Kapat

TEMEL TORNALAMA İŞLEMLERİ - 1

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ AÇARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.

1.TORNA KESİCİLERİ VE BİLENMELERİ
1.1.Torna Kesicilerinin Sınıflandırılmaları
Kendisine özgü açıları ve kesici kenarı olan talaş kaldırma işlemlerini gerçekleştiren
makine gereçlerine kesici takım denir.
1.1.1.Gereçlerine Göre
1.1.1.1.Takım Çeliği Kalemler
İçinde %0,5 – 1,7 Karbon bulunan kalemlerdir. Kalite ve dayanımları düşüktür.
Yaklaşık olarak 250o ◦C’ye kadar dayanabilirler. Genellikle sert olmayan malzemelerin
işlemesinde kullanılır. Kullanım alanları sınırlıdır.
Şekil 1.1: Takım Çeliği Kalemler
1.1.1.2. Seri Çelik Kalemler (HSS)
İçinde %6-9 Molibden , %1.5-%6 Krom ve %15-22 Volfram katkılı çelik kalemlerdir.
Kalite ve dayanımları ortadır. Yaklaşık 600°C’ye kadar dayanırlar. Pratikte çok kullanılır.
Kalem üzerindeki HSS Harfleri ile ifade edilir. Genellikle orta sertlikteki malzemelerin
işlenmesinde kullanılır.
1.1.1.3. Sert Maden Uçlar
Tungsten, Titanyum veya Tantalyum karbürleri kobalt gibi bir bağlayıcı ile preslenip
sinterlenerek elde edilir. Kalite ve dayanımları yüksektir. Sert malzemelerin işlenmesinde
kullanılır. Piyasada plaket olarak satılırlar. Plaketler saplara (şafta) lehimli ya da çözülebilir
şekilde bağlanırlar. Piyasada en çok kullanılan kalemlerdir. Ayrıca CNC tezgâhlarında bu
kalemler kullanılır.
Resim 1.1: Çeşitli Sert Maden Uçlar
Resim 1.2: Çeşitli Sert Maden Uç Katerleri
1.1.2. Biçimlerine göre
1.1.2.1. Sağ ve Sol Kaba Talaş Kalemleri
Sağ kaba talaş kalemi; uç kesici köşesi sol tarafa bakar, sağ yönlü kaba tornalama işlemlerinde kullanılır.
Sol kaba talaş kalemi; uç kesici köşesi sağ tarafa bakar, sol yönlü kaba tornalama işlemlerinde kullanılır.
Resim 1.3 : Sağ ve Sol Kaba Talaş Kalemi
1.1.2.2. Sağ ve Sol Yan Kalemleri
Sağ ve sol kaba talaş kalemlerine benzemekle beraber torna tezgahında işlem yaparken son talaş verme işleminde (ince talaş) işlemlerinde kullanılır.
Resim 1.4: Sağ ve Sol Yan Kalem
1.1.2.3. Alın Tornalama Kalemleri
Alın tornalama işleminde kullanılan kalemlerdir. Sağ ve sol yan kalemlerin kullanılmasıyla da aynı işlem yapılabilir.
Resim 1.5 : Alın Torna Kalemi
1.1.2.4. Kanal Kalemleri
İş parçalarının üzerlerine çeşitli genişliklerde kanal açma işlemlerinde kullanılır. Uç profilleri kanal tiplerine göre bilenir.
Resim 1. 6 : Kanal Torna Kalemi
1.1.2.5. Vida Kalemleri
İş parçalarının üzerlerine değişik tip vida açmada kullanılır. Açılacak tipe göre ya kalem seçilir ya da ucu bilenir. Metrik vida
çekerken uç açısı 60º , whitworth vida çekerken uç açısı 55º olan kalemlerle işlem yapılır.
Kare vida kaleminde uç şekli kare, üçgen vidalarda üçgen profilli kalemler kullanılır.
Resim 1.7: Vida Kalemi
1.1.2.6. İç ve Dış Profil Kalemleri
İş parçalarının üzerinde değişik şekillerde profil oluşturmak için dış profil
kalemleri, iş parçalarının iç kısımlarına profil oluşturmak için iç profil kalemi kullanılır.
1.1.2.7. Delik Kalemleri
Matkaplarla delinmiş olan deliklerin istenilen ölçüye getirilmesi için, iş parçalarının iç kısımları delik kalemleri ile çapları büyültülür.
Resim 1.8: Delik Torna Kalemi
1.1.2.8. Keski Kalemleri
Torna tezgahında iş parçalarının kesme işleminde kullanılır. Kesme işleminin yapılabilmesi için parça çapına uygun boyda olmalıdır.
Resim 1.9: Keski Torna Kalemi
1.2.Torna Kalemleri Gereçlerini Tanıma ve İşe Göre Kalem Gerecini Seçme
Tornada yapılacak işe göre her yönüyle uygun bir kalem seçimi, tornalama işleminin
kusursuz yapılabilmesi bakımından çok önemlidir. Bir işin yapımı için uygun olmayan bir
kalemle işe başlama hem işin doğru işlenmesini engeller hem de işin yapım süresini uzatır
ve işleme maliyetini arttırır. Bu yüzden bir işe uygun kalem seçerken;
 Kalem seçiminde kesme hızı, ilerleme, devir sayısına göre uygun kalem seçimi yapılmalıdır.
 Kalemin işlenecek malzemenin cinsine uygun seçilmesi gerekir. Örneğin
Ç1070 gibi yüksek karbonlu bir malzeme yüksek kaliteli seri çelik kalemle
(HSS) düşük devirde işlenebilir. Bu işlem fazla miktarda yapılması söz
konusu ise bu kalemle yapılması uzun zaman alabilir. Çok parça işlenecekse
kalem aşınma süresi kısalır, maliyet artar.
 Bunun yerine sert metal kelemle daha yüksek devirde daha kısa zamanda işlenebilir.
 İşlenmesi zor, sertliği yüksek olan malzemeler uygun uç seçilerek sert maden
uçlarla daha yüksek kesme hızlarında işlenebilir.
Kalemin Tornalama Şekline Uygun Seçilmesi
Tornalama işlemlerinde bir kaba talaş kalemi, bir yan kalem gibi; bir ince
talaş kalemi de bir kaba talaş kalemi gibi kullanılamaz. Her kalemin bir kesme
şekli ve buna bağlı olarak da bir kullanma amacı vardır. Bir iş basit bir
tornalama işlemi ile bitirilebilirken, bir başka işin üzerinde bir kaç çeşit kalemle
işlenecek çeşitli işlemler olabilir. Bu yüzden iş üzerindeki işlemlere uygun
kalem seçilmesi gerekir. Aşağıdaki değişik profildeki kalemlerin kullanım yerleri gösterilmiştir.
Şekil 1.3: Tornalama Şekline Göre Kalem Çeşitleri
1.3.Yapılacak İşleme Göre Kalemin Bileme Şeklini Seçme
Yapılacak işlem çeşidi kalemlerdeki bileme açılarını ve durumlarını değiştirir.
Yapılacak işleme göre uygun açılarda ve profillerde bilenmelidirler.
Bileme işlemi aşağıdaki açılar dikkate alınarak gerçekleştirilir.
Şekil 1.4: Kalem Açıları
Şekil 1.5: Kare Vida Kalemi Bilenmesi
Şekil 1.6: Üçgen Vida Kelemi Bilenmesi
1.4. Elde Kalemleri Emniyet Kurallarına Uyarak Bileyebilmek İçin
Taş Seçimini Yapma
Şekil 1.7: Masa Tipi Zımpara Taşı
Torna kesicilerini elde bileyebilmek için, kullanılan kesicilerin katalog bilgileri
incelenerek kesicinin cinsine göre taş seçimi yapılmalıdır. Pratik olarak sert kesicileri
bilerken küçük taneli, sık dokulu, yumuşak taş, yumuşak kesicileri bilerken-büyük taneli,
sert taş seçilmelidir. Taş seçildikten sonra salgısız bir şekilde teknolojik kurallara uygun
olarak ayaklı zımpara taşı tezgahına bağlanır.
1.5. Sağ ve Sol Kaba Talaş Kalemlerini Bileme
Sağ yan kaba talaş kalemi bilenmesinde kalem açıları önemlidir. Kalemin şekli, kesme
yönü sağa doğru olacak şekildedir. Kalem üzerinde meydana getirilecek kalem açıları;
Sekil 1.8: Sağ Yan Kalem Açıları
Talaş açısı : 10 º Kama açısı : 70 º Uç açısı : 90 º
Ön boşluk açısı : 8-10 º Serbest yüzey boşluk açısı : 10 º
Olacak şekilde bilenmelidir.
Sol yan kaba talaş kalemleri ise kesme yönü sol tarafa doğru olup, açılar
kaba talaş kaleminde verilen açıların aynısıdır.
1.6. Sağ ve Sol Yan Kalemlerini Bileme
Sağ yan kalemler bilenirken kesme açıları dikkate alınarak bilenmeli.
Kesme açıları ;
Talaş açısı : 10 º
Kama açısı : 70 º
Uç açısı : 80 º
Ön boşluk açısı : 8-10 º
Serbest yüzey boşluk açısı :10 º olacak şekilde kesme yönü sağ
tarafa olacak şekilde bilenir.
Sol yan kalemler ise bileme açıları ayna olup kesme yönü sol tarafa olacak
şekilde bilenir.
1.7. Bilenen Kalemlerin Gaz ve Yağ Taşları İle Kılağısını Alma
Kalemler bilendikten sonra bileme taşları kesiciler üzerinde keskin köşelere yakın
yerlerde çapaklar ve gözenekler oluşturur. Bu gibi istenmeyen durumları ortadan
kaldırabilmek için gaz ve yağ taşları kullanılır.
Gaz ve yağ taşları değişik ölçülerde olup, gaz taşlarının üzerine gaz yağı dökülür, yağ
taşlarının üzerine de makine yağı dökülerek kesicilerin kılağısı (keskin köşelerindeki
çapağın alınması için uygulanan işlem) alınır.
Yağ Taşı ile Kılağı Alma
Yandaki şekilde kalemin bilendikten hemen sonra yağ taşı ile kesici köşelerdeki
kılağını alma işlemi görülmektedir.
Resim 1. 10: Yağ Taşı İle Kılağı Alma
2. KESİCİLERİ BAĞLAMAK
2.1. Torna Tezgahları
2.1.1. Tanımı
Kendi ekseni etrafında dönen, sıkı ve emniyetli bir şekilde bağlanmış iş parçaları
üzerinden, uygun açıda bilenmiş kesiciler yardımıyla talaş kaldıran tezgahlara torna tezgahı
denir. Bu işi yapan kişiye TORNACI, yapılan işleme de TORNALAMA denir.
Kesici kalemin talaş kaldırma işlemi, tezgâh üzerinde elle veya otomatik olarak verilir.
2.1.2. Torna Tezgahı Çeşitleri
 Üniversal Torna Tezgâhları
 Özel İşlem Torna Tezgâhları
 Revolver torna tezgâhı
 Otomat torna tezgâhı
 Hava torna tezgâhı
 Kopya torna tezgâhı
 Eksantrik torna tezgâhı
 Düşey torna tezgâhı
 Kam torna tezgâhı
 Bilgisayarlı sayısal denetimli (CNC) torna tezgâhı
2.2. Üniversal Torna Tezgahı ve Kısımları
Resim 2.1:Üniversal Torna Tezgahı Kısımları
Torna Tezgahlarında Güvenli Çalışma Kuralları
1. Çalışma ortamına uygun iş önlüğü giyiniz. (Dar olmayan ve kolları lastikli).
2. Tezgâhta elektrik kaçağı olup olmadığını kontrol ediniz.
3. Tezgâhın bilmediğiniz yerlerini kurcalamayınız.
4. Tezgâhı iyice tanıyınız ve öğreniniz.
5. Tezgah çalışırken yanından ayrılmayınız ve başkaları ile tezgah başında şakalaşmayınız. Dikkatinizi işe veriniz.
6. Tezgahta çalışırken aydınlatmanın yeterli ve düşük voltajlı olmasına dikkat ediniz.
7. Ayna anahtarını kesinlikle ayna üzerinde unutmayınız.
8. Uzun malzemeleri işlerken, tezgah dışına çıkan yerlerine uyarı işaretleri koyunuz ve dikkat ediniz.
9. Talaş kaldırma esnasında çıkan talaşlardan korunmak için tezgah koruyucu kapağı kullanınız.
10. Çıkan talaşları elinizle almayınız. Talaş alma kancası kullanınız.
11. Tezgah çalışırken eğe yapacaksanız, dikkatli bir şekilde eğeyi tutunuz.
12. Tezgahı durdurmadan kesinlikle ölçme yapmayınız.
13. Ayna durmadan iş parçasına, dönen aksama dokunmayınız.
2.3. Katerler
2.3.1.Tanımı
Kalemliğe doğrudan bağlanamayan küçük kesicilerin bağlanmasında kullanılan prizmatik veya silindirik takımlardır.
2.3.2. Çeşitleri
2.3.2.1. Düz Saplı Katerler
Boyuna ve alın tornalama işlemlerinde seri çelik kalemlerin bağlanmasında kullanılır.
Resim 2.2:Düz Saplı Seri Çelik Kalem Kateri
2.3.2.2. Sert Maden Uçlu Katerler
Sert maden uçların bağlanmasında kullanılır. Bu uçlar katerlere lehimle veya vida ile bağlanır.
Resim 2.3: Sert Maden Uçlu Kater
Şekil 2.1: Sert Maden Uçların Bağlanması
2.3.2.3. Keski Katerleri
Keski kaleminin profiline uygun olarak bağlanmasında kullanılır.
Resim 2.4:Seri Çelik Keski Kateri
2.3.2.4. Delik Katerleri
Delik kalemlerinin bağlanmasında kullanılır.
Resim 2.5:Çeşitli Profildeki Delik Katerleri
2.3.2.5. Vida Kelemi Katerleri
Vida kalemlerinin bağlanmasında kullanılır.
Resim 2.6:Yekpare Vida Kalemi Kateri
2.3.2.6. Özel Katerler:
Özel kalemlerinin bağlanmasında kullanılır.
Resim 2.7:Çeşitli Profildeki Katerler
2.3.3. Katerlerin Yapıldığı Malzemeler
Katerler sağlam ve emniyetli olabilmeleri için imalat çeliği, dövme çelik, dökme
çelik ve alaşım çeliklerden yapılırlar.
2.3.4. Kalemin Katere, Katerin Kalemliğe Bağlanışı
Kalemin kesme yaparken esnememesi için, katere kısa ve boşluksuz olarak
bağlanmasına dikkat edilmelidir. Katerin katerliğe bağlanmasında ise sıkı ve emniyetli bir
şekilde kesici ucu gezer punta yüksekliğinde olmalıdır.
Şekil 2.2:Kalemin Kalemliğe Bağlanışında Dikkat Edilecek Hususlar
Şekil 2.3:Kalemin Kalemliğe Bağlanışı
2.4. Kesiciyi Punta Ekseninde Bağlama
Kalem katerle beraber katerliğe bağlandığında punta yüksekliğinde olması önemlidir.
Bu yükseklikte iken kalemin üzerindeki açılar normaldir. Ayna ve fener mili ekseninde
uygun kesme işlemi yapar. Punta ekseni (fener mili ekseni) altında veya üstünde olursa
kalem açıları değişir, kesme zorlaşır sürtünme ve kaleme gelen kuvvetler artar.
Resim 2.8: Kalemin Punta Yüksekliğinde Bağlanışı
2.5. Uygun Kesme Şartları
Torna kalemleri uygun açılarda bilenip, uygun kesme kuvvetleri de tatbik edilirse
kesme şartları kolaylaşır, işlenen parçalarda yüzey kalitesi daha pürüzsüz olur.
Şekil 2.4: Kesici Açıları ve Kesmeye Etkileri
2.5.1. Kesme İşlemi
İş parçası dönerken uygun açılarda bilenmiş kesici, belli talaş derinliğinde, parçaya
doğru ilerleme ile dalar. Kesme bölgesinde malzeme üzerinde oluşan kuvvetler neticesinde
malzemede plastik deformasyon oluşarak malzeme akmaya başlar.
2.5.2. Kesici Ağızların Keskinliği
Kesici ağızların talaş kaldırma esnasında uygun kesme yapabilmesi işin kalitesi
yönünden önemlidir.
İşin kalitesi; kalemin tam açılarında bilenmesi ile mümkün olacaktır. Ayrıca
kesicinin doğru bilenmesi, kesme kalitesinin artması sonucunda tezgahın verimini artırır.
2.5.3. Kesici Açılarının Tablolardan Bulunması
Kesici uç açıları, işlenecek malzeme cinsine ve kullanılacak kalem çeşidine göre belirlenir.
2.5.4.1. Kesmedeki Fonksiyonu
Torna tezgâhlarında kalem ile iş parçası arasında kesme işlemi gerçekleşirken
sürtünmeden dolayı meydana gelen ısıyı azaltmak, iş parçasının yüzey kalitesini artırmak,
kaliteli ve rahat kesme sağlamak amacıyla kesme sıvıları kullanılır. Kesme sıvısı seçiminde
kesicinin cinsi ve işlem türü dikkate alınmalı, uygun kesme sıvısı kataloglardan seçilmelidir.
2.5.4.2. Kesicinin Ömrüne Etkisi
Torna kesicileri talaş kaldırma esnasında sürtünmeden dolayı çabuk ısınırlar. Bu
ısınmanın artması kesicinin deforme olmasına neden olur. Ayrıca kesme işleminin
zorlaşmasından dolayı kesici çabuk aşınır, takımın ömrü azalır. Bu da maliyeti artırır. Bu
istenmeyen durumları en aza indirmek için kesme sıvıları kullanılır.
2.5.4.3. İş Yüzey Kalitesi Üzerindeki Etkisi
Kesme işleminde, kesici iş parçası üzerinden talaş kaldırırken sürtünmeden dolayı ısı
artacaktır. Isının artması iş parçası üzerinde ısıl genleşmeler meydana getirecektir. Isıl
genleşme ile iş parçasında ölçü farklılıkları oluşacak ve yüzey kalitesi bozulacaktır. Bu
durumları ortadan kaldırmak için kesme sıvıları kullanılmaktadır.
3. İŞ PARÇALARINI BAĞLAMAK
3.1. Bağlama Araçları
Torna tezgahında iş parçalarının işlenebilmesi için en çok kullanılan yöntemlerden
birisi aynalar yardımıyla bağlamaktır.
3.1.1. Üç ve Dört Ayaklı Üniversal Ayna
Üçayaklı üniversal aynalarda silindirik üçgen altıgen ve benzeri parçaların üç noktadan bağlanması için kullanılır.
Resim 3.1:Üç Ayaklı Üniversal Ayna
Dört ayaklı üniversal aynalarda dört noktadan merkezlenmesi ve üçayaklı aynalara
bağlanan parçalara ek olarak kare kesitli iş parçaları da bağlanabilir. Üniversal aynalarda bütün ayaklar aynı anda hareket eder.
Resim 3.2: Dört Ayaklı Üniversal Ayna
3.1.2. Mengeneli Ayna
Yuvarlak kare ve düzgün olmayan dökülmüş ya da dövülmüş parçaları bağlamaya yarar. Her bir ayak birbirinden bağımsız olarak
hareket eder. Bu bağlama işlemi istenilen hassasiyette yapılabilir.
Resim 3.3: Mengeneli Ayna
3.1.3. Delikli Düz Ayna
Biçimleri bakımından ayaklı aynalara bağlanamayan iş parçaları delikli düz aynalara
çeşitli pabuçlar ve cıvatalar ile gövdeye bağlanır.
Resim 3.4: Delikli Düz Ayna
3.1.4. Fırdöndü Aynası
İki punta arasında tornalama yapabilmek için iş parçası üzerine takılan fırdöndüden esinlenerek bu isim verilmiştir.
Aynanın üzerine, fırdöndü kuyruğunun takılması ile iş parçası işlenir. Fırdöndü aynaya pim ile sabitlenir.
Resim 3.5: Fırdöndü Aynaları ve Fırdöndü
3.1.5. Kombine Ayna
Bu aynalar üniversal ve mengeneli aynaların mekanik özelliklerini taşır. İki aynada
da bağlayabildiğimiz parçalar bağlanabilir. Bu işlem için ayakların beraber hareket etmesini
alın vidası, tek tek hareket etmesini ayak hareket vidaları sağlar.
3.1.6. Mıknatıslı Ayna
Bu aynalar mıknatıslanma özelliği ile alın yüzeyine iş parçalarının bağlanmasında kullanılır.
Özelliği, diğer aynalara bağlanamayacak küçük veya ince parçaların bağlanmasını sağlar. Örneğin segman ve bileziklerin bağlanması.
Resim 3.6: Mıknatıslı Ana
3.1.7. Pensler
Tam yuvarlak ve düzgün işlenmiş küçük iş parçalarını tornaya bağlamaya yarayan esneyebilen
kovanlara pens denir. Silindirik parçaları çevreden tutmaları, puntaya alınamayan ince parçaları, aynaya
bağlanamayan işleri penslerle bağlayarak tornalama daha kolaydır.
Resim 3.7: Değişik Çaplardaki
Pensler ve Tornaya Bağlanışı
3.1.8. İş Kalıpları
Seri üretimde işin özelliğine göre oluşturulan aparatlara ve bağlama düzeneklerine iş
kalıpları denir. Özdeş parçaların ayrı ayrı bağlanması ve işlenmesi zaman alacağı gibi
ekonomik de olmaz bu nedenle iş bağlama kalıpları; özellikle seri üretimde zaman
kazandırarak maliyeti düşürmek yönünden önem taşır.
Resim 3.8: Bir İş Parçasının Bağlama Kalıbı İle Şekil 3.1: Bir İş Parçasının Bağlama
Delikli aynaya bağlanması kalıbı ile delikli aynaya bağlanması
3.2. Bağlamada Salgı Kontrolü
Aynaları bağlama sırasında cıvata ve vidaların iyi sıkılması, oturma yüzeylerinin
bozulmuş olmaması durumunda salgı meydana gelmez. Eğer salgı var ise cıvata ve vidalar
kontrol edilmelidir. Ayna ayaklarından aşınma olup olmadığına bakılmalı, ayna ayaklarının
düzgün takıldığından emin olunmalı; fener mili incelenmeli, varsa sorunlar giderildikten
sonra işleme başlanmalıdır.
3.3.Aynaları Teknolojik Kurallara Uyarak Fener Mili Üzerindeki
Yerlerine Takma
Torna tezgahında yapılan işlem türüne uygun olan aynalar kullanılmalıdır. Bunun için
tek tip ayna kullanılamaz. İşin özelliliğine ve ölçülerine göre aynalar fener miline flanşlı,
vidalı ve geçme olarak bağlanırlar. Farklı tip aynaları bağlayabilmek için fener miline
aynalar teknolojik kurallara göre takılmalıdır.
Şekil 3.2: Flanşlı Aynanın Bağlanması Şekil 3.3: Somunlu Aynanın Bağlanması
Şekil 3.4: Vidalı Aynanın Takılışı
3.4.Aynaları Fener Mili Üzerindeki Yerlerinden Çıkarma
Aynaları fener mili üzerinden çıkarmak veya değiştirmek için kayıt ve kızakların
üzerine tahta tabla konularak aynanın kızaklar üzerine düşmesi engellenir. Flanşlı ise
bağlantı somunları gevşetilir. Flanş geniş yuvasına somunlar gelene kadar çevrilir ve ayna
çekilerek somunların bulunduğu saplamalar fener milindeki flanşından çıkarılır. Vidalı ise
ters yönde ayna çevrilerek, ayna fener milinin vidalı kısmından döndürülerek çıkarılır.
3.5.Aynaların Ters ve Düz Ayaklarını Söküp Takmasını Yapma
Üç ve dört ayaklı aynalarda ayaklar birlikte hareket ettiği için ayakların diş sayıları
birbirinden farklıdır. Ayaklar 1, 2, 3, 4 diye numaralandırılır. Ayaklar takılırken diş sayısı
en çok olan ayak ilk önce (1 numaralı ayak), daha sonra diş sayısı biraz az olan ayak (2
numaralı ayak), diş sayısı daha az olan ayak (3 numaralı ayak), diş sayısı en az olan ayak (4
numaralı ayak) takılır. Ters ayaklar takılırken aynı işlem sırası tekrarlanır. Sökülürken ise
ayna anahtarı ters yönde çevrildiğinde ilk önce en son takılan ayak ( 4 numaralı ayak) sonra
sırasıyla 3,2,1 numaralı ayaklar sökülür.
Şekil 3.5:Üç Ayaklı Ayna ve Kısımları
Dört ayaklı mengeneli aynalarda ise ayaklar birbirinden bağımsız hareket ettiğinden
sıralamaya gerek yoktur. İstenilen ayak istenildiği zaman sökülüp takılabilir.
Şekil 3.6: Normal ve Ters Ayakların Takılışı
3.6. Parçaları Aynalara Emniyetli ve Salgısız Bir Şekilde Bağlama
Aynaların temizliği, ayakların temizliği, yapılan işlerin hassasiyeti ve çalışma
güvenliği bakımından önemlidir. Sağlam ve güvenli bir aynaya bağlanan iş parçaları
işlenirken ve iş parçası üzerinde her hangi bir işlem yapılırken emniyetli olacaktır.
Bağlama esnasında ayna ayaklarına iş kısa bağlanmamalıdır. Hatalı kullanım sonucu
ayna ayakları bozulabilir.
Salgı var ise iş parçası yavaşça döndürülerek işin salgılı tarafına yavaşça vurulmalı
ve merkezlenmesi sağlanmalıdır. Salgının ortadan kalktığını görebilmek için ayarlı bir
komparatör saati iş parçası üzerinde gezdirilmeli ve kontrol edilmelidir. Salgılı bağlanan iş
parçaları yanlış işlenebilir ve ölçü farklılığı meydana gelir.
4. ÖLÇME ALETLERİ
4.1. Kumpaslar ve Tornada Kullanılması
Şekil 4.1: Kumpasın Tornada Kullanılması
Resim 4.1: Kumpas Çeşitleri Resim 4.2: Kumpasların Tornada Kullanılışı
Tornacılıkta kullanılan ölçme aletlerinin içinde kumpaslar önemli bir yer tutar.
İşleme esnasında kaba olarak işlenen işlerde cetvel, iç ve dış çap kumpasları, orta
hassasiyetteki işlerde kumpaslar, hassas işlerde ise mikrometreler kullanılır. Kumpasların
kullanılmasında torna tezgahlarında ölçme değerlerinin tam okunabilmesi için; kumpas
fener mili eksenine dik tutularak okunmalı, boyuna ölçme işleminde iş eksenine paralel
ölçülmeli, ölçme aletinin bozuk, aşınmış ve bölüntü çizgilerinin silik olmamasına dikkat
edilmelidir. Tezgah çalışırken kesinlikle ölçme işlemi yapılmamalı, tezgah durduktan ve
emniyet sağlandıktan sonra ölçme işlemi yapılmalıdır.
4.1.1. İç Çap ve Dış Çap Kumpaslar
Silindirik parçaların iç ve dış çaplarının ölçülmesinde kullanılır. Ölçme işleminin
sonunda kesinlikle bir çelik cetvel veya verniyerli kumpas ile okunmalıdır. İç çap kumpası
uç kısımları sivriltilmiş pergel şeklinde dışa doğru açıktır. Silindirik parçanın iç kısmına
uçları değdirilerek ayarlanır. Ölçme işlemi dışarıda cetvel veya verniyerli kumpasla yapılır.
Dış çap kumpasının uç kısımları içe doğru sivriltilmiş yay biçiminde iki ayağı ile
silindirik parçaların dış kısımlarına değdirilerek ölçme sağlanır. Bu ölçünün okunabilmesi
için cetvel veya verniyerli kumpas kullanılır.
Resim 4.3:İç ve Dış Çap Kumpaslar
4.1.2. Verniyeli Kumpaslar
Daha önce Temel El İşlemleri Modülünde gördüğünüz verniyerli
kumpasların torna tezgahında nasıl kullanıldığını öğreneceğiz.
Şekil 4.2: Verniyerli Kumpas ve Kısımları
4.1.2.1. Dış Ölçü
Verniyerli kumpasların hareketli çenelerinin açılmasıyla sabit ve hareketli çenenin
arasında kalan parçanın dış ölçüleri kumpasın verniyer bölüntüsünden okunur.
Şekil 4.3: Kumpas İle Dış Ölçüm Yapılması Resim 5.4: Dijital Kumpasla Dış Ölçüm Yapılması
4.1.2.2. İç Ölçü
Verniyerli kumpasın hareketli çeneye bağlı olan iç ölçüm çenelerinin açılmasıyla
parçaların iç kısımlarında bulunan delikler, kanallar vb işlemlerin ölçüleri kumpasın
verniyer bölüntüsünden okunur.
Şekil 4.4: Kumpas İle Deliklerin Ölçülmesi Resim 4.5:Kumpas İle Deliklerin Ölçülmesi
4.1.2.3. Derinlik Ölçüsü
Verniyerli kumpasın hareketli çenesine bağlı olan derinlik ölçme çubuğu (kılıç) ile
kademeli yüzey ve deliklerin derinlikleri çubuğun hareket etmesiyle kumpasın verniyer
bölüntüsünden okunur.
İç kanalların ve iş parçalarının derinliklerini ölçmek için ayrıca özel tasarlanmış
derinlik kumpasları da kullanılarak derinlikler ölçülür.
Şekil 4.5:Kumpasın kılıç kısmını Resim 4.6: Derinlik kumpası ile parçanın
kullanarak parçanın derinliğini ölçme derinliğini ölçme
4.2. Mikrometreler ve Tornada Kullanılması
Mikrometreler torna tezgahında işlenen hassas parçaların ölçülmesinde kullanılır.
Genellikle milimetrik olarak 0,01 – 0,002 – 0,001 hassasiyetinde ölçme yapabilirler.
Mikrometrelerin kullanılması ve hassasiyeti konularında geniş bilgi almak için Temel El
İşlemleri modül kitabınızı inceleyebilirisiniz.
Resim 4.7: Mikrometre
Resim 4.8: Torna Tezgahında Mikrometre İle Dış Çap Ölçümü
4.2.1. Dış Ölçü
Mikrometrenin sabit ve hareketli çeneleri arasında kalan parçanın dış ölçüsü
mikrometrik tambur üzerindeki ölçü değerinden okunur. Ayrıca ölçü aktarma ve kontrol
etme işlemleri gerçekleştirilir.
Resim 4.9: Mikrometre İle Dış Ölçüm Yapılması
4.2.2. İç Ölçü
Tüp biçimindeki mikrometrenin hareketli çenesinin dışarı çıkmasıyla iç çapların ve
kanal genişliklerin ölçülmesinde veya kontrol edilmesinde kullanılır.
Resim 4.10:İç Ölçü Mikrometresi ve Kullanılması
4.2.3. Derinlik Ölçüsü
T şeklindeki mikrometrenin hareketli değişebilen ölçü milinin dışarı çıkan kısmının
ölçülecek kısma değmesi ile kanal ve delik derinlikleriyle kademe yüksekliklerinin
ölçülmesinde veya kontrol edilmesinde kullanılır.
Resim 4.11: Derinlik Mikrometresinin Kullanılışı
4.3. Mikrometrik Tamburların Kullanılması
Mikrometrik tamburların üzerinde bulunan ölçü değerlerinin okunabilmesi ölçmenin
tamlığı açısından önemlidir. Mikrometrik tambur üzerindeki tam, yarım, yüzdelik ve
bindelik kısımların milimetrik bölüntü kovanı ve verniyer bölüntü tamburu üzerindeki
çizgilerin çakışmaları ile okunur. Mikrometrik tambur üzerindeki okumanın sağlıklı
olabilmesi için, uygun ölçme şartlarının sağlanabilmesi, mikrometrenin arızalı olmaması,
ölçme yönteminin doğru olması ve ölçü aletine bakış açısının dik olması gerekir.
Resim 4.12: Mikrometre Tamburu ve Yapısı
4.4.Ölçmede iş güvenliği ve dikkat edilmesi gereken kurallar
 Tezgahı durdurmadan ölçme yapmayınız.
 Ölçme yapacağınız yüzeylerin çapaklarını almadan ölçme yapmayınız. Ölçme
esnasında çapaklar size zarar verebilir ve yanlış ölçme yaparsınız.
 Ölçü aletlerini amacı dışında kullanmayınız.
 Ölçü aletleriyle arkadaşlarınıza şaka yapmayınız.
 Ölçü aletleri ile ölçme yaparken çeneleri gereğinden fazla sıkmayınız.
 Ölçme yapmadan önce ölçme çenelerinin temiz olduğundan emin olunmalıdır.
 Ölçü aletleri hassas olduğu için dikkatli kullanın, yere düşürmeyin ve sert
cisimlere çarparak ölçme çenelerine hasar vermeyin.
6. PUNTA DELİĞİ AÇMA
6.1. Punta Yuvasını Açma
6.1.1. Punta yuvası
Dipte kısa silindirik bir delik ile yanal yüzeyler arasında 60° – 120° ’lik havşa
bulunana konik bir deliktir.
Uzun iş parçalarının ayna – gezer punta arasında bağlanması gerektiği durumlarda
gezer punta tarafından merkezlenmesi, yataklanması ve desteklenmesi için punta deliği
açılır. Böylece tornalama esnasında iş parçası merkezlenerek salgısız dönmesi sağlanır. Bu
deliklerin açılmasında özel ölçülerde imal edilmiş punta matkapları kullanılır. Punta
delikleri genellikle torna tezgahında, matkap tezgahında, otomat torna tezgahında, freze
tezgahında vb. tezgahlarda delinebilir.
Tablo 6.1:İş Parçasının Çapına Göre Koruyucu Havşalı ve Havşasız Punta Yuvası Ölçüleri
6.1.2. Torna Edilecek Parçanın Çapına, Kullanılma Yerine ve Amacına Uygun Punta
Matkabını Seçme
Punta deliği açılacak iş parçalarına punta matkaplarını seçerken iş parçasının çapı
dikkate alınmalıdır. İş parçasının çapına göre punta matkapları tablolardan seçilmelidir. Bu
değerleri doğru seçmek ve doğru delmek tornalama işlemlerinin doğru yapılabilmesi
yönünden önemlidir.
Doğru seçilen punta matkapları kullanım yerlerinde iyi sonuçlar verecektir. Örneğin,
millerin uç kısımlarındaki punta yuvaları zamanla darbelerden dolayı aşınabilir, dolayısıyla
silinebilir. Yuvaların çabuk kaybolmamaları için ölçüsünde ve koruyucu havşalı
açılmalıdır.
Torna edilecek parçanın ucuna açılan punta deliği tablo değerlerine göre açılmazsa
gezer puntanın konik ucuna iş parçası tam oturmayacak, yataklanma ve desteklenme tam
sağlanmayacaktır. Bu durumda olumsuz sonuçlar meydana gelecek, işlem esnasında ölçüler
hatalı olacak, işlem zorlaşacak ve güvenlik açısından tehlikeler meydana gelebilecektir.
Şekil 6.1:Punta Matkabı ve Yuvası
6.1.3. Tornada Punta Matkabı Bağlama Araçlarını Seçme
6.1.3.1.Mandren
Punta matkaplarını merkezi olarak sıkan iki veya
daha fazla çeneli bir bağlama aracıdır. Silindirik saplı
punta matkapları ve diğer bazı kesici aletleri bağlamak
için özel yapılmışlardır. Mandrenler değişik
büyüklüklerde yapılır. Farklı yapılmalarını nedeni farklı
çaplardaki matkapların bağlanmasıdır. Bu mandrenlerin
sıkma işlemi el ile veya sıkma anahtarı (mandren
anahtarı) ile yapılır. Seri üretim işlerinde ise zamandan
kazanmak için otomatik sıkmalı mandrenler kullanılır.
Resim 6.1: Punta Matkabı Takılı Olan Mandren
6.1.3.2. Pens
Pensler punta matkaplarını çok sıkı ve tam merkezleyerek, torna
tezgâhının gezer puntasının kovanına pens adaptörü yardımıyla konik olarak
bağlanır.
Genellikle küçük punta deliklerinin hassas olarak açılmasında ve tam
merkezlenmesinde pensler kullanılır. Pens, punta matkabını üç noktadan pens
adaptörü yardımıyla sıkar.
Resim 6.2: Çeşitli Çaptaki Pensler
6.1.4. Torna Tezgâhını ve İşin Alın Yüzeyini Punta Yuvası Açmaya Hazırlama
 Torna tezgâhına punta deliği açılacak parça kısa bağlanır.
 Alın tornalama yapılır.
 Uygun tezgâh devri seçilir.
 Gezer puntaya pens veya mandrenle çapa uygun punta matkabı bağlanır.
 Gezer punta torna kızakları üzerinde parçaya yakın bir yerde sabitlenir.
 Punta deliği açmak için iş parçası hazırdır.
Resim 6.3: Punta Deliği Açmadan Önce
Alın Tornalama İşlemi
6.1.5. Punta Yuvasını Açmak
Punta delikleri iş parçalarının kullanım yerlerine göre punta yuvalarının
bozulmaması için koruyucu havşalı veya koruyucu havşasız olarak açılır.
Şekil 6.2: Bağlama İşlemine Göre Resim 6.4: Tornada Punta Deliği Açma
Punta Deliği Açma
6.1.5.1. Koruyucu Havşasız
Parça punta matkabı ile punta yuvasına hazır hale getirildikten sonra çapa uygun punta
matkabı ile yavaş ilerleme verilerek iş parçasının merkezine tablodaki değere göre punta
deliği açılır.
Punta deliği açma dikkat gerektiren bir iştir. Dikkat ve özen
gösterilmezse punta matkabı kırılır ve işin içinde sıkışır.
6.1.5.2. Koruyucu Havşalı
Koruyucu havşa, punta delik yuvalarını darbelerden ve aşınmalardan korumak için
açılır. Örneğin; millerin alın yüzeylerine, sertleştirilecek millere, eksen yönünde basınç
ve darbe ile karşılaşan mil ve muylulara, freze malafalarına, elektrik motoru kolektör
milleri gibi çalışma esnasında fazla zorlandığı durumlarda açılır. Koruyucu havşanın
açılması ya doğrudan doğruya koruyucu havşalı punta matkabı veya açılmış olan punta
yuvasının bitiş kısmını sağ yan torna kalemi ile açı büyültülerek yapılır.
7. SİLİNDİRİK TORNALAMA
7.1. İş Parçasını Ayna Punta Arasında Bağlama
İş parçasının bir tarafı aynaya bağlanıp, diğer tarafı gezer puntanın konik ucuna
dayatılarak yapılan tornalama işlemlerine ayna punta arasında tornalama denir.
Boyu çapına göre büyük olan uzun iş parçalarının silindirik tornalanmasında
kullanılır. İş parçasının boyu uzun olduğundan kalem kesme yaparken iş parçası esneme
yapar. Bu durum işin istenilen çapta tornalanamamasına ve ideal bir kesmenin
yapılamamasına neden olur. Bu durumu ortadan kaldırmak için parçanın diğer alın
yüzeyine bir punta deliği açılarak gezer puntaya bağlı hareketli puntaya dayatılır ve
desteklenir. Böylece esneme durumu ortadan kalkar ve tornalama esnasında ideal bir kesme
elde edilir.
7.2. İki Punta Arasında Bağlama
Fener mili yuvasına takılan sabit konik puntayla gezer puntanın hareketli ucu
arasında iş parçasının tornalanmasına iki punta arasında tornalama denir.
İki punta arasında bağlama hassas ve eksen kaçıklığı olmadan silindirik tornalamayı
sağlar. İki punta arasında silindirik tornalama yapabilmek için torna tezgahı üzerindeki
ayna sökülür, yerine fırdöndü aynası takılır ve fener mili kovanına da sabit punta
yerleştirilir. İş parçası üzerine takılan fırdöndü ile iki punta arasında tezgâha bağlanır.
Böylece iki punta arasında iş parçası istenilen ölçüde tornalanır.
Resim 7.2: İş Parçasını Fırdöndü Aynası İle İki Puta Arasında Bağlama
7.2.1. Fırdöndü Aynasını Bağlama
Tezgâha yapılacak işe uygun fırdöndü aynası takmak için tezgâhın üzerinde farklı
amaç için bağlanmış olan aynalar sökülür. Fırdöndü aynası flanşlı ise fırdöndü aynasının
saplamalı somunları fener mili üzerindeki flanştan geçirilerek somunlar sıkılır. Bağlama
esnasında flanşlar oturma yüzeylerine tam oturmalıdır. Arasında çapak veya pislikler varsa
temizlenmelidir. Sıkma somunlarını fazla sıkılmamalıdır. Aksi takdirde saplamanın
yüzeyindeki vida dişleri bozulabilir.
Eğer fırdöndü aynası vidalı ise önce bağlantı vida kısımları temizlenir, hafifçe
yağlanır, fener mili vidası sol el ile çevrilerek fırdöndü aynasının vida dişleri kavratılır.
7.2.2. İş Parçasına Fırdöndü Bağlama
Fırdöndüyü iş parçasının üzerine bağlayabilmek için; fırdöndünün iş parçası üzerinde
bağlanacağı yere ve çapa göre fırdöndü seçilmelidir. Fırdöndü cıvatasının sıkması ile iş
parçasının yüzeyinde çizilmeler ve bozulmalar meydana gelmemesi için parçanın çevresine
(fırdöndünün bağlandığı yere) koruyucu saç bilezik takılmalıdır. Fırdöndü bu bileziğin
üzerine bağlanarak bağlama cıvatası sıkılmalıdır.
7.2.3. İş Parçasını Fırdöndü Aynasında İki Punta Arasında Bağlama
Fırdöndü aynası bağlandıktan sonra fener milinin konik yuvasına iş mili puntası
oturtularak sıkıca sabitlenir. Fırdöndü bağlı olan iş parçası, fırdöndü tarafı fener miline
bağlı iş mili puntası tarafından yataklandırılır. Diğer ucu ise gezer puntanın konik kısmına
punta deliğinden yataklandırılarak bağlanır.
Şekil 7.1:İş Parçasını Fırdöndü Aynası İle İki Punta Arasına Bağlama Ve İşleme
7.2.4. İş Parçasının Salgısını Kontrol Etme
İş parçası iki punta arasında bağlanıp tezgah çalıştırıldığında iş parçası merkezden
dışarı ya da dışarıdan merkeze doğru dönüyorsa salgı vardır. İki punta arasında silindirik
tornalamada genellikle iş parçası üzerinde salgı olmaz. Salgı varsa punta delikleri
merkezinde delinmemiş ya da iş parçasının bağlandığı puntaların ekseni aynı merkezde
değildir (merkezden kaçıktır). Eğer parça salgılı dönerken tornalama işlemi yapılırsa ölçü
farklılıkları meydana gelir. Tornalama işlemine başlamadan önce salgılı parça kontrol
edilerek, alın tornalama yapılarak tekrar punta deliği açılmalı veya gezer punta kaydırılarak
iş mili puntasıyla gezer punta ekseni aynı merkezde ayarlanmalıdır.
7.3. Silindirik Tornalamada Kesme Hızına Göre Devir Sayısı
Hesaplama
Alın tornalama kısmında kesme hızı hesaplama yöntemi verilmişti. Silindirik
tornalamada aynı formül kullanılarak iş parçasının çap ölçüsü aynen alınır.
7.4. Silindirik Dış Yüzey Tornalama
İş parçasından punta eksenine paralel boyuna talaş kaldırılarak silindirik parçaların
elde edilmesi için yapılan tornalamaya silindirik tornalama denir.
İş torna tezgahına ayna punta arasında veya fırdöndü yardımıyla iki punta arasına
bağlandıktan sonra malzemenin cinsine göre kesme hızı seçilir. Seçilen kesme hızına göre
de devir sayısı hesaplanarak torna tezgahı ayarlanır. Aşağıdaki işlem basamaklarına göre
silindirik tornalama işlemi yapılır.
İşlem Basamakları
 Kalem ucu torna tezgahında ayarlanıp kalemliğe tespit edilir.
 Kesme hızı devir sayısı ve ilerleme hesaplanarak tezgah ayarlanır.
 Kalem iş parçasının başlangıç noktasına getirilir.
 Kalem ucu iş parçasına temas ettirilir. Bu konumda mikrometrik bilezik sıfırlanır.
 Kaleme istenilen talaş derinliği verilerek ilerletilir.
 Parçanın ucundan belirli bir boy tornalanır. Tezgah durdurularak işin çapı ölçülür.
 Ölçü tam değerindeyse tornalama işlemi punta eksenine paralel boyuna hareket
ettirilerek silindirik tornalama işlemi tamamlanır.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :