Kapat

EL SANATLARI TEKNOLOJİSİ İŞLEMEYE HAZIRLIK

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ AÇARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.

1. NAKIŞ
1.1. Nakışın Tanımı
Kumaş üzerine renkli iplikler, sim sırma kullanılarak el ve makineyle yapılan işlem (Meydan Larousse).
Çeşitli, cins ve renkte iplik ve pul, boncuk gibi yardımcı malzemelerle değişik zemin
üzerine el ve makinede yapılan süslemelere denir.
1.2. Tarihi Gelişimi
Anadolu öncesi Türk işleme sanatının ilk örnekleri, MÖ 3.yüzyılda Hun devletinden
günümüze ulaşan parçalardır. Orta Asya’daki buluntular Altay dağlarında yaşayan Hunlara
aittir. Pazırık ve Noin-Ula kazılarında açılan kurganlarda halılar, keçeler ve işlemeler
bulunmuştur. Daha çok aplike tekniğinde yapılmış işleme örnekleri görülmektedir İşlemede
ince deri kullanılmış, hayvan figürleri ile bezenmiştir. Yapıştırma tekniğinin yanı sıra
yünlerle dikilmiş örneklere rastlanmıştır.
Orta Asya da yaşayan Uygurlardan kalan duvar resimlerinde elbiselerin üzerindeki
işlemelerde işlemenin eskiden beri kullanıldığını göstermektedir.
İnsan ve hayvan motiflerinin süslemede kullanılmasından vazgeçilmesine İslamiyet’le başlanmıştır.
Selçuklular da işlemeye önem verilmiştir. İşleme tekniğinde kıvrık dal ve aralarında
hayvan figürlü motiflerine rastlanmaktadır. İpekçiliğin gelişmesinde Selçukluların katkısı büyük olmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde işlemelerin saray ve saray dışında üretildiği
görülmektedir. Saray işlemelerinin kumaş niteliği, kompozisyon başarısı, motiflerin
düzgünlüğü ile teknik ve ustalık açısından çok ileri düzeydedir.
Türk işlemelerinde, 16.yy’da motifler geometrik ve simetrik düzen içindedir,
desenlerde azda olsa hayvan motifleri görülür. Motiflerde kullanılan bitkiler; gül, narçiçeği,
sümbül, lale, karanfil ve çarkıfelektir. Meyvelerden; nar ve kozalaktır. Çeşitli çiçek
yaprakları da kullanılmıştır.
16.yy’da renklerde kırmızı (lal),yeşil, mavi, sarı, beyaz, hardal rengi hâkimdir.
Motifler gözeme ile siyah ve kahverengi ile çevrilmiştir. Altın ve gümüş sim çok
kullanılmıştır. İşleme tekniği olarak da Pesent ve Hesap işi kullanılmıştır.
17.yy’da aynı renk ve teknik kullanılmış. Komposizyonlarda simetrinin yanı sıra grift
göze çarpmaktadır. Renkler pastelleşmiştir. Bu yy da kullanılan teknikler Pesend, Türkişi,
atma, cıvan kaşı, tel kırma, susmadır.16.yy desenlerinin yanı sıra kandil, ibrik, vazo görülmektedir.
18.yy’da motifler e çiçek kıvrık dal, meyve vazolar, fiyonklar göze çarpar. Ayrıca
fıskiyeli havuzlar, saksı içinde meyve ağaçları gibi. Kimyasal boyaların elde edilmesi ile
daha canlı renkler ve renk tonlaması görülür. Diğer teknikerin yanı sıra muşabbak, mürver,
dival işi, suzeni görülmüştür.
19.yy’da işlemeler daha kalitesizdir. Motif olarak her şey kullanılmıştır. İpek iplik
pamuğa, altın sim ve gümüş, bakıra dönüşmüştür. Teknik olarak da kaba çabuk dolan
gösterişli tekniklere yer verilmiştir.
20.yy’da geçmişteki yy dan gelen motif ve renk anlayışını görmek
mümkündür.İşleme sanatına yenilik getirmemiştir.Renklerde önceki yy’la ilave olarak
yaprak yeşili,çingene pembesi,mor, turuncu kullanılmıştır.
Resim1.1: Eski Türk İşlemelerinden Bir Örnek
1.3. Toplumumuzdaki Yeri ve Ekonomiye Katkısı
Nakış toplum yaşantısı içinde insanların süsleme ve süslenme ihtiyacından dolayı
geçmişten günümüze kadar gelmiştir.
El sanatlarımız içinde köklü bir geçmişi olan nakışlar Anadolu genç kız ve
kadınlarının elinde çeyiz nedeniyle zenginleşip çeşitlenmiştir. Bugün bile hayranlıkla
seyredilen Türk işlemeleri dünyadaki ve Türkiye deki müzelerde yer almaktadır.
Türkiye, her yöresi birbirinden farklı nakışlarla dolu bir ülkedir. Fakat günümüzde
yaşantının çok hızlı olması ince işlemeleri yapmaya zaman kalmaması nedeniyle bu güzel
kültür varlığımız tehlikededir.
Günümüzde nakışlara hala değer verilmektedir. Türk nakışlarını yaşatmak için Milli
Eğitim Bakanlığına bağlı örgün ve yaygın eğitim kurumları ile yüksek öğretim kurumlarına
bağlı fakülte ve yüksek okullarda çalışmalar devam etmektedir. Gerek yeni ürünler ortaya
koyarak, gerekse eski işlemeleri koruma altına alarak (envanter çalışmaları) işlemeler
korunmaya çalışılmaktadır.
Makine nakışlarının da günümüzde önemi vardır. Kısa sürede yapılması nedeniyle
tercih edilmektedir. Teknolojik gelişmeler kullanılan makinelerin değişime uğramasına
neden olmuştur. Bu da endüstriyel (sanayi) nakış sektörünü oluşturmuştur.
Toplum içinde yaşayan bireyler kendi ihtiyaçları kadar nakış yaparlardı. Fakat hala
çeyiz geleneğinin devam etmesi ayrıca ülkemize gelenlerin nakışlarımıza ilgi göstermesi
nakış üretimini artırmıştır. Bu da nakış üretimi yapan atölyelerin çoğalmasına neden
olmuştur. Ayrıca ülke ekonomisi üzerinde etkili olmaktadır.
1.4. Nakış Yapımında Kullanılan Araç Gereçler
Nakış da kullanılan araçlar yapılan tekniğe göre değişmektedir.
1.4.1. İğne
Dikiş dikmek ve işleme yapmak için kullanılan ucu sivri, baş tarafında ipliğin geçmesi
için deliği bulunan çelikten yapılmış araçtır ve kullanıldığı yere göre de isim alır.
Nakış yapımında kullanılan iğneler:
Resim 1.3: İğne Çeşitleri
Ø Dikiş İğnesi: Dikiş iğnesinin başı gövdesi ile oranlı ve ipliği koparmaması için deliğinin içi pürüzsüz olmalıdır.
Ø Boncuk İğnesi: Boncuğun rahatça geçebilmesi için çok ince ve uzun, delikli özellikte üretilmiş iğnelerdir.
Ø Nakış İğnesi: İpliğin zedelenmemesi için başı gövdeye nazaran daha geniştir. İnce ve uzun olmalıdır.
Ø Tel Kırma İğnesi: Metal ipliğin geçebileceği büyüklükte tek veya çift deliği olan yassı metal iğnedir (Şekil1.1).
Şekil.1.1: Tel Kırma
Ø Etamin İğnesi: Ucu küt, deliği uzun ve geniş olan iğne çeşididir. İnce ve kalın, uzun ve kısa türleri vardır.
Ø Toplu İğne: Çelikten ve demirden yapılmış olup tutturma işleminde kullanılır.
nakışta çelikten, ince ve uzun iğneler tercih edilmelidir.
Ø Makine İğneleri: Dikiş ve nakış makinelerinde kullanılan metal iğnelerdir.
Tekli çiftli, üçlü ve işleme tekniğine uygun olan iğneler ( gölge işi, antika) vardır.
1.4.2. Makas
Makaslar kullanıldıkları yere isim alırlar. Çelikten yapılanlar tercih edilmelidir (Resim 1.4), (Resim 1.5).
Resim 1.4: Makaslar Resim 1.5: Makaslar
Ø Terzi Makası: Kumaşı kesmek üzere kullanılır. Tutulacak gözlerinin biri büyük
diğeri küçük olup bir ucu küt diğer tarafı sivridir. Genellikle terziler tarafından kullanılır (Şekil1.2).
Şekil 1.2: Terzi Makası
Ø Kenar Düzeltme Makası: Köşelerin çıtlatılması ve kumaş kenarlarının
düzeltilmesinde kullanılır. Makasın her iki ucu da sivridir (Şekil1.3).
Şekil 1. 3: Kenar Düzeltme Makası
Ø İnce Kumaş Makası: Bir ucu sivri, diğer ucu yuvarlak 15 cm büyüklüğünde
ince kumaşları kesmek için kullanılır (Şekil 1.4).
Şekil 1.4: İnce Kumaş Makası
Ø Nakış Makası: İki ucu sivri ve keskin ve 8–9 cm büyüklüğündedir Kıvrık uçlu
ve düz uçlu olanları vardır. Kıvrık uçlu olanlarla ince nakışların kumaşlarının ve
ipliklerinin kesilmesinde kullanılır (Şekil1.5).
Şekil 1.5: Nakış Makası
Ø Tül İşi Makası: Bir ucu yuvarlak diğer ucu sivri ve çıkıntılı küçük bir makastır.
Çift kat işlenen tül işlerinin tek katını oymak için kullanılır (Şekil1.6).
Şekil 1.6: Tül işi Makası
Ø Sürfile Makası: İnce ve kalın fazla atmayan kumaşları ezmeden zikzaklı olarak
keser. Sürfile yerine bu makasla kesilir (Şekil1.7).
Şekil 1.7: Sürfile Makası
1.4.3. Kasnak
İç içe geçen iki çemberden oluşan bir araçtır. İşleme yapılacak kumaşı germek için
kullanılır. Ahşap ve plastik olanları vardır (Resim 1.6).
Resim 1.6: Kasnak
Ø El Kasnağı: Değişik büyüklüklerde 2-3 cm kalınlığında genellikle ahşap olur.
El nakışı yapımında kullanılırlar. Vidalı kasnak, vidasız kasnak, ayaklı kasnak
olmak üzere üç çeşittir.
· Vidalı Kasnak: Gerektiği kadar açılıp kapanması için çemberin dışına vida yerleştirilmiştir.
· Vidasız Kasnak: İç içe geçen iki çemberden oluşan kasnağın ahşap ve plastik olanları vardır.
Resim 1.7: Ayaklı Kasnak
· Ayaklı Kasnaklar: İki tür ayaklı kasnak vardır.
Birincisi iç içe geçen iki çemberin masaya monte edilmesi ile çalışılır. İkincisi, iç içe
geçen iki çemberin iki ayağı bir taban üzerine yerleştirilmiştir. Masanın üzerine konularak işleme yapılır (Resim 1.5), (Şekil 1.8).
Şekil 1.8: Ayaklı Kasnak
· Makine Kasnağı: Makine ayağı altından rahat geçebilmesi için en fazla
1 cm genişliğinde ahşap ve plastik kasnaklardır.
1.4.4. Gergef
Kumaşın gerilmesi için kullanılan dikdörtgen şeklinde, dört adet ince uzun tahta, iki
yan bezi, dört adet çivi veya vidadan oluşan araçtır. Büyük işlemelerde kullanılır (Resim 1.8).
Resim 1.8: Gergef
1.4.5. Tığ
Çelik. Fildişi, alüminyum, tahta, kemik ve plastikten yapılan tığ, oya ,dantel ve suzeni
yapımında kullanılan bir araçtır. Tığın bir ucu çengelli diğer ucu düz ortası yassıdır (Resim 1.9).
Resim 1.9: Tığ
1.4.6. Firkete
U şeklinde firkete oyası yapımında kullanılan metal ve plastikten yapılmış bir araçtır (Resim 1.10).
Resim 1.10: Firkete
1.4.7. Mekik
Mekik iki düz yüzeyin orta noktalarının birleşmesinden oluşur. İplik sarmak için ağız
kısmı hafif açık, uzun yüzeylerin her iki başı incedir. Fildişi, mika tahta ve plastikten
yapılmış, mekik oyası yapımında kullanılan araçtır (Resim 1.11).
Resim 1.11: Mekik
1.4.8. Cülde
Mukavvaya gerilen kumaşın bir kenarının sıkıştırılıp rahat işlenmesine yardımcı,
ahşaptan yapılmış ve Maraş işi yapımında kullanılan bir araçtır (Şekil 1.8).
Şekil 1.10: Cülde
1.4.9. Makat
Maraş işinde desen kartonu ile kumaş arasında kalan hava boşluklarını ve fazla
çirişleri almak için kullanılan ahşap bir araçtır (Resim 1.12).
Resim 1.12: Makat
1.4.10. Möhlüke
Maraş işinde deseni oymak için kullanılan 7–8 cm boyunda ahşap saplı ucu kıvrık ve sivri bir bıçaktır. (Resim 1.13).
Resim 1.13: Möhlüke
1.4.11. Ciğerdeldi
Plastik ya da metalden yapılan ucu sivri, gövdesi geniş, kaleme benzeyen, yuvarlak, 6-
7cm boyunda, delik açmaya yarayan bir araçtır (Resim 1.11).
Şekil 1.11: Ciğerdeldi
1.4.12. Biz
Maraş işinde kullanılan, ahşap sapa tutturulmuş, orta kalınlıkta, uzun ve sivri uçlu bir iğnedir (Resim 1.14).
Resim 1.14: Biz
Şekil 1.12: Makine
1.4.13. Makineler
Nakış yapımında kullanılan makineler;
Ø Aile tipi düz dikiş makineleri: Dikişin yanı sıra nakış yapımında da kullanılan
bu makineler dişli düşürülerek nakış yapımında da kullanılır (kum işi, blonya
iğnesi, çin iğnesi, tül işi, pul boncuk dikişi gibi), (Resim 1.15).
Ø Aile tipi zikzak dikiş makineleri: Evlerde kullanılan bu makinelerde çeşitli
süslemeler yapılır.(aplike, ajurlar, çeşitli susmalar) (Resim 1.16).
Ø Sanayi tipi dikiş makineleri:.Süratli çalışan ve sanayide kullanılan makinelerdir.
Ø Özel amaçlı sanayi tipi dikiş makineleri: Sanayide çeşitli işler de
kullanılır.(sürfile, zikzak dikiş, fisto yapan) (Resim 1.15).
Ø Bilgisayar sistemiyle çalışan çok başlı sanayi nakış makineleri: Gelişen
teknolojiyle birlikte bilgisayar sanayi tipi makinelerde de kullanılmaya
başlamıştır. Pratik ve süratlidir. Çok başlı (4-6-8-12-25) sanayi tipi nakış
makineleri bilgisayara yüklenen motifleri otomatik olarak işler (Resim 1.18).
Resim 1.15: Aile Tipi Düz Resim 1.16: Zikzak Dikiş Makinesi Dikiş Makinesi
Resim 17: Bilgisayarlı Piko Makinesi Resim 1.18: Bilgisayarlı Sanayi Nakış Makinesi
1.4.14. Ütü
Kumaşların yüzeylerini ısı ve basınç yardımıyla buruşukluklarını gidermek, net ve
güzel bir görünüm sağlamak amacıyla kullanılan metal araçtır (Resim 1.19).
Ütülerin; elektrikli ütüler, havagazı ile ısıtılan ütüler, parlatma ütüsü, pres ütü, sanayi
ütüsü gibi çeşitleri vardır.
Ütü seçerken tabanının kaygan olması, çabuk ısınıp geç soğuması, ısının aynı ayarda
kalmasına dikkat edilmelidir. Çelik tabanlı, geniş ve sivri uçlu ütüler tercih edilmelidir.
Resim 1.19: Ütü
1.4.15. Ütü Masası
Ütü masası, ütülemenin rahatça yapılabileceği büyüklükte olmalı. Masanın üzeri keçe
veya eski battaniye geçirilerek iki kat temiz kumaş ile kaplanmalıdır (patiska, amerikan kumaş), (Şekil 1.13).
Şekil 1.13: Ütü Masası
1.4.16. Ütü Bezi
Ütülenen ürününe net bir görünüm sağlamak,kumaşın parlamasını önlemek için
kullanılan beyaz pamuklu kumaştır ( mermerşahi,tülbent).
1.4.17. Su Kabı
Ütü bezini ıslatmak üzere kullanılır.
1.5. Gereçler
Nakış yapımında kullanılan gereçler; tekniğe, yapılan ürüne göre değişiklik göstermektedir.
1.5.1. Kumaşlar
Nakış yapımında kullanılan kumaşlar; hammaddesine göre tezgâhlarda veya makinede dokunan kumaşlar;
Ø Bitkisel liflerden olan kumaşlar
Ø Hayvansal liflerden olan kumaşlar
Ø Kimyasal liflerden olanlar kumaşlar diye üç gurupta inceleyebiliriz.
Ø Bitkisel Liflerden Dokunan Kumaşlar
· Keten: Keten lifinden dokunan parlak bir kumaş türüdür. El
tezgâhlarında dokunabildiği gibi fabrikasyon olanlarında vardır. Örneğin;
Ayancık keteni, Bursa keteni, Rize keteni, Ödemiş keteni vb. (Resim 1.20).
Resim 1.20: Keten
· Patiska: Pamuk ipliğinden üretilen apreli bir kumaştır. Yıkanmaya elverişlidir (Resim 1.21).
Resim 1.21: Patiska
· Kanava–kanaviçe: Pamuk, keten, Jüt gibi liflerden üretilen seyrek dokunuşlu bir kumaştır.
· Çuval: Kenevir liflerinden üretilen geniş gözenekli kalın bir kumaştır (Resim 1.22).
Resim 1.22: Çuval
· Etamin: Keten ve pamuk ipliğinden dokunan seyrek dokunuşlu bir kumaştır (Resim 1.23).
Resim 1.23: Etamin
· Kadife: Pamuk ve keten liflerinden dokunan, yüzeyi çok sık ve kısa hav
bırakılarak dokunmuş parlak ve kalın kumaştır.
· Saten: Pamuk liflerinden dokunan parlak ve dökümlü bir kumaştır. Pamuk saten adını almıştır
· Pike: Pamuk ipliğinden üretilen kalın kabartmalı kumaştır.
· Poplin: Keten ve pamuk ipliğinden sık dokunuşlu ince bir kumaştır.
Bunlardan başka, basma, tülbent, mermerşahi, pazen, goblen, markizet bitkisel
liflerden dokunmuş kumaşlardır. Yöresel ad alan diğer kumaşlarımız ise; Tokat bezi, İzmit
bezi, Şile bezi, Buldan bezi, Manisa bezi vb.dir.
Resim 1.24: Yerli Dokuma
Ø Hayvansal Kumaşlar
· Yün Tela: Yünle dokunan mat görünüşlü sayılabilen bir kumaştır.
· Kaşe: yünle dokunarak keçeleştirme işleminden sonra kumaş yüzeyi tüylendirilmiş kumaştır.
· Keçe: Tiftik, yün ipliklerinin dövülerek sıkıştırılması sonucu elde edilen kaba dokusuz bir kumaştır.
· Krep: İnce yünden çok bükümlü bez ayağı tekniğinde dokunmuş bir tür kumaştır.
· İpek: İpek iplikle dokunan parlak sık dokunuşlu dökümlü bir kumaştır.
· İpek Saten: İpek lifinden üretilen bir tarafı parlak bir tarafı mat ve dökümlü bir kumaştır.
· Organze: İnce ipliklerle dokunan sık ve düz dokunuşlu şeffaf, sert ve ince bir kumaştır (Resim 1.25).
Resim 1.25: Organze
· Tafta: İnce ipek ipliklerle dokunan sert ve sık dokunuşlu parlak bir kumaştır
· Şifon: Bez ayağı tekniğinde ipek iplikle dokunmuş ince şeffaf bir kumaştır.
· İpek Jorjet(Krep Jorjet): Çok bükümlü ipek iplikle dokunan bürümcük görünüşlü mat bir kumaştır.
· Kadife: İpek iplikle, sık ve hav bırakarak dokunan parlak bir kumaştır (Resim 1.26).
Resim 1.26: Kadife
· Ödemiş İpeği: İpek iplikle dokunan az bükümlü parlak sert bir kumaştır.
Ø Kimyasal Kumaşlar
· Tül: Çok ince, hafif, naylon ipliklerden dokunan ağ şeklinde bir kumaştır (Resim 1.27).
Resim 1.27: Tül
· Terilen: Kimyasal ipliklerden dokunan sık dokunuşlu ancak sayılabilen bir kumaştır.
1.5.2. İplikler
Resim 1.28: İplikler
Nakış yapımında kullanılan iplikler tekniğe ve kullanılan kumaşa göre belirlenir.
İplikler boya vermeyen, pürüzsüz, esnek, az bükümlü, sağlam ve parlak olmalıdır.
Ø Bitkisel olanlar
· Dantel iplikleri: Normal bükümlü sağlam, ince ve parlak görünüşlüdür.
Beyaz ve çeşitli renkleri bulunmaktadır. İplik kalınlığı numaralara göre değişmektedir (Resim 1.29).
Resim 1.29: Dantel İpleri
· Muline: Çileler halinde az bükümlü yumuşak pamuklu bir ipliktir. Çeşitli renkleri bulunmaktadır (Resim 1.30).
Resim 1.30: Muline
· Pamukaki: Pamuktan üretilmiştir. Az bükümlü ve yumuşaktır. Daha çok beyaz kullanılır.
· Koton: Pamuklu iki kat ipliğin bükülmesinden meydana gelmiştir.
Piyasada kuka ve çile halinde bulunmaktadır. Kalınlıklarına göre 5 -8–12
(kalın, orta, ince) olmak üzere üç değişik şekilde üretilmektedir. (Resim 1.31).
Resim 1.31: Renkli Kotonlar
Ø Hayvansal Olanlar
· Yün: Yünden üretilen ipliklerdir. Çeşitli kalınlıkta ve renkte çile halinde
satılmaktadır. İbrişim: ipekten yapılan ince, az bükümlü, parlak ve
sağlam bir ipliktir. Çeşitli renklerde bulunmaktadır.
Resim 1.32: Renkli İplikler
· Çamaşır ipeği: İpekten yapılan az bükümlü, yumuşak bir ipliktir. Çileler
halinde çeşitli renkleri bulunmaktadır (Resim 1.33).
Resim 1.33: İpek
Ø Kimyasal Olanlar
· Orlon: Normal bükümlü ve parlaktır. Çileler halinde çeşitli renkleri bulunmaktadır (Resim 1.34).
Resim 1.34: Orlon İplik
· Floş: suni ipekten üretilmiştir. Az bükümlü yumuşak, parlaktır Çeşitli renkte ve çileler halindedir.
· Naylon iplikler: Parlak ve çok bükümlüdür. Çok sağlamdır. Çeşitli renk ve kalınlıkta bulunur (Resim 1.35).
Resim 1.35: Naylon İplik
· Şeritler: keten, pamuk, sentetik ipliklerden çeşitli kalınlıkta
dokunmuştur. Çeşitli renk ve desende bulunmaktadır.
Ø Madensel Olanlar
· Sim: Pamuk iplikleri üzerine çok ince altın, gümüş ve madensel tellerin sarılması ile elde edilir (Resim 1.36).
Resim 1.36: Sim İplik
· Sırma: Altın, gümüş ve madensel tellerin ince teller haline getirilmesidir
· İnce şerit tel: Madensel tellerin makinelerden geçirilerek 1mm
genişliğinde yassı şeritler haline getirilmesi ile elde edilir.
· Harçlar: Sim sırma ile renkli ipliklerle karıştırılarak çeşitli kalınlık ve
desenlerde yapılmış süsleme malzemesidir (Resim 1.37).
Resim 1.37: Harçlar
1.5.3. Kalemler
Yazmak, çizmek gibi işlemlerde kullanılır. Kullanım yerlerine göre;
Ø Renkli kalemler: Kuru ya da gazlı olmak üzere iki çeşittir.
Ø Sabit kalemler: Çıkmayan kalemlerdir.
Ø Kurşun kalemler: Desenin çizimi ya da kumaşa geçirilmesinde kullanılır.
Kurşun kalemler sertli derecelerine göre değişiklik gösterir. (A) yumuşak, (B) orta
yumuşak, (H) sert kalemlerdir.
1.5.4. Kâğıtlar
Desenin düzgün şekilde çizilmesi ve kumaşa geçirilmesi için çeşitli kâğıtlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kâğıtlar;
Ø Parşömen Kâğıdı: Saydam, sert ve iyi cins kâğıttan yapılır. Desen çizmede ve geçirmede kullanılır.
Ø Kopya Kâğıdı: Deseni koyu renkli kumaşa geçirmede kullanılır. Kâğıdın bir
yüzü mat, diğer yüzü parlaktır. Parlak yüzü kumaşa getirilerek kullanılır.
Ø Gri Mukavva: Maraş iş tekniğinde deseni oymak esnasında desenin altına
konulur. Maraş işi tekniğinde kumaşı germede de kullanılır.
Ø Mulaj Kağıdı: Yarı saydam, yumuşak, çok ince ve kolay yırtılabilen bir
kağıttır. Teyelle desen geçirmede kullanılır.
Ø Beyaz Karton: İnce ve iki yüzü parlak ve beyazdır. Maraş işinde desenleri
yapıştırmak, desenin rahat çıkması için desen kağıdının altına koymaya yarar.
Ø Sarı Karton: Maraş işinde işleme ve kabartma kartonu hazırlamada kullanılır.
Açık sarı renkte ve yumuşak bir kartondur.
Ø Zımpara Kâğıdı: Bir tarafı düz, diğer tarafı pürüzlü bir tür kâğıttır. Maraş
işinde ve kasnağın etrafındaki pürüzleri gidermede kullanılır.
Ø Milimetrik Kâğıt: 1 mm.lik kareler halinde hazırlanmıştır. Sayılarak geçirilen desenlerde kullanılır.
1.5.5. Silgi
Yazılmış ve çizilmiş şeyleri silmeye yarayan kauçuk bir maddedir. Desen çizme
esnasında kullanılır.
1.6. Yardımcı Gereçler
İşlemelere güzel ve çekici bir görünüş kazandırmak için kullanılan pul, boncuk ve
çeşitli taşlardan oluşan süsleme gereçleridir.
Ø Boncuk: Sedef, ahşap, cam, kristal, porselen, çeşitli maden ve taşlardan
yapılmış ortası delik yuvarlak ve kesme şeklinde, oya yapımında ve süslemede
kullanılan küçük taneciklerdir. Yuvarlak boncuk, boru boncuk ve nazar
boncuğu çeşitleri ile piyasada bulunur. (Resim 1.38). (Resim 1.39).
Resim 1.38: Boncuk Resim 1.39: Boncuk
Ø Stras: Elmasa benzeyen suni bir taştır. Kumaş üzerine tutturulmasını sağlamak
üzere madeni tırnaklar içerisine yerleştirilmiştir. Özellikle giyim süslemelerinde
kullanılan taşın çeşitli renkte olanları mevcuttur.
Ø İnci: İstiridyeden çıkarılan değerli bir taştır. Süslemede daha çok piyasada
bulunan suni inciler kullanılmaktadır. Suni inciler plastik, cam ya da sedef gibi
maddelerden yapılmaktadır Çeşitli renkte kaplananları bulunmaktadır (Resim 1.40).
Resim 1.40: İnci
Ø Pul: Metal ya da plastik maddelerden yapılmış, yuvarlak, ince, düz ya da
bombeli, ortası delik, oya yapımında ve süslemede kullanılan gereçtir (Resim 1.41).
Resim 1.41: Pul
Ø Kurt: Sırma tellerin yuvarlak ve sık olarak bükülmesi ile elde edilirler. Düzgün
bir helezon şekline benzer (Resim 1.42).
Resim 1.42: Kurt ve Tırtıl
Ø Tırtıl: Sırma tellerin hafif seyrek ve köşeli, helezon şeklinde bükülmesi ile elde
edilirler. Kurt ve tırtılın altın, gümüş ve ebruli renklerde üretilenleri mevcuttur (Resim 1.43).
Resim 1.43: Yardımcı Gereçler
2. KUMAŞI İŞLEMEYE HAZIRLAMA
2.1. İşleme Yapılacak Ürün Çeşitleri
Ø Oda takımları
Ø Yatak takımları
Ø Banyo takımları
Ø Yemek takımları
Ø Giyim süslemeleri
Ø Giyim aksesuarları
Resim 2.1: Giyim Süslemeleri
3. DESENİ KUMAŞA GEÇİRME TEKNİKLERİ
3.1. Desen Araştırma Çeşitleri
3.1.1. Stilzasyon
Bir nesneyi stilize etmek işlemidir. Stilize yoluyla motifleri yalınlaştırmaktır.
Stilizasyona konu olan nesne; gözlem sonunda kazanılan izlenimlere dayanılarak
benzerlerinden ayrılan biçim özellikleri bozulmadan amaca uygun olarak yalınlaştırılır.
Ø Stilize yaparken kaynağın karakteri bozulmamalıdır.
Ø Ayrıntılardan kurtarılıp yalınlaştırılmalıdır.
Ø Stilize yapılırken şekillerin birbirine uygunluğuna, ahengine, denge ve orana dikkat edilmelidir.
3.1.2. Modernizasyon
Modernizasyon sözcük anlamı ile modernize etmek, yenileştirmek, günün
gereksinimlerine uygun biçime getirmektir. Eski motifleri iyice inceleyerek, karakter
özelliklerini bozmadan yenilemek, güzelleştirmek, günün sanat anlayışına uygun olarak
düzenlemektir.
Ø Motifin karakteristik özellikleri incelenmelidir.
Ø Motifin karakteri bozulmamalıdır.
Ø Kullanılacak teknik özellikler dikkate alınmalıdır.
Ø Özgün ve estetik olmalıdır.
Şekil 3.1: Desen
3.1.3. Geometrik Şekiller
İnsanlar ilk çağlarda da motiflerde nokta, çizgi, spiraller, geometrik biçimlerle başlamıştır.
Ø Geometrik motifler tabiattan ilham alınılarak oluşturulur.
Ø Kıvrık kıvrak çizgilerden yararlanır.
Ø Estetik ve özgün motifler ortaya konabilir.
3.2. Desen Çizmede Faydalanılan Kaynaklar
Ø Doğadan (çiçek, yaprak, kuş, ağaç, kelebek, dere, dağ vb.)
Ø Eski işlemelerden
Ø Müzelerden, tarihi eserlerden
Ø Kumaş desenlerinden
Ø Kartpostallardan
Ø Desen kitaplarından
Ø Fotoğraflardan
Resim 3.2: Kompozisyon Örneği
3.3. Kompozisyon
3.3.1 Tanımı ve Çeşitleri
Kompozisyon parçaların bir bütün içinde, bir düzen gösterecek biçimde bir araya
getirilmesidir. Biçimlerin belirli bir yüzey içinde dengeli ve uyumlu olarak bir araya getirilmesi demektir.
İki çeşit kompozisyon vardır;
Ø Klasik kompozisyon: Motif merkeze ya da merkeze yakın yere yerleştirilir.
Diğer öğeler bunların etrafında yerleştirilir
Ø Dekoratif komposizyon; motifler bütün yüzeye dağılmıştır, serbest bir oluşumdur.
3.3.2. Kompozisyonun Yeri ve Önemi
Nakışta kompozisyon önemlidir. Çeşitli düzenlemeler yapmakta kolaylaştırıcı ve yol
göstericidir. Kompozisyon sayesinde kişi zevkli ve düşüncelerine özgün düzenlemeler
yaparak ortaya koyar (Resim 3.2).
3.3.3. Kompozisyon Ögeleri
Ø Yön: Biçimlerin yerleştirilmesinde izlenen çizgi olarak tanımlanabilir. Farklı
yönler kullanarak komposizyona hareket, canlılık, ilgi çekicilik kazandırır.
Ø Hareket: Yöne bağlı olarak karşıtlık düzeni içinde farklı anlamlarda etki yaratır.
Ø Ölçü: Motiflerin büyük ya da küçük olması farklı etki oluşturur. Önemli olan
değişik ölçülerdeki motiflerin amaca uygun kullanılmasıdır.
Ø Aralık: Motiflerin bazıları yakın, bazıları uzak yerleştirilebilir. Motiflerin
arasındaki aralıklar estetik ve dengeli olması önemlidir.
3.4. Nakışta Renk Seçimi
Renk: Işığın nesneye çarparak yansıyan ışınların gözümüzde bıraktığı etkiye denir.
Nakışta renk uyumu çok önemlidir. Renklerin kullanımı, renk kuralları kadar kişinin
duygularını da yansıtır. Nakışta renk seçerken kumaşın rengi, kullanılacak işleme tekniği,
kullanılacak yer göz önünde bulundurulmalıdır.
3.4.1. Renklerin Sınıflandırılması
Ø Ana Renkler: Kırmızı, mavi, sarı
Ø Sıcak Renkler: Kırmızı, sarı, turuncu
Ø Soğuk Renkler: Mavi, yeşil, mor
Ø Kontrast Renkler: Mavi, yeşil, kırmızı, turuncu, mor, sarı
Ø Nötr Renkler: Siyah, beyaz, gri
Ø Yardımcı Renkler: Yeşil, turuncu, mor
3.4.2. Renklerin Uyumu (Armoni)
Uyum, renklerin estetik etki bırakacak şekilde kullanılmasıdır. Renkler arasında bir uygunluk olmalıdır.
Ø Ton Uyumu: Bir rengin ışığın etkisiyle koyudan açığa doğru gösterdiği
değerlerdir. Bir rengin tonları ile yapılan ahenge denir.
1. Yakın Renk Uyumu: Renk çemberindeki iki ya da üç komşu rengin
karışımından oluşan uyumdur.
Ø Zıt (kontrast) Renk Uyumu: Zıt renkler ya da sıcak-soğuk renklerle kurulan armonidir.
3.4.3. Renk Seçiminde Faydalanılan Kaynaklar
Ø Doğadaki renkler
Ø Renkli kartlar
Ø Eski işlemeler
Ø Renk çemberi
Ø Resim ve tablolar
3.5. Deseni Kumaşa Geçirme
Nakış, yapma da deseni geçirme işlemenin sonucunu etkiler. Desen kumaş üzerine
kumaşın cinsine, işleme tekniğine göre farklı şekillerde geçirilir.
3.5.1. Deseni Kumaş Geçirmede Kullanılan Araç ve Gereçler
Ø Parşömen ve mülaj kâğıdı: Desenin çizildiği kâğıttır.
Ø Kopya kâğıdı (Karbon kağıdı): Bir yüzü parlak, çeşitli renkleri olan (sarı.
beyaz, siyah, kırmızı v.b), desen geçirmeye yarayan bir çeşit kâğıttır.
Ø Kalemler: Desen hazırlığında yumuşak kalem (2B), kumaşa geçirmede sert
kalem (3H-2H) kullanılır.
Karbon kalemi; kullanılır, desen parşömene bu kalemle çizilir. Ütü ile geçirilir.
Ø Işıklı masa: Alttan ışık tertibatlı, üstü camlı özel masalardır.
Ø İşleme kumaşı,
Ø İğne,
Ø İplik.
3.5.2. Deseni Kumaşa Geçirme Çeşit ve Teknikleri
Nakışta desen geçirme işlemenin sonucunu etkiler. Kumaş üzerine aktarılan desenler
muntazam ve işleme tekniğe uygun yapılması işleme kalitesini etkiler.
4. KUMAŞI GERME TEKNİKLERİ
4.1. Germenin Tanımı
Kumaşı uçlarından ya da kenarlarından çekerek düz bir şekle getirmek için yapılan işlemdir.
4.2. Kumaşı Germenin Önemi
Ø Gerilen kumaş net ve düzgün olacağı için işleme kolay yapılır.
Ø Kolay ve çabuk yapılmasını sağlar.
Ø Kumaşın eller arasında kalarak yıpranmasını engeller.
4.3. Nakışta Kullanılan Germe Araçları
Ø Kasnak
Ø El kasnağı
Ø Makine kasnağı
Ø Vidalı kasnak
Ø Ayaklı kasnak ve masaya sıkıştırılan kasnak
Ø Gergef
4.4. Kumaşı Germe Yöntemleri
Ø Kumaşı kâğıt ile germe
Ø Kumaşı kasnak ile germe
Ø Kumaşı gergef ile germe
5. NAKIŞTA KULLANILAN KENAR TEMİZLEME TEKNİKLERİ
5.1. Önemi
Yapılan ürünlerin işlemesi bittikten sonra kenar temizleme uygulanarak estetik bir
görüntü kazandırılır. Kenar temizleme teknikleri ürünün kenarlarını temizlemek, görüntü ve
süsleme yönünden önemlidir.
5.2. Kenar Temizleme Tekniğini Seçerken Dikkat Edilecek Noktalar
Ø Ürüne uygun olması
Ø Kumaş özelliğine uygun olması
Ø Desen özelliğine uygun olması
Ø Kullanılacak yere uygun olması
Ø Zevke uygun olması
5.3. Kenar Temizleme Çeşitleri
Ø Köşe çevirerek
· Kumaşın kenarını kıvırıp baskı dikişi yaparak
· Kenar yapılan sulara baskı dikişi ile tutturarak
· Antika yaparak
Ø Saçak yaparak
· Saçak bükerek
· Saçak bırakarak
· Basit saçak yaparak
· Kastamonu çarşaf bağlama düğümü yaparak
Ø Püskül yaparak
Ø Makrame yaparak
Ø Rişliyö yaparak
Ø Aplike yaparak
Ø İğne oyası yaparak
· İğne oyasını kumaşın kenarına yaparak
· İğne oyasını kumaş kenarına dikerek veya saçak aralarına dikerek
Ø Tığ dantelini yaparak
· Tığ dantelini kumaşın kenarına yaparak
· Tığ dantelini kumaşın kenarına dikerek veya saçak aralarına dikerek
Ø Firkete oyası ve mekik yaparak
Ø Basit nakış iğneleri yaparak
Ø Hazır bant ve harçlarla
Ø Maraş işi ile
Ø Makine nakışı yaparak
Resim 5.1: Rişliyö Kenar Resim 5.2: Aplike Kenar
Resim 5.3: İğne Oyası Resim.5. 4: Tığ Danteli
Resim 5.5: Mekik Oyası Resim.5.6: Firkete oyası
6. NAKIŞTA ÜTÜ YAPMA
6.1. Bitmiş Ürünü Ütüleme
İşlemenin yüzeyini düzelterek ürünün göze hoş görünmesini sağlamak için ütü ile yapılan işlemdir (Resim 6.1)
6.1.1. Ütülemenin Önemi
İstenilmeyen kırışıklıkların giderilmesi, ürüne güzel bir görünüm sağlar. Kumaşın sağlamlaşmasını sağlar.
Resim 6.1: Ütüleme
6.1.2. Ürünü Ütülemede Kullanılan Araç ve Gereçler
Ø Ütü (elektrik ütüleri, buharlı ütüler, sanayi ütüleri, pres ütüsü vb.),
Ø Ütü masası (ütü masasının üzeri fazla sert veya yumuşak olmamalı, masanın
üzerine keçe ya da battaniye yerleştirip iki kat amerikan ile kaplanmalıdır.),
Ø Ütü bezi (ince mermerşahiden yapılır),
Ø Su ve su kabı (buharlı ütüler için saf su kullanılmalı, kireçlenmeyi önler),
Ø Küvet (ütü bezini nemlendirirken kullanılır),
Ø Kola (sertlik, parlaklık, dayanıklılık sağlar).
6.1.3. Ürün Özelliğine Göre Ütü Yapmak
Nakışta bitmiş ürünlerde ütü yaparken;
Ø Kumaş Hammaddesine Özelliğine Göre
Hayvansal, bitkisel, sentetik ve madensel liflerden yapılanlar için ısı ayarları; ketenler
için 210-220 0C, ipek yün 160 0C, pamuk 180 0C. Pamuklu kumaşlar hafif nemli olarak,
yünlü kumaşlar hafif nemli ütü bezi ile ve kızgın ütü ile ütülenmelidir. Naylon kumaşlar ılık
ütü ile ütülenmelidir. İnce kumaşlar ve danteller sıcak ütü ile ütülenir.
Ø Kumaşların Dokuma Özelliğine Göre
Kumaş yüzeylerinin havlı olması ütü yapma tekniğini de etkiler. Bu tür kumaşlarda
yüzeye doğrudan ütü sürülmez, tersinden veya ütü bezinin üzerinden sıcak ütü geçirilir.
Kadife ve havlu bu tür kumaşlardır.
Ø İşleme Tekniğine Göre
İşleme tekniği göz önüne alınarak ütü tekniği uygulanır. Kabarık işlemelerde ütü
masası yumuşak olmalıdır. Maraş işi, beyaz iş, pul boncuk vb. gibi işleme teknikleri ile yapılmış ürünlerdir.
6.1.4. İşlenmiş Ürünü Ütülerken Dikkat Edilecek Teknik Esaslar
Ø Kumaşı boy ipliği yönünde ütüleme,
Ø Ütü ısısını kumaşın cinsine göre ayarının yapılması,
Ø Ütü ağırlığının kumaşa verilmemesi,
Ø Pamuk keten gibi sık dokunuşlu kumaşlarda kaydırarak, diğerlerinde aşağıdan
yukarı kaldırıp indirerek hareket ettirilmesi,
Ø Ütü bezi kullanılmalı,
Ø Pul payet, sim, sırma gibi işlemelerin üzerine ütü basılmaması,
Ø İğne üzerine ütü basılmaması,
Ø Teyel üzerinde ütünün hafif yapılması.
6.2. Ütüden Sararan Yerlerin Temizlenmesi
İşlemeler ütü yaparken sararırsa oksijenli su ile ya da 1lt.su içerisine 1/ 2 kahve kaşığı
boraks konarak bu su ile silinebilir.
6.3. Kolanın Tanımı ve Önemi
Kumaşlara sertlik vermek için kullanılan bitkisel, hayvansal ve sentetik olarak
hazırlanmış bir maddedir.
Kola yapılan ürüne güzel, parlak, yeni görünüş ve sağlamlık kazandırır.
6.3.1. Kolanın Çeşitleri
Kolalar elde edilişlerine göre şu şekilde incelenir:
Ø Bitkisel Kola: Pirinç kolası, buğday ve patates nişastası,
Ø Hayvansal Kolalar: Yumurta akı, jelâtin,
Ø Plastik Kolalar: Sentetik hazır kolalar.
Kolaların kullanıldıkları yerler;
Ø Pirinç Kolası: Beyaz açık renk tül ve dantel ile her cins kumaşa uygulanır.
Ø Jelâtin Kola: Beyazlar hariç tül, dantel ve organze kumaşlarda kullanılır.
Ø Plastik Kola: Koyu renk kumaşlar hariç bütün kumaşlarda kullanılır.
6.3.2. Kola Yaparken Dikkat Edilecek Noktalar
Ø Kola kumaş cinsine göre seçilmeli.
Ø Kola yapımında kullanılacak araç gereç temiz olmalıdır.
Ø Ürün kola yapmadan önce nemlendirilmelidir.
Ø Kolanın sertliği üründe kullanmadan önce denenmeli.
Ø Ütü bezi ile ütülenmelidir.
Ø Kola yaparken ütü masasına ayrı bir örtü kullanmalı.
Hata Etiketi (meto) yapılan ürünün kalite kontrolü esnasında ortaya çıkan hataları
belirlemek amacıyla kullanılır.
7. KALİTE KONTROL
7.1. Kalite Kontrol Tanımı
Kalite kontrol, kalite isteklerini sağlamak için kullanılan uygulama teknikleri ve
faaliyetleridir (TS 9005). Kalite kontrol; hataları tespit etmek, üretilen ürünün standartlara
uygunluğunu belirleyen uygulamadır.
7.2. Kalite Kontrolün Amacı
Kalite kontrolün amacı, uyulması gereken kurallar ile ürün arasındaki farklılıkları
tespit etmek. Üretim sonucu ortaya çıkan ürünlerin kullanım uygunluğunu belgelemektir.
Hatalı ürünlerin düzeltilmesi veya yenilenmesidir.
7.3. Ürünlerde Kalite Kontrol
Kalite kontrol, ürün yapım aşamasında da uygulanmalıdır. Ürün tamamlandıktan sonra
kalite kontrol yapılarak kullanıma hazır hale getirilmiş olur.
Kalite kontrol yapılırken şu hususlara dikkat edilir:
Ø İşleme eksikliği
Ø İplikleri çekince sökülme
Ø Ürün ölçülerine uygunluğu
Ø Alt ve üst yüzeylerde iplik temizleme
Ø Oluşan lekeleri giderme
7.3.1. Alt İplik Temizleme
Ürünlerin alt ipliklerini iğneye takarak işlemenin içinden geçirerek, makasla keserek
ürünün alt kısmı temizlenir.
7.3.2. Üst İplik Temizleme
Ürünler, işleme esnasında ve sonra incelenerek işleme eksikliklerini veya hatalı
işlenmiş yerlerde düzeltme yapılır. Ürünlerin yüzeyinde kalan iplikler iğne, tığ yardımı ile
işlemelerin içine yerleştirilir.
7.4. Tela
Kumaşa farklı usullerle tutturulan ara katmandır. Nakışta kumaşın direncini artırmak
için kullanılır. Belli bir sertlik ve form verir, takviye eder ve muntazam olmasını sağlar.
7.4.1. Tela Çeşitleri
Ø Dokuma Telalar: Kumaş gibi dokunan telalar, iplik kalınlığına göre farklılık
gösterir (Yün tela, kıl tela,vb.) .
Ø Yapışkan (preslenmiş) Telalar: Bir yüzeyi yapışkan madde ile kaplanmış
malzemedir (İpek tela, kağıt tela vb.) .
Ø Suda eriyen (homojen) Telalar: Doğal ve sentetik liflerin silindir arasında
geçirilerek elde edilir. İnce kumaşlarda kullanılır.
Ø Puphy veya Eva: Nakışta derinlik kazandırmak için kullanılır. Bir çeşit
kimyasal köpüktür.
Ø Isı ile Eriyen Telalar: Isının etkisiyle kaybolur.
7.4.2. Tela Temizleme Teknikleri
7.4.2.1. Kumaş Tela Temizliği
Kumaş telalar ürün tamamlandıktan sonra ince uçlu makas ile kesilerek temizlenir. Bu
işlem yapılırken dikkatli davranmak gerekir.
7.4.2.2. Yapışkan Tela Temizliği
Ürün tamamlandıktan sonra ince uçlu makas ile fazlalıklar kesilerek temizlenir.
7.4.2.3. Suda Eriyen Tela Temizliği
Ürün tamamlandıktan sonra su içinde bekletilerek veya su püskürterek telanın
kaybolması sağlanır.
7.4.2.4. Puphy ve Eva Tela Temizliği
Sanayi nakışın da kullanılır. İşleme esnasında iğne batıp çıkarken kesme işlemi
kendiliğinden olmaktadır.
7.4.2.5. Isı İle Eriyen Tela Temizliği
Ürünün işlemesi tamamlandıktan sonra ütü ile tela kaybolur.
7.5. Leke Tanımı
Kirletici bir maddenin yüzey üzerinde bıraktığı iz, kumaş veya ürün üzerinde oluşan kirlerdir.
7.6. Leke Temizleme Yöntemleri
Ø Tamponlama Yöntemi
Ø Buharlama Yöntemi
Ø Yıkama Yöntemi
Resim 7.1: Leke temizleme
7.6.1. Leke Temizlemede Kullanılan Araç ve Gereçler
Ø Leke çıkarıcılar; çözücüler (soda, su, alkol vb.),
Ø Temizleyiciler (sabun, deterjan),
Ø Ovucular ve emiciler (tuz, talk pudrası vb.),
Ø Alkaliler (amonyak, soda vb.),
Ø Asitler (limon suyu, sirke vb.),
Ø Ağartıcılar (oksijenli su, çamaşır suyu vb.),
Ø Mülaj kâğıdı, küvet, ütü bezi, temizlik bezi, ütü gibi.
7.6.2. Leke Temizlemede Dikkat Edilecek Teknik Esaslar
Ø Kumaş üzerindeki leke türü,
Ø Kumaş özelliği,
Ø Kullanılacak temizlik maddesinin özelliği,
Ø Temizleme yöntemi.

KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :