Kapat

GAZETECİLİK HABER YAZMA– 1

1. HABER DİLİ VE HABER YAZIMINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN UNSURLAR
1.1. Haber Dilinin Temel Unsurları
1.1.1. Açıklık
Haber metninde açıklık, belli bir olayı, konuyu, fikri anlaşılır duruma getirmektir.
Metnin anlamının kolay ve anlaşılır olması durumudur. Bunun için haberde aktarılanlar,
verilenler anlam belirsizliği yaratmamalıdır. Bu da kullanılan ifadelerin kesin ve net olması,
kuşkuya yer bırakmamasıyla sağlanır. Açıklığı sağlamak için hem cümleler, hem paragraflar
kısa olmalıdır. Ayrıca karmaşık sözcüklerden, terimlerden, çok kullanılmayan ve bilinmeyen
deyimlerden, yabancı sözcüklerden, argo sözcüklerden uzak durulmalıdır. Özellikle tek fikir
içeren basit fiillerden oluşmuş kısa cümleler kullanılmalıdır.
1.1.2. Sadelik
Haberde sadelikle anlatılmak istenilen, her cümlenin kolay anlaşılır olmasıdır. Yazılan
metinde anlatılanı okuyucu hemen kavrayabilmelidir. Eğer okuyucu, “Bununla acaba ne
demek istemişler?” diye düşünüyorsa, hem haberi kavrayamamış olur, hem de habere olan
ilgisi azalır ve haberi okumaktan vazgeçer. Sadelik süsten, gösterişten, sözcük oyunlarından
ve çoklu çağrışımlardan uzak durarak haberin yazılması ve haberi oluşturan olay, bilgi ve
duyguların aktarılmasıdır.
Sadeliği sağlamak için okuyucuya neyi vermek istediğimizi öncelikle düşünmeliyiz.
Haberle ilgili hangi unsurların üzerinde duracaksak sözü uzatmadan, olayın özünü
yakalamalıyız. Bu da haberi belli bir mantık çerçevesi içine oturtmak demektir. Bu nedenle
haber metni ayrıntıya boğulmamalı, detaycı bir yaklaşım izlenerek asıl konudan
uzaklaşılmamalıdır. Bunu sağlamanın en basit yoluysa gereksiz sözcüklerden uzak
durulmasıdır.
1.1.3. Kesinlik
Haberi oluşturan bilgilerin doğrulunun araştırılması ve haber metninde bunların, kesin
bir dille ifade edilmesidir. Kesinliğin sağlanması, her şeyden önce haberin yazılmasından
önceki süreçle ilgilidir. Bu da haberi yazarken işi aceleye getirmemek ve haberle ilgili
gerekli araştırmayı yapmak anlamına gelir. Her yayın kuruluşu, haberi öncelikli olarak
vermek ister, ancak kesinliği sağlanmamış bilgilerin, başka bir deyişle olasılıkların haberde
kullanılması ve bunların sonradan yanlış olduğunun ortaya çıkması, okuyucunun yanlış
bilgilenmesine dolayısıyla da haber kurumuna güveninin azalmasına yol açar. Bu olumsuz
sonuçtan kaçınmak için haber, öncelikle kesinliği sağlanmış bilgiler üzerine kurulmalı,
kesinleşmemiş bilgilere haberde mümkün olduğunca yer verilmemeli, kişisel yorumlardan ve
söylentilerden uzak durulmalıdır.
Kesinliği sağlanmanın bir başka yolu da gereksiz tekrarlardan, bölük pörçük ve
gelişigüzel ifadelerden kaçınmaktır. Haberin üçünü şahıs olarak yazılması da kesinliği
sağlayan etmenlerden biridir.
Kesin bilgiler üzerine kurulmuş bir haberin, okuyucu üzerindeki ikna etme ve
inandırma etkisi daha yüksek olduğundan haberde kesinliğin sağlanması çok önemlidir.
1.2. Haber Fiilleri
1.2.1.Uzun Alıntı Fiilleri
Habere konu olan kişilerin yaptıkları konuşmalardan ya da haberle ilgili belgelerden
yapılan alıntıların belirtildiği fiillerdir. Bu fiiller, haberde geçen alıntıların 3-4 cümleden
uzun olduğu durumlarda kullanılır.
1.2.2. Kısa Alıntı Fiilleri
Habere konu olan kişilerin yaptıkları konuşmalardan ya da haberle ilgili belgelerden
yapılan alıntıların belirtildiği fiillerdir. Bu fiiller, haberde geçen alıntıların 2-3 cümleyle
sınırlı olduğu durumlarda kullanılır.
1.2.3. Doğrudan ve Dolaylı Aktarımda Kullanılan Haber Fiilleri
Haber dilinde, eylem ve söylem bildiren pek çok fiil kullanılmaktadır. Bunlara haber
fiilleri denilir. Haber fiilleri, doğrudan aktarım ve dolaylı aktarım fiilleri olarak iki grupta ele
alınabilir. Haber metnini yazarken fiillerinin kullanımı açısından çeşitlilik izlemek, her
zaman için haberin monotonluğunu kıran bir yaklaşımdır. Haber yazımında bazı fiiller,
haber dili açısından diğerlerinden daha fazla kullanılmaktadır. Doğrudan anlatımda sıkça
kullanılan filler şunlardır: “açıklamak”, “demek” , “söylemek”, “belirtmek”, “diye
konuşmak”, , “ileri sürmek”, “vurgulamak”, “şöyle konuşmak”, “anlatmak”. Dolaylı
anlatımda da; “belirtilmek”, “açıklanmak”, “bildirilmek”, “önerisinde bulunulmak”, “ileri
sürülmek” fiillerinin kullanımı yaygındır.
Haber yazımında kullanılan fiillerin geniş listesi şöyledir:
Doğrudan Aktarımda Kullanılan Haber Fiilleri
Ø Açıklamak
Ø Açıklama yapmak
Ø Anlatmak
Ø Belirtmek
Ø Bildirmek
Ø Bilgi vermek
Ø Cevabını(karşılığını) vermek
Ø Cevaplandırmak, yanıtlamak, şeklinde yanıtlamak
Ø Değinmek
Ø Demek
Ø Dile getirmek
Ø Dinlemek
Ø Diye konuşmak
Ø Diye sormak, soru yöneltmek
Ø Duyurmak
Ø Eleştirmek
Ø Hatırlatmak
Ø Iddia etmek,
Ø İleri sürmek
Ø İfade etmek
Ø İfadesini kullanmak
Ø İşaret etmek
Ø Kaydetmek
Ø Konuşmak
Ø Konuşmasını şöyle tamamlamak
Ø Nitelendirmek
Ø Savunmak
Ø Sıralamak
Ø Sorusunu yanıtlamak
Ø Söylemek
Ø Sözlerine eklemek
Ø Sözlerini şöyle sürdürmek
Ø Suçlamak
Ø Şeklinde değerlendirmek
Ø Şöyle demek
Ø Şöyle konuşmak
Ø Şu görüşlere yer vermek
Ø Şunları ifade etmek
Ø Şunları kaydetmek
Ø Tepkilere yol açmak
Ø Tepkiyle karşılamak
Ø Uyarmak
Ø Üzerinde durmak
Ø Vurgulamak
Ø Yazmak, şunları yazmak
Ø Yorumlamak, yorumuna yer vermek
Dolaylı Aktarım Fiilleri
Ø Açıklanmak
Ø Belirtilmek
Ø Bildirilmek
Ø Bilgi verilmek
Ø Dikkati çekilmek
Ø Eleştirilmek
Ø Ifade edilmek
Ø Ifadesi kullanılmak
Ø Ileri sürülmek
Ø Isteğinde bulunulmak
Ø Kaydedilmek
Ø Öğrenilmek
Ø Önerisinde bulunmak
Ø Şöyle denilmek
Ø Şu görüşlere yer verilmek
Ø Şunlar ifade edilmek
Ø Uyarısında bulunulmak
Ø Üzerinde durulmak
Ayrıntılı bilgi için bkz. Atilla Girgin, HABER YAZMA TEKNİKLERİ, Atilla Girgin,
HABER YAZMAK, Kemal Arslan, HABERİM VAR.
Örnekler
Doğrudan Aktarım Fiilleri
Ø Ankara Valiliği yoğun kar yağışı nedeniyle okulların hafta sonuna kadar tatil
edildiğini açıkladı.
Ø Dışişleri Bakanı Abdullah Gül’le bir araya geldikten sonra açıklama yapan
Fransa Devlet Başkanı Jacgues Chırac, Türkiye’nin AB üyeliğine karşı
olmadıklarını söyledi.
Ø Bağımsız gözlemciler, Ukrayna’daki seçimler sonucunda hiçbir partinin tek
başına iktidara gelemeyeceğini belirttiler.
Ø Filistinli yetkililer, İsrail tarafının ateşkes kurallarını ihlal ettiğini bildirdi.
Ø Önergeyi yanıtlayan İçişleri Bakanı Abdülkadir Aksu, Mart 2004 seçimlerinden
bu yana belediyelere, kadrolu 7 bin 797 memur ve 2 bin 570 sözleşmeli
personel alındığını bildirdi.
Ø Wilson, Bakü’de yapılacak olan Ekonomik işbirliği Örgütü Zirvesi sırasında
Başbakan Erdoğan’ın, İran Cumhurbaşkanı Ahmedinecad ile görüşmesinde,
ABD’nin bir mesaj iletip iletmeyeceğinin sorulması üzerine, “İletilmesini
istediğimiz özel bir mesaj yok.” karşılığını verdi.
Ø Şeker kullanımıyla ilgili bir soruyusa O’Neill, “Türkiye-AB görüşmeleri devam
ettiği sürece, şeker fiyatları makul seviyeye inecek. Şekerimizi Türkiye’de
hükümetin tespit ettiği şartlar altında almaya devam edeceğiz.” diye yanıtladı.
Ø …Şeyh Ahmet, 2005 yılına ilişkin yaptığı değerlendirmede, havayolu
endüstrisinin yıl içerisinde karşılaştığı sorunlara, özellikle de yakıt fiyatlarının
yol açtığı olumsuz etkilere değindi.
Ø Enerji Bakanı Güler, TİM Başkanı Satıcı’nın “enerji politikası gerek” sözüne
kızarak “Burası arena. Gladyatör de var, kendi çıkarlarını dile getiren yırtıcı
hayvanlar da” dedi.
Ø Türkiye’nin hangi siyasi görüşten olursa olsun sahiplenilmesi gereken değerleri
olduğunu vurgulayan 9. Cumhurbaşkanı Demirel, “Siyasi iktidar bu değerlere
sahip olmadığı zaman halkla sürtüşmeye girer ve vadesi dolar” diye konuştu.
Ø Çok sayıda benzer olay yaşandığını anımsatan Feridun Baloğlu, Kültür ve
Turizm Bakanı Atilla Koç’a “Anadolu’nu tarihsel ve kültürel değerlerinin
topraklarımıza getirilmesi konusundaki eksikliğimizi, ne tür girişimlerle
gidermeyi planlıyorsunuz?” diye sordu.
Ø Özdemir Özok, bugünkü mevzuat ve Yargıtay uygulamalarıyla yasal şartlar
oluşturulduğunda, terör örgütü liderlerine, etkin pişmanlık hükümlerinden
yararlanma imkânı getirebileceğine dikkat çekti.
Ø Mesut Yılmaz’ın katılmadığı duruşmada son savunmasını yapan Güneş Taner,
hakkındaki suçlamaları reddederek, davanın zaman aşımından düşmesi yönünde
mütalaa veren Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Nuri Ok’u eleştirdi.
Ø Bazı CHP’liler TBMM Başkanı’na kıyak emeklilik yolu açan iki kelimenin
bizzat Arınç’ın isteğiyle yasaya konduğunu iddia ettiler.
Ø Enerji faturasında yaşanan bu büyüme, geçen yıl 21 milyar dolar olan enerji
ithalatının bu yıl 30 milyar doları aşabileceğine de işaret etti.
Ø AmerikanMerkez Bankası FED’in faiz artışı konusunda temkinli davranarak,
artışa ara vermesi halinde doların gerilemeyi sürdüreceğini belirten Mobius,
parite tahmininde bulunmak için uygun zaman olmadığını kaydetti.
Ø Aykut Özüner, sözlerini şöyle tamamladı: “Avrupa ile kıyaslandığında yüzde
3-5, iyi büyüme rakamları. Bizim de artık düşük; ama istikrarlı büyüme
rakamlarına alışmamız lazım. Sadece otomotiv değil her sektör için geçerli.”
Ø Sinan Aygün, 61 ayrı meslek komitesinin katılımıyla ATO’da düzenlenen,
“Genişletilmiş Olağan Meclis Toplantısı”nda yaptığı konuşmada, milli gelirin, 2
bin 500 dolardan 5 bin dolara çıktığını, Türkiye’nin büyüdüğünün söylendiğini;
ancak bu büyümenin hormonlu, dopingli büyüme olduğunu savundu.
Ø Muratpaşa Belediye Başkanı Süleyman Evcilmen, jimnastikçilerin başarılarının
ülke sınırlarını aşmasının, gurur kaynağı olduğunu söyledi.
Ø Nur Öztin Kurak, Visa aracılığıyla gerçekleşen yıllık işlem hacminin, 32 milyar
euronun üzerinde olduğunu, Türkiye’de 2005 Kasım itibariyle 36 milyon adet
Visa markalı kart ve bir milyona yakın kabul noktası bulunduğunu da sözlerine
ekledi.
Ø Sağlık konusunda hizmetlerin bitmeyeceğini söyleyen Başbakan Erdoğan şöyle
konuştu: “Sağlıkta, bu hastaneler birleşmez dediler. Birleşti. Hastanelerimizde;
SSK’da doluluk yüzde 130, Sağlık Bakanlığına ait hastanelerde yüzde 65
doluluk var.”…
Ø Merkez Bankası’nın raporunda şu görüşlere yer verildi:
Ø “2006 ve 2007 yıllarında yüzde 5 ve yüzde 4 gibi düşük enflasyon oranlarının
hedeflendiği dikkate alınırsa, bu konunun önemi, hedefe ulaşabilirlik açısından
daha da artmaktadır.”
Ø Mahkeme başvurusunda 1977’de Kurtsan İlaç Sanayi, 1988’de Kurtsan Medikal
Sanayi ve 1994’te Otacı İlaç Kozmetik şirketinin kurulduğunu ifade eden
Kurtsan, 2001 yılında aile içi bir ortaklık anlaşması yaptıklarını ifade etti.
Ø Talha Görgülü, Türkiye’nin çevresindeki ülkelerden kaynaklanan bir imaj
sorunu yaşadığını vurguladı.
Dolaylı Aktarım Fiilleri
Ø TBMM Üstün Hizmet Ödülleri açıklandı.
Ø Restorasyon kapsamında yaklaşık 20 milyon dolarlık yatırım gerçekleştirdiği
belirtilen Capitol Alışveriş Merkezi’nin, dekorasyonunda huzurlu ve zevkli
alışveriş konseptlerini birleştirdiği açıklandı.
Ø Bu sırada O.Ö dışarıdaki bir kişi tarafından karnından bıçakla yaralandı.
Çocuğun sağlık durumunun iyi olduğu belirtildi.
Ø Olmert’in, “Alınacak kararlar, saldırı girişimlerini daha çok başarısızlığa
uğratmak için, güvenlik bariyerinin daha hızlı bitirilmesine olanak
sağlayacaktır” dediği bildirildi.
Ø Şırnak Valiliği’nden yapılan açıklamaya göre, silahsız ve teçhizatsız olarak
güvenlik güçlerine teslim olan terörist, örgüt içerisindeki baskı ve insanlık dışı
uygulamalardan rahatsız olduğunu belirterek, kendisi gibi terör örgütünden
kaçmak isteyen çok sayıda arkadaşının bulunduğunu söyledi. PKK’lının kimliği
hakkında bilgi verilmedi.
Ø Tigana’nın savunmayı İbrahim Toraman, Gökhan Zan, Koray ve İbrahim
Üzülmez’den kuracağı, forveti de Bobo-Gökhan Güleç ikilisinden oluşturacağı
ifade edildi.
Ø İsrail gizli servisi MOSSAD’a yakınlığıyla bilinen Debka adlı internet sitesinde,
ABD’nin, Ankara’dan Van Gölü ile İran sınırı arasına askeri üs kurmayı talep
ettiği ileri sürüldü.
Ø Terör örgütü mensubunun, örgüt içerisindeki baskı ve insanlık dışı
uygulamalardan rahatsızlık duyduğunu belirterek teslim olduğu kaydedildi.
Ø S.Ç.’nin son bir yılda 45 ayrı hırsızlık suçundan gözaltına alındığı ve her
defasında yaşı küçük olduğu için serbest bırakıldığı öğrenildi.
Ø Çin’in BM nezdinde Büyükelçisi Wang Guangya, İran’ı uranyum
zenginleştirme faaliyetlerini durdurmaya ikna etmek için, BM Güvenlik
Konseyi’nden karar çıkmasının, “tehlikeli olabileceği” uyarısında bulundu.
1.3. Haber Yazımında Dikkat Edilmesi Gereken Temel Unsurlar
1.3.1. Haberin Bütünlüğü ve Zaman
Günümüz gazeteciliğinde haberin zamanı, di’li geçmiş zamandır. Yalnız ülkemizde
değil, başta batı basını olmak üzere bütün dünyada aynı anlatım tercih edilmektedir. Kısaca
haber dili, “hikâye etme” esasına dayalıdır. Örneğin “Okullar bugün açılmıştır.” ifadesi
yerine “Okullar bugün açıldı.” anlatımı kullanılmaktadır. Haberde di’li geçmiş zamandan
sonra, en çok kullanılan zamanlar şimdiki zaman ve gelecek zamandır. Haberin içeriğine,
haberde yer alan olayların devam edip etmeyeceğine ve bazı başka koşullara göre, haberde
diğer zaman kiplerine de yer verilebilir.
Devam edecek olaylarda anlatım dili, genellikle geniş zamanlı olmalıdır:
“Polis zanlıları arıyor”
“Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde, Sosyal Güvenlik Yasa Tasarısı ile ilgili
görüşmeler sürüyor” gibi.
Haber oluşturan olay ya da olaylar devam edecekse ya da gelecek zamanda
oluşacaksa, o zaman haberde anlatım dili, gelecek zaman olmalıdır:
“Kış Olimpiyatları, 5 Mart Pazartesi günü yapılacak kapanış töreniyle sona erecek.”
1.3.2. Haberde Fiil Bütünlüğü
Haber dili, dili geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek zaman temeline dayalıdır. Bununla
birlikte haberin içeriğine ve haberde yer alan olayların durumlarına göre farklı zaman ekleri
de kullanılmaktadır. Ancak bir haberde yer alan cümlelerde geçen fiiller bütünlük açısından
birbirini tamamlamalıdır. Örneğin hem dili geçmiş zaman hem de şimdiki zaman aynı cümle
içinde kullanılmamalıdır. Ayrıca bazı istisnalar dışında haber metninin bütününde de fiil
bütünlüğüne dikkat etmek gerekmektedir. Dili geçmiş zamanla başlayan bir haber metni
mişli geçmiş zamanla devam ederse anlatımda bütünlük öğesi bozulmuş olur. Haber
yazılırken haberde fiil bütünlüğü mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.
1.3.3. Haberde Yer, Tarih ve Saatlerin Yazımı
1.3.3.1. Haberde Yer İsimlerinin Doğru Yazılması
Haberi yazan gazetecinin temel sorumluluğu, haberde doğruluğu sağlamaktır. Bu da
aslında haberde kesinlik, sadelik ve açıklığın sağlanmasıyla ilgilidir. Özellikle habere ilişkin
temel bilgilerin kesin biçimde haberde yer alması gerekmektedir. Haberle ilgili bilgiler
içinde en önemli olanlardan biri, olayın geçtiği yerdir. Olay yeri haberle ilgili olarak
“nerede” sorusunun cevabıdır. Birçok haberde haberi oluşturan olayların geçtiği, ortaya
çıktığı bir veya birkaç yer vardır. Bu yer resmi nitelikli bir bina olabileceği gibi, bir şehir
meydanı, bir sokak, cadde, bir alışveriş merkezi, bir eğlence mekânı, bir şehrin kendisi, bir
bölge, bir veya birkaç ülke, açık denizler, hatta uzay boşluğu olabilir. Okuyucu için olayın
geçtiği yerin haberde doğru bir biçimde verilmesi her zaman çok önemlidir; çünkü okuyucu
başta kendi yaşadığı yer olmak üzere, yakın çevrelerde ve giderek bütün dünyada olan biten
olaylara karşı belli bir ilgi ve merak duyar. Haberde olayla ilgili yer bilgilerinin doğru
biçimde verilmemesi, okuyucuda haber kurumuna karşı güvensizlik yaratır. Ayrıca olayın
geçtiği veya geçeceği yerin yanlış yazılması, başka hatalara, karmaşaya ve bazen gereksiz
paniğe yol açabilir. Bu nedenle hem haberi yazan gazeteci, hem de diğer sorumlular olayla
ilgili yer isimlerinin doğru bir biçimde yazılmış olup olmadığını kontrol etmeden, haberi
yayınlamamalıdır. Az bilinen ya da yabancı isimli yerleri yazarken sözlükler, haritalar ve
internet gibi kaynaklar kullanarak yer isimlerini doğru biçimde yazmalıdırlar.
1.3.3.2. Haberde Tarihlerin Doğru Yazılması
Haberde kesinliği ve doğruluğu sağlayabilmek için dikkat edilmesi gereken
kurallardan biri de haberde geçen tarih veya tarihlerin doğru yazılmasıdır. Haberin tarihi “ ne
zaman” sorusu ve zamanlılık ilkesiyle ilgilidir. Haberde tarihin doğru yazılmasını sağlamak,
her şeyden önce haberle ilgili araştırmanın yapılması ve elde edilen bilgilerin doğruluğunun
sağlanmasıyla mümkündür. Bunun yanı sıra, haberde kullanılan tarihlerin doğru yazımıyla
ilgili belli kurallara dikkat etmek gerekir.
Ø Haberde kullanılan tarih, bulunan yıl içindeyse, yıl rakamı haberde yer almaz:
1 Mayıs Perşembe günü
3 Ekim’de
Ø Haberde kullanılan tarih başka bir yıl içindeyse, yıl rakamı verilmelidir:
10 Ocak 1996 tarihinde
17 Eylül 2005 tarihli
17 Eylül 2005 günü
1981 Eylül ayı...
Ø Önlerinde rakam bulunan ay ve gün adları, özel ad konumunda olduklarından
büyük harfle yazılır:
15 Ocak Cuma
29 Ekim Pazartesi
Ø Önlerinde rakam bulunmamasına rağmen, belirli bir gün ve ayı bildiren gün ve
ay adları da büyük harfle yazılır:
Geçtiğimiz Haziran ayında,
Önümüzdeki Çarşamba günü...
Ø Belirli bir gün bildirmeyen gün ve ay adları küçük harfle yazılır:
Başbakan her cuma günü, Cumhurbaşkanı ile haftalık olağan görüşmesi için köşke
çıkar.
Okullar haziran ayında tatil olur, eylülde açılır.
Ø Belli döneme ilişkin olaylar ve gelişmeler anlatılırken, o yılları genel olarak
ifade eden kalıplar kullanılır.
1980’li yıllarda punk modası vardı.
1990’lı yıllarda Türk ekonomisi önemli krizler atlattı.
1970’li yıllarda ülkemizde büyük bir siyasi kaos yaşandı.
Ancak bu kalıplar ifade edilirken, tek bir yılı çoğul olarak kullanmamaya dikkat
etmeliyiz. Örneğin 1981 tek bir yılı ifade ettiğinden 1981’li yıllar diyemeyiz. Bu ifadeyi
doğru kullanmak için, 1980’li yıllar ifadesini kullanırsa, 10 yıllık bir zaman diliminden
bahsetmiş oluruz.
1.3.3.3. Haberde Saatlerin Doğru Yazılması
Bazı haberlerin içeriği açısından, olayların hangi saatte olduğu çok önemlidir. Bu
nedenle haberde kesinliğin ve doğruluğun sağlanabilmesi için saate ilişkin bilgilerin doğru
olarak haber metninde verilmesi gerekmektedir. Bu tıpkı tarih gibi ne zaman sorusunun
cevaplanması ve haberde zamanlılık öğesine dikkat edilmesiyle ilgilidir. Haberde saatlerin
dilbilgisi kurallarına uygun yazılması da saatin doğru verilmesini sağlar. Bunun için de bir
takım yazım kurallarına dikkat etmek gerekir.
Ø Haberlerde saat yazılırken, saat ile dakika arasına nokta (.) konulur. Bazı
yazımlarda gördüğümüz iki nokta üst üste (:) işareti yanlış kullanımdır.
Saat 15.00’te
Saat 09.30’da
Saat 17.45’te…
Kesin saat verilemiyorsa ya saat haberde kullanılmaz, ya da genel olarak ifade edilir.
Saat 14.00 sıralarında gibi. Aynı ifadeyi vermek için saat 14.00 sularında demek yanlıştır.
Doğru kullanım için sularında ifadesi yerine sıralarında dememiz gerekmektedir
Ø Bazı haberlerde kesin saat verme zorunluluğu vardır. Bunun en bilinen örneği
deprem haberleridir. Depremin zamanı saat ve dakikayla bildirilmelidir.
“Düzce dün saat 19.36’da, Richter ölçeğine göre 6.4 şiddetindeki depremle sarsıldı...”
Bazı spor yarışmalarında süre olarak saat ve dakikanın yanı sıra saniye ve hatta
salisenin de kullanılması gereklidir.
Saatin yazıldığı haberlerde saatin kendisi geçtiği zaman dilimini de belirtmektedir.
Örneğin 03.00 saatin gece olduğunu ifade ederken, 15.00 öğleden sonra olduğunu
belirtmektedir. Bu nedenle haber yazarken asla “dün gece saat 03.00“ veya “bugün öğleden
sonra saat 15.00’te” ifadeleri kullanılmaz.
1.3.4. Haberde Sayıların ve Unvanların Yazımı
1.3.4.1. Haberde Sayıların Yazımı
Türkçede sayılar genellikle rakamlarla yazılır. Ancak bazı durumlarda sayıların
yazıyla yazılması gerekir. Haber dilindeyse rakamların yazımına ilişkin bazı temel kurallar
vardır.
Ø Sıfır ve (1) bir daima yazıyla yazılır.
2’den 999’a kadar olan sayılar rakamla yazılır.
Binli haneler yazı ve rakamla karışık yazılır:
2 bin 999, 15 bin 667,
12 milyon 35 bin 316,
4 milyar 312 bin 543...
Ø Rakamla yazılmış bir sayıya gelen ekler , “kesme” (‘) işaretiyle ayrılır:
69’da
1886’da
10.45’te
Ø Ev, apartman, daire numaraları, kitapların sayfa numaraları, tarihler, yıllar ve
saatler daima rakamla gösterilir:
Ø Yüzdeler yazı ve rakamla gösterilir:
yüzde 45,
yüzde 125
Ø Isı dereceleri rakamla yazılır:
29 derece
sıfırın altında 8 derece
eksi 15 derece
Ø Eşyaların, binaların, ağaçların eskilik derecesi, yazıyla yazılır:
on beş yıllık bina
üç yıllık elbise
yüz yaşındaki asırlık çınar
Ø Canlıların yaşları rakamla yazılır:
65 yaşındaki adam,
3 yaşındaki çocuk,
Gözde Çelik(18)
Ø Sıra sayıları genelde 3 biçimde de yazılmakla birlikte, haber dilinde noktayla
yazılması tercih edilir:
3.
3’üncü
Üçüncü
1.3.4.2. Haberde Ad ve Unvanların Yazımı
Haber dilinde, ad ve unvanların önlerine “Sayın” , “Saygıdeğer”, “Beyefendi”,
“Hanımefendi”, “Bay”, “Bayan” “Değerli” gibi kelimeler getirilmez:
Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer
Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik
Haberlerde kişinin adı tek başına kullanılmaz:
Bülent, Tansu, Cüneyt
Haberlerde adı geçen kişilerin ad, soyadı ve unvanları, yalnızca bir kez tam ve
eksiksiz olarak kullanılır. Daha sonraki kullanımlarda ad ve unvanlar kısaltılır. Haber
metninde daha çok kişilerin soyadı kullanılır. Ad ve soyadı da zaman zaman kullanılmakla
birlikte uzun unvanlara haber metninde kişinin adının her geçtiği yerde yer verilmez:
Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer...
Cumhurbaşkanı Sezer…
Ahmet Necdet Sezer...
Cumhurbaşkanı...
Sezer...
Başbakan Recep Tayyip Erdoğan...
Başbakan Erdoğan...
Başbakan...
Recep Tayyip Erdoğan...
Erdoğan...
Haberde adı geçen askerlerin rütbeleri de belirtilmelidir: Bu konuda tuğgeneralden
başlayarak yükselen rütbeler, aynı zamanda “paşa”lık unvanına sahiptir. O nedenle bir
orgeneralden bahsederken “Orgeneral... Paşa” demek yanlış olacaktır. Bu kimse için ya
orgeneral ya da paşa unvanlarından biri kullanılmalıdır.
Genel Kurmay Başkanı Orgeneral...
Garnizon Komutanı Tuğgeneral...
Albay...
Yüzbaşı...
Haberde adı geçen akademisyenlerin unvanları da isimlerinin başına yazılmalıdır:
Prof. Dr. Mümtaz Soysal
Doç. Dr. Ayşe İnal
Yrd. Doç. Dr. Gözde Atakul
1.3.5. Haberde Sıfat Kullanımı
Sıfatlar anlatımı güçlendiren, özneyi ve nesneyi nicel ve nitel olarak tanımlayan ve
cümlede çok önemli görevi olan sözcüklerdir. O nedenle muhabir haberi yazarken sıfat
seçimini gelişigüzel yapmamalı, özellikle yorum içeren sıfatlardan uzak durmalıdır. Yapılan
araştırmalar göstermiştir ki kitle iletişim araçlarının hedef kitlesi olan okuyucu ve seyirciler
taraf tutan, habere konu olan kişileri açıkça öven ya da aşağılayıp, küçük düşüren ifadelerden
hoşlanmamaktadır Bu nedenle haberde kullanılan sıfatlar özenle seçilmeli, haberin içeriği
gerektirmedikçe sıfatlardan uzak durulmalıdır.
Ø Eski sıfatının kullanımı:
Haber dilinde en çok tartışılan konulardan biri de ‘eski’ sıfatının yazılışıdır. Türkçede
sıfatlar, önünde bulundukları isimleri tanımlarlar. Bu kural gereği sıfatlar aynı zamanda,
önünde bulundukları isim tamlamalarını da nitelerler. “Maliye Bakanı” bir isim tamlaması
olduğuna göre, “Eski Maliye Bakanı” diye yazılması ve söylenmesi gerekir.
Bu kurala göre, “Eski oda takımı”, “Eski coğrafya öğretmeni”, “Eski güzellik
kraliçesi”, “Eski Genelkurmay Başkanı”, “Eski TBMM Başkanı”, “Eski Paris Büyükelçisi”
demek ve yazmak zorunludur. Aksi takdirde, “Oda eski takımı,” “Coğrafya eski öğretmeni”
gibi ne ifade ettiği anlaşılmayan cümleler ortaya çıkar.
Uyarı
“Ankara Eski Sıkıyönetim Komutanı” ile “İstanbul Eski Belediye Başkanı”nın da
yazılışları doğrudur; çünkü “Ankara Sıkıyönetim Komutanı” ve İstanbul Belediye Başkanı”
birer unvandır, isim tamlaması değil. İsim tamlaması olan “Sıkıyönetim Komutanı” ve
“Belediye Başkanı”dır.
KINALI ELLER OKUMAK İSTİYOR
500 Evler Lisesi’nin kütüphanesinde iki kız öğrenci ders çalışıyor. Belkıs ve Havva
Karahanlı kuzenler. 15 yaşındaki dokuzuncu sınıf öğrencisi Belkıs, gururla konuşuyor:
”Biz köyümüzün lise okuyan ilk kızlarıyız. ”Ancak köyün gururu oldukları söylenemez;
çünkü okumalarına babaları çevre baskısı nedeniyle karşı çıkmış. Belkıs, anlatıyor "Beni
iki kez okuldan aldılar. Altıncı sınıfta iki ay yedinci sınıfta bir ay gidemedim. Hep
ağladım. Annem çok uğraştı, babamı ikna etmek için.” 16 yaşındaki Havva ise “Babam
artık liseden sonra okumamı istemiyor; ama ben okumak istiyorum. Eve gidince
hayvanlarda, tarlada ev işlerinde çalışıyorum. İlk fırsat bulduğumda ders yapıyorum; ama
11 kardeşin içinde zor oluyor” diyor. Kütüphaneye arkadaşları 16 yaşındaki Mukaddes
Diri geliyor. Okuldaki öğrencilerin çoğunluğu gibi kitabı yok. Evde ders çalışabilmek için
biyoloji kitabını kınalı elleriyle raftan alıyor. Okula gelirken kardeşinin hali içinde bir
ukde. “Ben okuyorum diye hayvanları yemleme işi kardeşime kaldı. O da çok zeki; ama
babam onu okula gönderemiyor” diyor. Üçü de en önemli sorunlarının yol olduğunu
söylüyor. Ailelerinin servise verecek parası yok. 30 kilometrelik yolu zorlukla gidip
geliyorlar. Valiye kadar giderek sorunlarını anlatmışlar; ama çözüm yok. Havva soruyor:
“Okumak bizim hakkımız değil mi?”
2. HABERİN YAPISI VE HABER GİRİŞLERİ
2.1. Haberin Yapısı
Haberin yapısı üç temel bölümden oluşur. Bu bölümler başlık, giriş ve gövdedir.
Haberin başlığı, olayın özünü yansıtan ve ilk planda değerlendirilmesini sağlayan niteliği
nedeniyle haberin vitrini olarak da adlandırılır. Bu nedenle başlığın açık, anlaşılır, ilginç ve
kesin olması, okuyucuyu haber metnini okumaya isteklendirmesi gerekir.
Haberin girişi, haberle ilgili önemli bilgilerin az ve öz nitelikte verildiği bölümdür.
Haberin ilk bağımsız paragrafını giriş oluşturur. Haber girişi, flaş olarak da adlandırılır.
Haber formatının üçüncü unsuru olan gövde, genişletme ve ayrıntı bölümü olarak da
adlandırılır. Haberin gövdesinde, girişte öz olarak verilen olayın ayrıntısı, yan bilgiler ve
veriler yer alır.
2.2. Haber Girişleri
Haber metninde yer alan ilk paragraf haberin girişidir. Uygulanan haber tekniğine
bağlı olarak haberin girişi değişebilir. Haberin girişi, haberin dikkat çekmesi ve okunması
açısından çok önemlidir. Giriş, okuyucunun habere devam edip etmemesini sağlayan bir eşik
görevi yapar. Eğer ilgi çekici bir biçimde yazılmışsa okuyucu bu eşikten geçerek haberi
okumaya devam eder. Bu hem gazete ve dergi yazıları için hem de radyo ve televizyon
haberleri açısından geçerli bir yargıdır. Giriş cümlesinin önemi nedeniyle haberin bu
cümlede başladığı ve bittiği söylenebilir. Bu cümle ilginç, renkli, süslemeli, dikkat çekici,
sorular soran ve ilgi uyandıran, duygular aktaran bir ifade içerebilir. Bu yapısıyla cümlenin
en ilginç, en etkili ve çarpıcı öğeleri barındırması gerektiği vurgulanmalıdır.
Bir diğer unsur bu cümlenin olabildiğince kısa ve öz olmasıdır. Bir veya iki cümleden
oluşan giriş bölümünde konunun en fazla 30- 35 kelimeyle anlatılmasına özen
gösterilmelidir. Uzun bir giriş, giriş değildir. Bütün ayrıntıların girişte verilmesi gereksizdir.
Giriş yazımı açısından değişik teknikler vardır. Bunlar genel olarak flaş giriş, tek
olaylı giriş, çok olaylı giriş, alıntılı giriş, yığma giriş, renkli giriş, sorulu giriş olarak
sayılabilir. Bununla birlikte giriş tekniklerine ilişkin farklı gazetecilik kitaplarında farklı
sınıflandırma biçimlerinden de bahsedilebilir. Bir haber girişi yazılırken bu tekniklerden
yalnızca biri kullanılabileceği gibi birkaç tanesi de bir arada kullanılabilir. Bu nedenle haber
girişini sınıflandırırken kesin hatlarla çizilmiş bir ayrımdan çoğu zaman bahsedilemez. Hatta
kimi habercilere göre haber girişi yazmanın kesin ve katı kuralları yoktur. Girişi yazan
muhabirin yeteneği, haber kaynağının söyledikleri, gözlemler, editörler ve haber yöneticileri
ayrıca habere gazete ve dergide ayrılan alan haber giriş tekniğini etkilemektedir. Radyo ve
televizyon içinse habere ayrılan süre, haber girişi açısından önemlidir.
Haber yazmaya başlayanlar giriş cümlelerini yazarken haberde en önemli unsurun ne
olduğunu düşünmelidirler. Haberi başkasına anlatacağımız bir olay olarak düşünüldüğünde
önce ne anlatılmalıdır? Hangi unsur üzerinde durulmalıdır? Bu sorular doğru
cevaplandığında etkileyici bir haber girişi yazmak için ilk adım atılmış olur.
2.3.1. Flaş Giriş
Flaş giriş haberin başlığıyla hemen hemen aynı ifadeyi kullanan giriştir. Günümüz
gazeteciliğinde çok sık kullanılmaktadır. Bu giriş tekniğinde, haberin özü, sade, açık, doğru
ve kesin biçimde verilmektedir.
Örnek:
Doğan Holding Yönetim Kurulu Başkanı Aydın Doğan, gelir vergisi rekortmeni oldu
Yeni Türk Lirası, yeni yılla birlikte kullanıma girdi.
2.3.2. Tek Olaylı Giriş
Her haberde tek bir olay ön plana çıkar. Özellikle haberdeki en önemli unsurların
öncelikli olarak verildiği ters piramit tekniğine göre yazılan haberlerde, tek olaylı giriş
kullanılır. Tek olaylı girişte ya haber tek bir olaydan ibarettir ya da haberi oluşturan
olaylardan biri haber açısından özellikle önemlidir. Bu girişle yazılan haber metinlerinde ilk
paragrafta olay, ikinci paragrafta olayın nasıl gerçekleştiği, haberin devamındaysa olayın
ayrıntıları verilir. Haberin dizilişi bir merdivene benzetilebilir.
Örnek:
Suç işleme yaşının giderek düştüğü İstanbul’da 9 yaşındaki bir çocuk, banka şubesinden
5 bin YTL çaldı.
2.3.3. Çok Olaylı Giriş
Haberin konusunu oluşturan olay çok boyutluysa birden fazla yönü varsa ve bunlar
habercilik açısından önemliyse o zaman haberin girişinde birden çok olaya yer verilir. Girişte
verilecek ayrıntılar önemlilik açısından seçilir. Genellikle uzun içerikli haberlerin yazımında
çok olaylı giriş tekniği kullanılır.
Örnek:
Dünyanın birçok ülkesi, son rakamlara göre 126 bini aşkın insanın öldüğü
Güneydoğu Asya’daki tsunami felaketine duyarlılık gösterdi. Birçok kentte yeni yıl
partileri iptal edildi. İsveç, Norveç, Finlandiya ve Almanya’da yeni yılda, bayraklar yarıya
indirildi. Paris’te ünlü Champs Elysees bulvarında ışıklandırılan ağaçlar siyahlara
büründü. İtalya’daki birçok kentte planlanan yeni yıl partileri iptal edildi ve burada
harcanacak paranın felaketzedelere gönderileceği belirtildi. İstanbul Büyükşehir
Belediyesi’de Taksim’deki yılbaşı kutlama programını iptal etti.
2.3.4. Alıntılı Giriş
Bir konuşmadan, bir belgeden alıntı yapılarak habere başlanılan giriş tekniğine denir.
Eskiden “iktibaslı giriş” adı verilen bu teknik, genellikle kişi haberlerinde kullanılmaktadır.
Demeç haberciliğinde en sık kullanılan yöntemdir. Bu teknikte, alıntı yapılan kişinin adıyla
birlikte söylediği sözlere yer verilir. Bu sözler tırnak içinde kullanılır. Bu girişin başarılı
olabilmesi için, alıntı yapılacak bölümün haber açısından en önemli ya da en ilginç veriyi
oluşturması gerekmektedir.
Örnek:
“Yakında düğünüm olacak. Gelip annemin gözleriyle bana bakar mısın?” Bu sözleri
45 yaşında vefat eden Elif Tuna’nın kızı Didem, annesinin korneasıyla yeniden görmeye
başlayan Oktay Demirbağ’a söyledi.
Yunanistan Başbakanı Kostas Karamanlis, dün Brüksel’de bir araya geldiği Başbakan
Tayyip Erdoğan’a “Siz bize Kıbrıs’ta yardımcı olun, biz de sizi kalıcı kısıtlamalar ve özel
statü konusunda destekleyelim” dedi.
“Doğu bölgesi için Van Gölü sahillerinin en güzel bir yerinde, her şubeden
ilkokullarıyla nihayet üniversitesiyle modern bir kültür şehri yaratmak yoluyla şimdiden
faaliyete geçilmelidir. Bu hayırlı teşebbüsün Doğu vilayetlerimiz gençliğine bahşedeceği
feyiz, Cumhuriyet hükümeti için ne mutlu eser olacaktır.” Mustafa Kemal Atatürk, bu
sözleri 1 Kasım 1937 tarihinde TBMM’nin açılışındaki konuşmasında dile getirmişti.
2.3.5. Yığma Giriş
Haberin birkaç öğesinin birden önemli olduğu durumlarda haberin girişinde haber
özetlenerek verilir. Bu girişe yığma ya da özetleyici giriş denilir. Gazeteciliğin ilk yıllarında
sık kullanılan bu giriş tekniğine, günümüz gazeteciliğinde de zaman zaman kullanılmaktadır
Örnek:
AB Devlet ve Hükümet Başkanları zirvesinden “ Türkiye ile tam üyeliği hedefleyen
açık uçlu müzakerelerin 3 Ekim 2005’te başlatılması” kararı çıktı. AB Türkiye’nin
müzakereler başlayana kadar “Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin fiili tanınması” anlamına
gelen “ Ankara Anlaşması”nın 10 yeni üye ülkeyi de kapsayacak şekilde genişletilmesini
içeren protokolü imzalamasını” şart koştu. Fransa’nın Türkiye’nin karşı çıktığı
“müzakerelerin başarısızlıkla sonuçlanması durumunda Türkiye’yi Avrupa’nın yanında
tutacak başka bir formül bulunması” ifadesini de metne koydurması Kıbrıs koşuluyla bir
araya gelince, sabaha kadar değişiklik için pazarlık yapan Türk tarafını sıkıntıya soktu.
2.3.6. Renkli ( Hikâye ) Giriş
Hikâye giriş olarak da isimlendirilen bu giriş tekniğinin temel özelliği çarpıcı
olmasıdır. Haber olayının tam ortasından başlanarak haberin öykülendiği, öyküleyici giriş
tekniğinde okur ya da izleyiciler kendilerini birden olayın ortasında bulmakta ve haberi
okumak için ikna edilmektedirler. Bir ya da birkaç paragrafta, olayın temel noktalarının
anlatıldığı renkli girişte, olayda adı geçen kişiler ilk paragrafta verilir. Günümüzde daha çok
magazin gazeteciliği ve dergiciliğiyle televizyon haberciliğinde kullanılan bu girişte
okuyucunun ilgisini çekecek sözcükler seçilir.
Örnek:
Clotilde Courau dolu dolu bir kariyer öyküsüne sahip genç ve güzel bir Fransız
oyuncu. Ülkesindeki televizyon izleyicisi ve sinema dünyası kendisini iyi tanıyor. Başarılı
yıldızın ünü bununla ve hatta ülkesiyle sınırlı kalmadı. Bunun sebebi yeni bir film ya da
büyük bir Holywood projesi değil. Bu gerçek; fakat bir o kadar da masallara ait gibi duran
bir öykü. Günümüzde masallar yok, diyorsanız, sıkı durun: Clotilde Courau, bundan iki yıl
önce aniden prenses oldu. Bu ünvanı almak için yaptığı tek şey, son İtalya Kralı Humbert
II.’nin torunu Venedik Prensi, Emanuele Filiberto di Savoia’ya aşık olmak ve onunla
evlenmek oldu.
Örnek:
Semiramis Pekkan’ın eski eşi, işadamı Gulu Lalvani’nin kızının Hint geleneklerine
göre organize edilen düğün seremonisinin ikinci gününde, davetliler, Phuket’in en meşhur
plajı olan “ Palm Beach” de düzenlenen “Hawaii Gecesi”nde sabahın ilk ışıklarına kadar
eğlendiler.
2.3.7. Sorulu Giriş
Genellikle habere ilişkin bilgilerin net olmadığı durumlarda ya da röportaj
haberciliğinde kullanılan bu teknikte, habere soruyla başlanır. Bütün soruların yanıtının
olduğu durumlarda da okuyucunun ilgisini çekmek amacıyla sorulu giriş tekniği
kullanılabilir.
Örnek:
Uluslararası İstanbul Film Festivali’nin 25. Yılında “Yaşam Boyu Başarı Ödülü”
alacak olan ünlü Fransız oyuncu Alain Delon, İstanbul’a gelmekten son dakikada neden
vazgeçti?
2.3.8. 5N 1K Kuralına Göre Girişler
Bu giriş tekniğinde 5N 1K diye anılan sorulardan biri veya birkaç tanesi ön plana
çıkartılır.
Ø Kim Örneği
Hukuk fakültesinde üçüncü sınıf öğrencisiyken okuldan ayrılan ünlü haber spikeri
Ali Kırca, iki hafta sonra öğrenci affından yararlanarak yarım bıraktığı okuluna kayıt
yaptıracağını açıkladı.
Küba Devlet Başkanı Fidel Castro’nun 11 yıldır ABD’de yaşayan torunu Alina
Salgado, Amerikan vatandaşı oldu.
Rolling Stones grubunun 62 yaşındaki gitaristi Keith Richards, Fiji’de ağaçtan
düşerek hastaneye kaldırıldı.
Ø Ne Örneği
Uygurlar, Selçuklular ve Osmanlı dönemlerinden örneklerin sanatseverlere
sunulacağı “ Türkler: Bin Yıllık Yolculuk” adlı sergi, “ İngiltere Kraliyet Sanat
Akademisi’nde (Royal Academy of Arts) 22 Ocak’ta açılacak.
Ø Neden Örneği
Mersin’de baliciler, 15 yaşındaki bir genci 70 YKR parasını almak için bıçakladı.
Ø Nerede Örneği
“Büyü” isimli Türk filminin galası için dün Dolmabahçe G-Mall alışveriş
merkezindeki “Cinebonus” sinemalarında çoğu ünlü, yüzlerce insan bir araya geldi.
Ø Ne Zaman Örneği
Türkiye Kupası kuraları 29 Aralık’ta çekilecek.
Avrupa Birliği Liderleri, Türkiye ile müzakerelere 3 Ekim 2005’te başlanması için anlaştı.
Ø Nasıl Örneği
Avcılar’da 2 gündür kendisinden haber alınamayan Avukat Muhammet Alkaşi (55),
bürosunda silahla vurularak öldürülmüş olarak bulundu. ( MİLLİYET 24 ARALIK 2004S.3)
3. HABERİN GÖVDESİ
Haberde girişten sonra, giriş ifadesinin açıldığı, ayrıntıların işlenmeye başlandığı ve
diğer öğelerle detaylara yer verildiği bölüme “haberin gövdesi” denilir. Uygulanan tekniğe
göre üsluba uygun biçimde bir ya da birkaç paragraf halinde habere ilişkin diğer bilgiler
burada verilir. Eldeki bilgileri, haber haline dönüştürme bu bilgileri özetleyerek, yeniden
kurgulamadır.
Haber yapma (newsmaking) işlemi gerçekleri aktarma değil, olayı yeniden
biçimlendirerek gerçekliği yeniden inşa etmedir. Kurgulama sırasında başvurulan özetleme
yöntemi nedeniyle haberle ilgili birçok bilgi haber dışında kalmaktadır. Hangi bilgilerin
haberde kullanılacağı hangilerinin kullanılamayacağı sonuçta haberi yazan kişinin seçimine
bağlıdır. Bu nedenle gazeteci haberi kurgularken haberde yer verdiği bilgiler kadar yer
vermediklerinden de sorumludur. Haberle ilgili bilgi seçimini doğru yapmalıdır. Haber
konusu olayın önem taşıyan tüm unsurlarına haberinde eksiksiz olarak ver vermelidir.
Bir haber hazırlık aşamasından gövdesinin yazım aşamasına kadar aynı anda
uygulanan ve birinin diğerini denetlediği çeşitli sayıda niteliği gerekli kılar. Bunlar;
konunun bilinmesi, ilgi, gözlem yeteneği, eleştirel yaklaşım, hızlı bir biçimde analiz ve
sentez yapma alışkanlığı, düşünme ve karar vermede hızlılık, insan ilişkilerinde rahatlık ve
incelik gibi niteliklerdir.
3.1. Haberin Kurgusu
Haberi kurgulamak, haberi oluşturan verilere dayanarak içeriği biçimlendirmek ve
anlamlı bir haber metni oluşturmaktır. Bu içeriği biçimlendirme başka bir deyişle haberle
ilgili bilgileri işleme yöntemi habercilerin zaman içinde kazanacakları bir beceridir.
Yaşanan, izlenen, gözlemlenen ya da belgelere ve başka tanıklara dayanılarak üretilen,
yeniden kurgulanan olay ve söylemler haberi oluştururlar. Haberi oluşturan bu unsurlar,
gazeteci tarafından olayları en iyi biçimde anlatabilecek ve okuyucunun ilgisini çekebilecek
biçimde bir araya getirilmelidir. Bunun için gazetecinin elindeki verileri haberleştirirken çok
özenli davranması ve bu konuda olabildiğince çok pratik yapması gerekmektedir.
Haber, belli bir eylem ve anlam bütünlüğü içinde, sade, açık ve kesin ifadelerle
yazılmalıdır. Gazeteci taraf tutan, yorum ve ifadelerden kaçınarak, aşağılayıcı ve alay edici
söylemlerden uzak durarak haberi oluşturmalıdır. Haberin kurgusunda haber- gerçek ilişkisi
olabildiğince korunmalıdır. Haberi oluşturan olay ve olgular nedensellik bağı içinde
yansıtılmalı, sebep sonuç ilişkisine dikkat edilmelidir.
Haber yazılırken haberde geçen her cümlenin ayrı bir öznesi olduğu unutulmamalı,
özne-yüklem uyumuna dikkat edilmelidir. Haberde geçen ve telaffuzu zor cümleler
okuyucuyu olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle zorunlu olmadıkça telaffuzu güç olan
sözcüklere haberde yer verilmemelidir. Haberde hem cümle hem de paragraf yapıları kısa
tutulmalı, bir paragraf 4-5 cümleden fazla olmamalıdır. Daha uzun haberler okuyucuların
habere olan ilgisini azaltmakta ve haberin az okunmasına neden olmaktadır.
Haberin kurgulanması açısından günümüzde en geçerli yöntem haberi 5N-1K kuralına
göre biçimlendirmektir. Bilindiği gibi 5N-1K kuralı “KİM, NE, NEREDE, NE ZAMAN,
NASIL, NEDEN (NİÇİN)” sorularına göre haberin oluşturulması anlamına gelir. Bu nedenle
bir haber metninde aslında bu 6 sorunun cevabı aranmaktadır. Haber kurgusu yapılırken
“kim” ve “ne” soruları önem kazanmaktadır. Okuyucular “Kim ne yaptı?” “Kimin başına ne
geldi?” ve “Ne oldu” sorularının cevabını haberde görmek istemektedirler. O nedenle haber
kurgusunda öncelikle bu iki soru cevaplandırılmalı, okuyucu bu konularda ilk paragrafta
aydınlatılmalıdır. “Ne zaman ve nasıl” sorularının da cevaplanmasından sonra, okurlar
genellikle 10. satırdan itibaren neden ve niçin diye sormaya başlarlar. Haber metninde eldeki
verilere dayanarak ve söz fazla uzatılmadan bu soruların da cevaplanması gerekmektedir.
Aksi halde okuyucu, haberi okumayı yarıda bırakmakta, habere olan ilgisini kaybetmektedir.
Haber metninin gövdesinde bu 6 sorunun hepsini yanıtlamayan haberin
bütünlüğünden ve kurgusunun doğru yapıldığından bahsedilemez. Bu soruların hepsinin
cevabı haber yazılırken belirlenmemiş ya da kesinleşmemiş olabilir. Bu durumda ihtimaller
ya da belirsizliklerden de okuyucuya bahsetmek gereklidir. Ayrıca haberin kurgusunda
okuyucuya olay ve düşüncelerin arka planını değerlendirebilmeleri için gerekli bilgi de
sunulmalıdır.
Haberin kurgulanması konusunda dikkat edilmesi gereken noktaları şöyle
sıralayabiliriz:
Ø Konuyla ilgili tüm bilgiler aktarılmalıdır.
Ø Tartışmalı konularda tarafların görüşleri bildirilmelidir.
Ø Gerçek oldukları ileri sürülen açıklamalara yer verilmelidir.
Ø Haber kaynağının sözleri, alıntılar tırnak (“) içinde olabildiğince çok
verilmelidir.
Ø Haberde mümkün olduğunca çok maddi gerçeğe yer verilmelidir.
3.2. Haberin Protokolü
Hepimizin bildiği gibi sosyal yaşamda geçerli olan protokoller ve bunların kendine
özgü kuralları vardır. Hem devletin sivil kurumlarında, hem askeri kurumlarda hem de
sosyal yaşamın diğer alanlarında geçerli bu protokol kurallarının büyük kısmı habercilik
açısından da dikkat edilmesi gereken kurallardır.
Günümüzde gazetelerde, dergilerde, radyo ve televizyonlarda verilen haberlerin büyük
bir bölümünü temel atma, işletmeyi üretime veya hizmete açma, yıldönümü ve diğer kutlama
törenleriyle ziyaret, panel açık oturum, konferans, sergi, sanatsal-kültürel etkinlikler
oluşturmaktadır. Bu etkinliklere katılan kimselerin isimleri haber yazılırken protokol sırasına
göre verilmelidir. Bu nedenle de haberi yazan muhabirin ve haberlerin yayınlanmadan önce
gözden geçiren görevlilerin devlet protokolünü bilmeleri gerekmektedir. Aksi takdirde
yukarıda bahsedilen haberlerin yanlış biçimde kaleme alınması kaçınılmaz olur. Devlet
protokolü şöyledir: cumhurbaşkanı, TBMM başkanı, başbakan, genelkurmay başkanı, devlet
bakanları, hizmet bakanları, yüksek yargı organlarının başkanları, genel müdürler... Sıralama
protokol kurallarına göre devam eder.
İl düzeyindeki protokol sırası şu biçimdedir: vali, büyükşehir belediye başkanı
(yerleşim birimi büyükşehir değilse belediye başkanı), garnizon komutanı, rektör...
İlçe düzeyinde ise protokol kaymakam, belediye başkanı, garnizon komutanı ve diğer
yetkililerden oluşur.
Haberin konusunu oluşturan etkinliklerde gerçekleştirilen konuşmalarda protokolde en
önde gelenler, en sonda konuşur. Örneğin bir turistik işletmenin açılış töreninde önce işletme
sahibi, daha sonra turizm bakanı, ardından başbakan en son olarak da cumhurbaşkanı
konuşur. Ancak haber yazılırken cumhurbaşkanının konuşması ön planda yer alır. Haber
eğer olayların oluş sırasına ( kronolojik sıra) göre yazılmamışsa haber kurgusunda yer alma
protokolün konuşma sırasının tersine bir sıra izler.
Habere konu olan protokol mensupları konuşma yapmış ve sözleri haberde yer almışsa
o kişiler için haberin geri kalan bölümünde törende ya da toplantıda “hazır bulunanlar”
ifadesi kullanılır. Zira konuşması haberin içeriğinde yer aldığından, orada bulunduğu
anlaşılmıştır, tekrarlamak gereksizdir. Ancak törene veya toplantıya katılıp da konuşma
yapmayanların isimleri haberde yine protokol sırasına göre yer almalıdır.
Unvanlar konusunda da belirtildiği gibi haberde adı geçen ve protokole mensup olan
kişilerin isimleri eğer askeri ya da akademik unvana sahiplerse unvanlarıyla birlikte
verilmelidir.
4. HABER BAŞLIKLARI
Başlık, haberin birkaç kelimeden oluşan ve çoğunlukla bir yargı bildiren kısa bir
özetidir. Bir gazete ya da dergi haberi söz konusu olduğunda ilk dikkati çeken unsur haberin
başlığıdır. Birçok okuyucu, gazetenin tamamını okumak yerine yalnızca başlıklarını
okuyarak, haberle ilgili genel bir bilgi edinmektedir. Başlıkların, haber metinleri gibi
yazınsal bir boyutu vardır. Haber başlıkları, haberi yazan muhabir tarafından önerilse bile,
gazetenin yönetim kadrosuyla sayfa tasarımcısının yönlendirmeleri doğrultusunda
biçimlenir. Bu yüzden haber başlıklarının verilmesi, gazetede ayrı bir çalışma
gerektirmektedir. Bir haberde yer alan başlık kompozisyonu ve ara başlıklar, o gazetenin
kimliğini belirleyen en önemli öğeler arasındadır. Başlıklar, gazeteler için kimi zaman onur,
kimi zaman da eleştiri nedeni olmaktadır. Haber başlıklar nadiren büyük harflerle yazılır.
Konu başlığı biçiminde, her sözcüğün ilk harfinin büyük şekilde yazıldığı haber başlıkları da
doğru değildir.
Haber Başlıklarında Nelere Dikkat Edilmelidir?
Haber başlıklarında dikkat edilmesi gereken bazı ilkeler vardır. Bunlar şöyle
sıralanabilir:
Ø Haberin özetini içermelidir.
Ø Haberin unsurlarını yansıtmalıdır.
Ø Kısa ve anlaşılır olmalıdır.
Ø Okurun dikkatini çekmelidir.
Ø Haber metniyle çelişmemelidir.
Ø Abartılı olmamalıdır.
Ø Çoklu okumaya yol açmamalıdır.
Ø İmalı anlamlar içermemelidir.
Ø Yorum içermemelidir.
Haberlerde başlık kompozisyonunu oluşturan 5 temel öğe vardır. Ancak bu beş temel
öğenin hepsi, her haberde yer almayabilir. Özellikle geniş içerikli haberlerde birlikte
kullanılan bu öğeler üst başlık, ana başlık, alt başlık, spot ve ara başlık olarak sıralanabilir.
Bu beş öğenin birlikte yer aldığı başlık kompozisyonları şöyle örneklendirilebilir:
4.1. Üst Başlık
Ana başlığın üstünde ya da satır boşluklarına göre, sağ ve sol yanında yer alan başlığa
üst başlık denilir. Üst başlıklar genellikle ana başlığı tamamlayan, açıklayan ve 5-10
sözcükten oluşan cümlelerdir. Üst başlık çoğunlukla ince, zayıf karakterli ya da dişi
karakterli harflerle dizilir. Punto büyüklüğü olarak ana başlığın üçte biri oranına yakın
olmalıdır.
4.2. Ana Başlık
Her haber metninin bir başlığı olmalıdır. Haber metninin üstünde yer alan en önemli
ve mutlaka bulunması gereken başlığa ana başlık denilir. Haber başlık kompozisyonunda yer
alan diğer başlıklar olmasa bile her haberde ana başlık bulunur. Ana başlık haberin okuyucu
tarafından fark edilip okunmasını sağlayan en önemli unsurdur. Bu nedenle ana başlık
yazılırken çok özenli olunması gerekmektedir. Kalıplaşmış ve rutin ifadeler yerine göze
çarpan, dikkat çekici, haberi okutacak başlıkların seçilmesi gerekir. Bu nedenle haber
başlıkları, çoğunlukla haberi yazan muhabir tarafından değil, yazı işleri yöneticileri
tarafından haberin içerisindeki önemli ve dikkat çeken unsurlar ön plana çıkarılarak
hazırlanır. Ana başlık tam bir cümle yapısında değildir. Genellikle 3-5 sözcükten oluşan
eksiltili cümle biçiminde yazılır. Ana başlık sayfa düzenine göre bazen bir bazen de iki ya da
üç satır olarak yazılabilir. Ana başlığın puntosu yerleştiği sütuna ve sayfadaki boşluğa göre
ayarlanır. Genellikle kalın görünüşlü harflerden oluşan ana başlıklar daima üst ve alt
başlıktan büyük puntoludur.
4.3. Alt Başlık
Alt başlık; ana başlığın altında yer alan, başlığı açıklayan özellikte, tam bir cümle
yapısında olan haber yazısıdır. Ana ve üst başlığa göre daha küçük puntolu harflerle dizilir.
Seçilen karakterler genellikle basık ve koyu renkli karakterlerdir. Bir haberde ana başlık
mutlaka kullanılırken, üst ve alt başlık kullanılmayabilir ya da bunlardan yalnızca biri tercih
edilebilir. Üst ve alt başlığın birlikte kullanıldığı haber sayısı oldukça azdır ve genellikle
manşet haberlerle birlikte üst ya da alt başlığın biri kullanılmaktadır.
4.4. Spot Başlık
Haber içindeki özellikleri vurgulamak ana ayrıntıları başlık kompozisyonu içinde
sergilemek için spot kullanılır. Spotlar haberi özetleyen kısa metinlerdir. Bu nedenle spotlara
“haber kesiti” de denmektedir. Spot, genellikle haberin 15-20 sözcükle özetlendiği ya da
haberin ana temasının anlatıldığı bölümdür. Spot, haber metninden biraz daha büyük
harflerle dizilir. Genellikle başlıktan ya da eğer varsa alt başlıktan sonra kullanılır. Spot kimi
zaman başlık yanlarına, başlık üst boşluklarına da yerleştirilebilir. Okuyucu, haberin
okunmaya değer olup olmadığına çoğu zaman spotu okuduktan sonra karar verir. Spot da yer
alan bilgiler haber metninde ayrıntılı olarak ele alınır. Spot birçok haberde yer alan bir başlık
çeşidi olarak haberle ilgili özet bilgi verir ve okuyucunun zaman kazanmasını sağlar.
Spot tasarımında spotun sayfada kapladığı yerin yüksekliğinin, ait olduğu başlıktan
daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir.
4.5. Ara Başlık
Haber metninin içinde yer alan ve okunacak paragrafları tamamlayan, haber
metninden büyük puntoyla yazılmış başlıklara ara başlık denir. Ara başlık bir haber
paragrafını 3-5 sözcükle tanımlayan, genellikle tam bir cümle özelliği taşımayan, haber
metinlerini bölümlere ayırarak daha rahat okunmasını sağlayan yardımcı bir başlık türüdür.
Ara başlık metin içinde yer aldığından diğer başlıklara yakın olarak tasarlanmaz. Bir haber
metninde, ara başlık kullanılmasının amacı metin içindeki bölümleri okuyucuya göstermek,
özellikle uzun metinler içinde okuyucunun aradığını bulmasını sağlamak, haberdeki farklı
unsurları birbirinden ayırarak okura sunmaktır. Ara başlıklar ayrıca, uzun metinlerin
tekdüzeliğini ortadan kaldıran, okura rahat okuyabilme fırsatı veren, haberdeki farklı konular
arasında geçişi sağlayan ve sayfa düzenine hareketlilik getiren unsurlardır.
 
KAYNAK:www.megep.meb.gov.tr

Döküman Arama

Başlık :