ile Delmede Kullanılan Makineler
Delme makinaları (Matkap tezgâhları) hassas olmayan deliklerin oluşturulmasında
kullanılan elde ve genellikle bir iş masası üzerine monte edilmiş veya kendisi zemine
bağlanmış delme makineleridir. Bu makineler dört bölümde incelenir.
1.3.1. Breyzler
Elle ve elektrikle çalışan breyzler olarak ikiye ayrılır. İnsan gücüyle çalışanlar basit
yapıdadır ve günümüzde hemen hemen kullanılmamaktadır. Bu makineler dairesel hareketi
sağlayan bir kol, mandren ve bir dayanaktan oluşmaktadır.
Elektrikle çalışanlar ise; elektrik motoru ve doğrudan motor miline takılı mandrenden
oluşmaktadır (Resim 1.1). Taşınabilir şekilde üretilmiş el breyzleri tabanca şeklinde
yapılmıştır. Darbeli ve darbesiz olarak kullanılmaktadır. Darbeli kullanım beton ve taş türü
yapıların delinmesinde kullanılırken darbesiz olanlar, metal ve ahşap malzemelere delik
delinmesinde kullanılır.
Resim 1.1: El breyz örnekleri
Şekil.1.1: Zımba ile delme yöntemi
1.3.2. Masa Matkap Tezgâhı
Endüstride kullanılan en basit matkap tezgâhlarıdır. Hemen hemen her küçük atölyede
bulunmaktadır. Masa veya tezgah üzerine monte edilir. Kayış kasnak yardımıyla elektrik
motorundan alınan dönme hareketi matkap miline aktarılır ve bir kol yardımıyla bastırılarak
delme işlemi yapılır.
1.3.3. Sütunlu Matkap Tezgâhları
Çalışma sistemleri masa matkaplarının aynısıdır. Genel olarak bir sütun üzerine
oturtulmuş gövde, sütun üzerinde hareketli bir sehpa ve alt tabandan oluşmaktadır (Resim
1.2). Gövde üzerinde bir elektrik motoru ve bu motordan dönme hareketini matkap miline
ileten kayış kasnak sistemi bulunmaktadır. Sütunlu matkap tezgâhları, sütunlu, çok milli,
işlem sıralı tezgâhları olarak üçe ayrılır.
Resim 1.2: Sütunlu matkap tezgâhı
Ø Sütunlu Matkap Tezgâhları
Sütunlu matkap tezgâhları, kayış kasnaklar veya dişli çark sistemleriyle çalışmaktadır.
Değişik ebat ve büyüklüklerde yapılmaktadır. Bu tezgâhlar delik delme ve havşa açma işleri
için kullanılmaktadır. Dönme sayısı gövde üzerinde bulunan kayış kasnak sistemi veya dişli
sistemden ayarlanabililr ve ilerleme hızı otomatik olarak ya da elle kumanda edilerek yapılır.
Resim 1.2’de sütunlu matkap tezgahı görülmektedir.
Ø Çok Milli Matkap Tezgâhı
Çok milli matkap tezgâhları seri imalatlar için kullanılmaktadır. Diğer tezgâhlarla aynı
çalışma prensibine dayanır, ancak iş parçası üzerindeki birden fazla deliklerin aynı anda
delinmesi işlemleri için kullanılır. Özel tezgâhlar grubuna girmektedir.
Ø İşlem Sıralı Matkap Tezgâhı
Bu tezgâhlarda bir tabla üzerinde birden fazla mil bulunmaktadır. Seri imalatlarda bir
kesici aletten diğerine geçilerek birçok işlem sırasıyla yapılmaktadır. Genel olarak birinci
matkap milinde küçük bir matkap, yanındakinde biraz daha büyük olanı, onun yanında biraz
daha büyük olanı, en sonda da havşa matkabı bulunmaktadır.
1.3.4. Radyal Matkap Tezgâhı
Bu tezgâhlar ekseni etrafında 3600 hareket edebilen bir konsol üzerine monte
edilmiştir. Büyük iş parçalarının delinmesinde ve havşa açılmasında kullanılan makinelerdir.
Radyal matkap tezgâhları alt tabla, sütun, sütun üzerinde radyal hareketi yapabilen konsol ve
konsol üzerinde ileri geri hareket eden bir delme başlığından oluşmaktadır. Bu tezgâhlar 50
mm çapa kadar delik delebilirler.
Resim 1.3: Radyal matkap tezgâhı
1.4. Mandren, Mors Kovanı ve Kamaları
Mandrenler, matkap tezgâhında dönme hareketini yapan mile bağlanmış matkap
ucunun sabitlenmesini sağlayan aparattır. Mors kovanları konik saplı matkapların matkap
miline mandren olmadan direkt bağlanmasını sağlayan yardımcı elemanlardır. Kamalar ise
mandren ve mors kovanlarının matkap milinden sökülmesinde kullanılan araçlardır.
Resim 1.4: a- Mandren, b-Mors kovanları
Şekil.1.2: Konik saplı matkabın ve mors kovanın tezgâhtan sökülmesi
1.5. Matkap Mengeneleri
Matkap mengeneleri, matkap tezgâhlarına sabitlenebilen ve küçük iş parçalarının
güvenli bir şekilde delinmesini sağlayan takımlardır.
1.6. Matkap Çeşitleri
Matkap uçları, malzemesine göre yüksek hız çelikleri (HSS), karbon çelikleri (WS) ve
sert maden uçlu matkaplar olarak üretilmektedir. Ülkemizde TSE tarafından standartları
belirlenmiştir.
Matkap uçları şekillerine göre üçe ayrılır, bunlar:
1.6.1. Silindirik Saplı Matkaplar
Matkaplar genelde 16 mm çapa kadar silindirik saplı olarak üretilir. Silindirik
matkaplar gövde üzerine açılmış iki helis ile bir saptan oluşmaktadır. İşlem sırasında oluşan
talaşlar helis kanalları yardımıyla dışarı atılır.
Resim 1.5: Takım çeliğinden yapılmış silindirik saplı helisel matkap ucu
1.6.2. Konik Saplı Matkaplar
Matkap çapları büyüdükçe matkap tezgâhındaki bağlama milinin de değiştirilmesi
gerekmektedir. Bu durumun ortadan kaldırılması için matkaplar konik saplı matkaplar
aracılığıyla ya da mors kovanları yardımıyla tezgâh miline direkt olarak takılır.
Resim 1.6: Takım çeliğinden yapılmış konik saplı helisel matkap ucu
1.6.3. Havşa Matkapları
Havşa matkapları delme işlemi sonrası oluşan çapakların, keskinliklerin alınmasında
ve vida, perçin gibi bağlantı elemanlarının baş kısımlarının oturacağı yuvaların açılmasında
kullanılır (Öğrenme faaliyeti 2’de ayrıntılı olarak anlatılmıştır.).
1.7. Matkap Çapına ve Malzeme Cinsine Göre Devir Sayısı Belirleme
Genel olarak malzeme sertleştikçe ve matkap çapı büyüdükçe kesme hızı küçülür.
Malzeme yumuşak ve matkap çapı da küçükse kesme hızı büyür. Devir sayısı aşağıda verilen
formülle hesaplanmaktadır.
Burada: n= devir sayısı (dev/dak)
D=matkap çapı(mm)
V=kesme hızı(m/dak)
1.8. Delme İşlemi Sırasında Dikkat Edilecek Hususlar
Ø İş parçasının savrulmaması için iş parçası, tezgâh mengenesine sıkıca bağlanmalıdır.
Ø Mandren anahtarı, üzerinde bırakılmamalıdır.
Ø Baş ve vücut tezgâhtan uzak tutulmalıdır.
Ø Kullanılan tezgâhın özellikleri iyi bilinmelidir.
Ø İş verimini artırmak, matkabın ömrünü uzatmak ve iş parçası yüzeyinin kalitesini
artırmak için soğutma sıvısı kullanılmalıdır.
Ø Çalışma alanı temiz olmalıdır, delme esnasında üstübü ve benzeri maddeler matkap ucuna değdirilmemelidir.
Ø Sehpa üzerindeki talaşlar elle ya da üfleyerek temizlenmemelidir, bir fırça yardımıyla temizlenmelidir.
Ø İş parçası boydan boya delinecekse parça altına tahta takoz konulmalıdır. Delme
esnasında tahta talaş geldiği zaman delme işlemi gerçekleşmiştir, böylece tazgah
sehpası zarar görmemiş olur.
Ø Matkap kapatıldıktan sonra bir süre daha matkap mili döneceğinden matkap durmadan
kesinlikle matkap mili el ile kavranmamalıdır.
2. HAVŞA
2.1. Havşanın Tanımı ve Önemi
Havşa açma, önceden delinmiş deliklere konik veya silindirik yuvalar açma işlemidir.
Bu işlem, geliştirilmiş havşa matkapları ile gerçekleştirilir. Havşa açmanın birçok amacı
vardır. Çoğunlukla havşa açma işlemi, perçin ve vida gibi bağlantı elemanlarının baş
kısmının oturacağı yuvaları açmak için kullanılır. Havşa, delik ağızlarındaki çapağın
keskinlikleri almak ve eksenleri kaçık delikleri büyütmek işlemleri için de kullanılmaktadır.
2.2. Havşa Matkapları
Bu matkaplar silindirik ve konik tip olmak üzere ikiye ayrılır.
Ø Silindirik Havşa Matkabı
Düz havşa matkabı olarak da anılır. Yüzeylerinde çıkıntı istenmeyen silindirik başlı
gömme vidaların yuvalarını açmak için kullanılmaktadır.
Ø Konik Havşa Matkabı
Deliklerin çapaklarını temizlemek, pah kırmak ve konik havşa yuvası açmak için
kullanılır. Uç açıları 60º ve 90º olanları bulunmaktadır.
2.3. Havşa Açıları
Havşa matkapları ile ilgili çizimlere bakıldığında ortak özelliklere sahip oldukları
gözlenmektedir. Havşa matkaplarının uç açıları kullanıldıkları yere göre değişmektedir.
Aşağıda bu matkapların kullanıldıkları yerlere göre havşa açıları görülmektedir.
Çapak almak ve havşa açmak için uç açısı : 60º
Perçin yuvalarının baş kısmı için : 75º
Havşa başlı vidaların baş kısmı için : 90º
Saç perçinleri için : 120º
2.4. Havşa Matkabı ile Deliklere Havşa Açmak
Havşa açmanın gerekliliği yukarıda vurgulanmıştı. Şekil 2.1’de silindirik ve konik
havşa açılmış parçaları görüyorsunuz. Havşa matkaplarını helisel matkaplardan ayıran en
önemli özellik, kesici ağızlarının ikiden fazla olmasıdır. Bu nedenle delik içleri daha kaliteli
olmaktadır. Havşa açma işlemini gerçekleştirmek için havşa matkabı bulunamadığı
durumlarda, delik çapının iki katı büyüklüğünde helisel matkap ile de havşa açılabilir.
3. MATKAP BİLEME
3.1. Zımpara Taşları
Aşındırıcı taneciklerden (silisyum karbür, alüminyum oksit) bir araya getirilmiş
zımpara taşları, dönerek malzeme yüzeyine sürtülmek suretiyle talaş kaldırarak
şekillendirme işlemini gerçekleştirir. Bu aşındırıcı tanecikler körlendikçe dökülür ve
yerlerine daha keskin olan alt katmandaki taneler çıkar.
Kaba olarak bitirilmiş işlerin hassas yüzeylerinin yapılmasında, yüzey işlemede ve
kesici aletlerin uçlarının bilenmesinde kullanılır.
Zımpara taşları seçilirken kullanıldıkları malzemenin cinsine göre aşağıdaki
özelliklere dikkat edilir.
Ø Zımpara taşının tane büyüklüğü
Ø Zımpara taşının cinsi
Ø Taşın sertliği
Ø Birleştirme maddesi
Ø Kristal dokusu
Bu konular bir standarda bağlanmış ve bu standartlarda üretilmektedir. Bu yüzden
kullanıcılar yapacakları taşlamaya göre taş seçimini yapmalılar.
3.2. Zımpara Taşlarında Çalışırken Dikkat Edilecek Hususlar
Ø Makine ilk çalışırken kenarda durunuz.
Ø Daima gözlük kullanınız.
Ø Kesinlikle hareket halindeki taşa dokunmayınız.
Ø İş önlüğünüzün düğmeleri kesinlikle kapalı olmalı, kollarınınızın düğmesi kapalı ya da kıvrık olmalı.
Ø Parçayı taşlama sırasında, fazla bastırmayınız.
Ø Tezgâh tablası üzerinde gereksiz alet olmamalı, dikkat ediniz.
Ø Tezgâhın kullanma talimatına mutlaka uyunuz.
Ø Uzun saçlarla tezgâh üzerine eğilmeyiniz.
Ø Çalışırken dalgın olmayınız ve arkadaşınıza kesinlikle şaka yapmayınız.
3.3. Malzeme Cinsine Göre Matkap Kesme Açıları
Matkap uçlarının delme işlemlerini gerçekleştirmesi için belirli uç açılarına sahip
olması gereklidir. Delinecek malzemenin cinsine göre matkap kalitesi ve tipi seçilmeli,
matkap ucu delinecek malzemeye uygun biçimde bilenmelidir. Matkapların dört adet kesme açıları vardır.
Bunlar:
1-Uç açısı
2-Helis (talaş) açısı
3-Boşluk açısı
4-Uç kenar açısı( yardımcı kesici kenar açısı)
3.3.1. Uç Açısı
Matkap uçlarının uç açısı standardı 118º olarak belirlenmiştir. Ancak değişik
metallerin delinmesi işleminde malzemeye uygun olarak uç açıları değişebilir. Çelik ve
alaşımlarını delmek için uç açısı 118º, kırılgan gereçlerin delinmesinde ise, 130º’lik uç açısı kullanılır.
3.3.2. Helis Açısı
Matkap üzerindeki helis kanallarını oluşturan açıdır. Kesme sonucunda ortaya çıkan
talaşlar helis kanallarından dışarıya çıktıkları için helis açısı olarak da adlandırılır. Helis açısı
fabrika üretimi sırasında oluşturulmaktadır, daha sonradan değiştirilmesi olanaksızdır.
Bundan dolayı delinecek malzemeye göre matkap alırken dikkat edilmelidir.
Gerecin Cinsi Helis Açısı
İmalat çelikleri 19º - 40º
Yumuşak gereçler 27º - 45º
Sert gereçler 10º - 19º
3.3.3. Boşluk Açısı
Kesme esnasında matkabın kesici ağızlarının arka yüzeyinin kesilme yüzeyine
sürtünmesini önlemek için verilen açılara boşluk açısı denir. Matkap ucunu bileme esnasında
uç açısının bulunduğu yerden arka yüzeye doğru 6º - 8º ‘lik boşluk açısı verilmektedir.
Boşluk açısının az ya da çok verilmesi matkap ağzının kırılmasına ve körelmesine neden
olur. Bu yüzden bileme esnasında boşluk açısına dikkat edilmelidir.
3.3.4. Uç Kenar Açısı
Yardımcı kesici kenar olarak da adlandırılan bu kısım tam manasıyla kesme yapmaz.
Boşluk açısı ile oluşan kenarın matkap eksenine yaptığı açıdır. Matkabın üretimi sırasında
55º olarak belirlenmiştir. Matkabın körelmesi durumunda yapılan bileme işleminde, uç kenar
açısının tekrar 55º olacak şekilde ayarlanması gerekir.
Şekil 3.2: Helis açısı
Şekil Şekil 3.3: Boşluk açısı 3.4: Uç kenar açısı
3.4. Matkap Bileme Çeşitleri
Her kesici aletin zamanla köreldiği gibi matkaplarda körelir. Her defasında bozulan
matkap uçları atılmayacağı için matkap uçlarının bilenmesi gerekir. Bozulan matkapların
bileme ile eski durumlarına getirilmesi mümkündür. Bileme işlemi kesme açılarının yeniden
oluşturulmasıyla gerçekleştirilmektedir. Bu açıların daha sağlıklı bir şekilde yeniden
oluşturulması için bileme makineleri geliştirilmiştir. Matkap bileme makineleriyle matkabın
kesme açıları yeniden oluşturulur ve istenilen özellikler elde edilir, ancak çoğu zaman bu
makinelerin bulunmadığı atölyelerde elde tutularak, zımpara taşı tezgâhı ile de bileme yapılmaktadır.
Ø Elde Matkap Bileme
Elde bileme işlemleri, dikkat edilmesi ve özen gösterilmesi gereken bir konudur.
Matkap bileme işlemine başlamadan önce, zımpara taşı tezgâhının dayama parçasının sabit
olup olmadığını kontrol etmeli ve aşırı kullanım sonucu yanmış ve zırh kısımları (helis
kanallarını dış kısmı) aşınmış matkapların bu kısımlarının kaybolana kadar düz bir şekilde
taşlanması gerekmektedir. İlk önce, gerecin cinsine göre uç açısını hatırlayalım: Şayet delme
işlemi için çelik ve alaşımları kullanılacaksa 118 º, kırılgan ve sert gereçler delinecekse uç
açısı 130 º olmalıdır. Bileme esnasında zımpara taşı ile matkap arasındaki açı, uç açısının
yarısını temsil etmektedir; Yani, kırılgan ve sert gereçlerin delinmesinde kullanılacak matkap
bileniyorsa 130 º’ in yarısı olan 65 º alınır (Resim.3.2).
Bu açıların gözle tespiti zor olduğu için kontrol mastarları kullanılmalıdır. Bunun
yanında dikkat edilmesi gereken bir diğer husus, kesme kenarlarının eşit olmasıdır. Eğer
kesme kenarları eşit olmaz ise matkap ömrü kısa olacaktır. Uç açısının oluşturulması
sırasında uç kenar açısı da oluşmaktadır. Bu açıda yine kontrol mastarıyla kontrol edilmelidir.
Resim.3.1: Taşlama tezgahına bağlanmış matkap bileme aleti
Matkap bileme esnasında elimizin başparmağı matkabın, diğer parmaklarımız ise
tezgâhın alet dayama parçası üzerine gelecek şekilde olmalıdır. Matkabı parmaklarımız
arasında kavrayarak devamlı surette taşa temasını sağlayacak şekilde tutmalıyız. Elimizi
aşağı doğru hareket ettirirken matkap hafif bir yay şeklinde döndürülmelidir. Bu işlemler
sırasında ucun fazla bastırılmaması gerekir. Aksi halde matkap ucunu yakabiliriz. Bileme
esnasında matkap ısınacağından sık sık soğutulmalıdır.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :