Kapat

AHŞAP TEKNOLOJİSİ ELDE DELİK DELME

ŞEKİL VE RESİMLERİ GÖREMİYORSANIZ www.megep.meb.gov.tr ADRESİNDEN İLGİLİ MODÜLÜ BULARAK İNCELEYEBİLİRSİNİZ.


1.MATKAP KOLLARIYLA DELİK DELMEK
1.1. Matkaplar
1.1.1. Tanımı ve Önemi
Matkaplar dairesel delikler açan kesici takımlardır. Diğer bir tanımla silindirik veya
köşeli deliklerin delinmesi, açılmış deliklerin genişletilmesi, delik ağızlarına havsa açma,
silindirik kavela çıkarma ve kavela başlarına pah kırma gibi işlemlerde kullanılan kesicilere
genel olarak matkap adı verilir.
Delik delme işlemi, bir eksen etrafında dairesel hareketle yapılan kesme sonucunda
gerçekleştirilir.
Matkaplar, kullanma yerlerine göre değişik biçimlerde bulunmakla birlikte, delik
delme işlemini gerçekleştirecek matkapların (kesicilerin) tamamı veya bir kısmı özel takım
çeliğinden yuvarlak çubuklar şeklinde yapılmışlardır.
Ø Delik Delme İşleminin Aşamaları Şunlardır
· Merkezleme: Delme işlemi süresince matkap eksenini delik ekseni ile
aynı doğrultuda, tutabilecek ve matkabın ilerlemesini sağlamak üzere uç
kısmı özel olarak vidalı veya sivri uç şeklinde biçimlendirilir.
· Ön kesici: Kesici ağızdan önce, delik çemberi üzerinde ağacı çizerek
deliğin düzgün ve temiz delinmesini sağlamak üzere matkabın uçunda
kesici uçlar bulunur (Bu kesici uçlar bazı tip matkaplarda bulunur.).
· Kesici ağız: Esas delme işini gören kısımdır. Matkabın uçunda dönerek
kesme yapan kesici ağızlardır.
· Talaş boşaltma: Delme işlemi sırasında kesici ağızların delik içinde
keserek kopardığı talaşların sıkışma veya sürtünmeye meydan vermeden
dışarı atılması gerekir. Bu işlem gövde boyunca matkap üzerine açılan
oluk veya helezon şeklindeki kanallarla sağlanır.
· İlerleme: Matkap döndürme aparatına üstten, delik ekseni doğrultusunda
yeterli derecede uygulanacak bir baskı kuvveti ile sağlanır. Merkezleme
ucu vidalı biçimde olan matkaplarda ilerleme daha kolay olur.
· Döndürme: Matkabın ekseni etrafında döndürülebilmesi için kaldıraç
prensiplerinden yararlanılarak yapılmış özel aparatlarla sağlanır.
· Dip kısmı: Matkabın döndürücü aparata bağlanmasını sağlayan kısımdır.
Bazı matkaplarda gövdenin uzantısı olan dip kısım silindir biçiminde
bazılarında ise kesik kare piramit şeklindedir. Bazı matkapların dip
kısımları gövde kalınlığındadır- Bazıları gövdeden ince, bazıları da daha
kalın yapılır.
· Gövde: Üzerinde talaş boşaltma kanalı bulunan, dip kısımdan kesici uca
kadar uzanan bütündür. Silindir biçiminde olan gövdenin çapı delinecek
deliğin çapı ile anılır. Mobilya dekorasyon işlemde 1 mm ile 50 mm
arasında değişen çaplarda matkaplar kullanılır. Daha büyük çaplı delikleri
delebilmek için ayarlı matkaplarla delik testerelerinden yararlanılır.
1.2. Delik Delmede Kullanılan Ağaç Matkaplarının Başlıca Çeşitleri
Ø Salyangoz matkapları
Ø Merkezli matkaplar
· Düz merkez uçlu
· Vidalı merkez uçlu
· Ayarlı matkap
Ø Dalıcı matkaplar
· Dugias matkabı
· İrvin matkabı
· Levis matkabı
Ø Helisel matkaplar
Ø Fostner matkapları
Ø Tıkaç matkabı
Ø Havşa matkapları
Ø Pah matkabı
Ø Kaşık matkabı
Ø Kombine vida matkapları
Ø Ayarlı daire
Ø Köşeli delik matkabı
1.2.1. Salyangoz Matkabı
Tam delme İşlemi yapmayıp, vida, çivi gibi bağlantı elemanlarının ön deliklerini
açmaya yarar. Matkabın dip kısmı, matkap koluna bağlanmak üzere kesik piramit biçiminde,
veya doğrudan doğruya elle bastırılıp çevrilebilecek şekilde saplı olabilir. Matkap çapları 3
mm -10 mm arasında değişir.
1.2.2. Merkezli Matkaplar
Genellikle büyük çaplı deliklerin delinmesinde kullanılan matkaplara merkezli
matkaplar denir. Merkezlenme uçları üçgen, piramit veya vida seklinde yapılmış olup, bir
yanında ön kesici uç, diğer yanında ise kesici ağız bulunur.
1.2.2.1. Merkezleme Ucu Vidası
Merkezleme vidası matkabın, delik ekseni doğrultusunda döndürüldükçe
kendi kendine ilerlemesini (dalmasını) sağlar. Matkabın bir tam devir
döndürülmesiyle, vidanın bir diş adımı kadar ilerleme yapılır. Hızlı ve kaba
delmelerde büyük vida adımı, yavaş ve temiz delmelerde ise küçük vida adımı tercih edilir.
1.2.2.2. Düz Merkez Uçlu Matkaplar
Merkezlenme ucu piramit şeklinde düz olan merkezli matkaplara düz merkez uçlu
matkaplar denir. Büyük çaplı deliklerin delinmesinde kullanılan matkapların merkezleme
uçları üçgen şeklinde yapılmış olup; bir yanında ön kesici uç, diğer yanında ise kesici ağız bulunur.
1.2.2.3. Vidalı Merkez Uçlu Matkaplar
Merkezlenme ucu vida şeklinde olan merkezli matkaplara vidalı merkez uçlu
matkaplar denir. Vidalı merkez uçlu matkaplar, ayarlanabilen bir ön kesici ve talaş yontucu
bölümü olan matkaplardır.
1.2.2.4. Ayarlı Matkaplar
Matkabın kesici kanadı, daha büyük delik çaplarına göre ayarlanabilecek durumda ve
merkezlenme vidalı olarak yapılmış olan merkezli matkaplara ayarlı matkap denir. Çapı 14
mm’den 40 mm’ye kadar ayarlanabilir.
1.2.2.5. Merkez Uçlu Matkapların Bilenmesi
Merkezli matkapların piramit biçimli merkezlenme uçları köreldikçe, ince dişli bir
lama veya bıçak eğesi ile bilenir. Ön kesici uç, tipine göre, yarım yuvarlak eğe veya bıçak
eğesi ile, ucu zayıflatmayacak şekilde ve iç yüzeyden bilenir. Kesici ağızlar da, bileme pahı
tarafından ve uygun bir eğe ile bilenir.
1.2.3. Dalıcı Matkaplar
Helis olukları nedeniyle talaşların akışını kolaylaştırdıklarından derin ve temiz delme yaparlar.
Matkabın ağzındaki tırnaklar, kesici kenarlar, merkez uç ve zırh en önemli
kısımlardır. ince helis şerit biçimindeki zırh, delik derinliğince sürtünmeyi azaltır ve burgu gibi malzemeye girer.
Bu matkapların çeşitleri ve özellikleri aşağıda verilmiştir.
1.2.3.1. Silindir Gövdeli, Tek Helisel Kanallı Matkaplar (İrvin Matkabı)
Gövde yapısı oldukça sağlam, kırılma ihtimali az, bükülme ihtimali yüksektir. Delme
sırasında talaşlar kolayca dışarı atılabilir. Her cins ağaçta kullanılır.
1.2.3.2. Tek Helisel Kanalı Matkaplar (Levis Matkabı)
Gövde yapısı, irvin matkabına oranla daha zayıf olmakla birlikte, bükülme ihtimali
daha azdır. Yumuşak ağaçlarda kullanılır.
1.2.3.3. Çift Helisel Kanallı Matkaplar (Duglas Matkabı)
Duglas matkabı, deliği daha yavaş bir ilerleme ile; fakat oldukça kolay ve düzgün
olarak deler. Sert ağaçlarda kullanılır.
Dalıcı matkaplarla çalışırken gövdenin sıkışmasını önlemek için helezon çapı, delme
çapından biraz eksik yapılmıştır.
1.2.4. Helisel Matkaplar
Ağaç. metal, demir, plastik ve diğer çeşitli gereçlerin delinmesinde ve zıvana deliği
açma işlemlerinde kullanılır. Talaş boşaltma işlemi gövde üzerinde bulunan helisel kanallarla
sağlanır. Helisin ön kenarı ince bir set şeklinde çıkıntılı ve keskin yapılmıştır. Bu set, delinen
deliğin yan yüzeylerinin temizlenmesini sağlar. Piyasada, 1 mm ile 40 mm arasında değişen
çaplarda bulunur. Delik makinesi ve el breyizleri ile kullanılabilir. Helisel matkaplar, ağız
şekilleri yönünden bazı değişiklikler gösterebilir.
1.2.4.1. Helisel Matkapların Bilenmesi
Helisel matkaplar bileme taşlarında ve bileme makinelerinde 55 - 60 derecelik açılarla
bilenir. İki kesici ağzın kesme açısı 110 - 120 derece arasında değişir.
1.2.5. Forstner Matkabı
Budak düşürmede, düz tabanlı kör deliklerin açılmasında, deliklerin kadem
elendirilmesinde veya büyütülmesinde kullanılır. Forstner matkaplarının çapı 6 mm ile 50
mm arasında değişir.
Forstner matkabı köreldiğinde, ön kesici bileziğe genellikle hiç dokunulmaz; sadece
kesici ağızları, aynen dalıcı matkaplarda olduğu gibi, uygun bir eğe ile bilenir.
1.2.6. Tıkaç Matkabı
Tıkaç işlemlerinde, silindirik kavela ve budak yaması (tıkaç) çıkarma işlerinde tıkaç
matkapları kullanılır. Başka bir deyişle tıkaç matkabı, forstner matkabının gördüğü işin
tersini yapar. İçi boş olan silindirik gövdesinin uçunda kesici ağızları ve talaş boşlukları ile,
gövde ortasında, çıkan tıkaç parçalarını dışarı atmaya yarayan bir yarığı bulunur. Bazı
matkapların gövdesi içinde, kesilen tıkaç parçasını ağızdan dışarı itmeye yarayan yaylı bir
piston düzeni bulunur.
1.2.7. Havsa Matkapları
Bu matkaplar delik ağızlarına havsa açmak için kullanılır. Tek veya çok kesici
ağızlıdır. Gömme başlı vida deliklerinin veya kavela (ağaç çivi) deliklerinin ağızlarına, havsa
matkabı ile konik havsalar açılır. Havşalı deliklerde vida başı tam gömülür. Kavela başı ise
havşada biriken tutkalla daha sağlam yapışır. Ayrıca kavelanın deliğe rahat girmesini sağlar .
1.2.8 Pah Matkabı
Kavela gibi silindirik parçaların başlarına pah kırmak (koniklik vermek) için
kullanılır. Böylece, kavela, yuvasına kolay girer.
1.2.9. Panjur Matkabı
Ortası boş olan bu matkaplar, panjur ahşapların başlarına kavela yapmak için
kullanılır. Ahşap uçları bu matkapla istenilen ölçüde kavela haline getirilir.
1.2.10. Kaşık Matkabı
Elde ve breyizle ağaçlara delik açmakta kullanılan basit yapılı bir matkaptır.Kaşık
matkapları, ağaç gereçlere küçük çaplı delikler delmede kullanılır. Otomatik el breyizleriyle,
veya nadiren matkap koluna bağlanarak kullanılırlar. Matkap çapları, otomatik breyizler için
1,5 mm ile 15 mm arasında; delik makinesi için de 4 mm ile 40 mm arasında değişir.
Resim 1.10: Kaşık matkapları
1.2.11. Köşeli Delik Matkabı
İç ve dış matkap olmak üzere iki elemandan meydana gelir. İç matkap dalıcıdır.
Merkezlenme ucu vidasızdır. Dış matkap ise kare prizma biçiminde içi boştur. İçten pahlı
dört kesici ağzı bulunmaktadır. İç matkap dönerek dairesel delik delerken dış matkap da
ilerleyerek bir tıraşlama yapar ve deliği köşelendirir. Çıkan talaşlar matkabın yüzeyinde
bulunan kanaldan dışarı atılır.
Şekil 1.10: Köşeli delik matkabı
1.2.12. Ayarlı Daire Matkabı
Kontraplak, lif ve yonga levha gibi ince plaklara geniş çaplı dairesel oyukların
açılmasında kullanılan bu matkap, bir merkez matkabı ile bir çevresel kesiciden ve bunları
birleştiren ayarlı bir koldan meydana gelir.
Şekil 1.11: Ayarlı daire matkabı
Çevresel kesicinin ucu, çizerek kazıma yapan bir çakı biçiminde bilenmiştir. Bu kesici
uç ile merkez matkabının ekseni arasındaki uzaklık, istenilen delik yarı çapına göre ayarlanıp
tespit vidası ile sıkıştırılır. Matkap koluna veya delik makinesine bağlanarak kullanılır.
1.3. Matkap Dayamaları
Belli derinlikte olması gereken deliklerde matkabın ilerlemesin! Sınırlamak için çeşitli
dayamalar kullanılır. Matkap dayamaları hazır olarak bulunabileceği gibi ahşaptan da yapılabilir.
1.4. Kavela Mastarı
Bu mastar, çeşitli çaplarda havşalı delikleri olan demir bir lamadır. Deliklerin çevresi
dişlidir. Ahşap kavela çubukları belli bir toleransla bu deliklere çakılarak geçirilir ve dişli
ahşap çiviler haline getirilir. Daha sonra boyları istenilen ölçüde kesilerek kavela uçları pahlandırılır.
Şekil 1.13: Kavela mastarı
1.5. Kesici Matkaplarla Çalışma
1.5.1. Çalışırken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Ø Ağzı körelmiş, matkaplarla çalışmayın.
Ø Matkapları, ait olduğu işte kullanınız.
Ø Matkaplarla çalışırken matkabı sıkma ve gevşetmede mandren kullanınız .
Ø Kullanma sırasında matkapların ağızlarım sert yüzeylere ve metal parçalara çarpmayınız.
Ø Matkapları daima temiz ve kullanıma hazır bulundurunuz.
Ø İşi bittiğinde matkabı, takozuna, özel olarak yapılmış matkap çantasına veya
meşin kılıfına yerleştiriniz.
Ø Haftalık bakımlarda matkabı temizleyerek ince yağ ile yağlayınız.
Ø Ön kesicileri körelmiş, kırılmış matkaplarla çalışmayınız.
Ø Merkezlenme uçları bozulmuş, matkaplarla çalışmayınız.
Ø Gövdesi eğilmiş matkaplarla çalışmayınız.
Ø Matkabın ağız ve kanal kısımlarında birikmiş talaşları, reçine vb.birikintileri temizleyiniz.
Ø Paslanmaması için matkabı nemden koruyunuz.
1.5.2. Matkapların Bilenmesi
Ağaç matkaplarının ağızları karmaşık olduğundan, zımpara taşma yanaşabilen matkap
çeşitleri elde bilenebilir. Sert yüzeylerin delinmesinde kullanılan ve merkez ucu olmayan
helis matkap ağızları 140° uç açılı olarak bilenir. Bu açının sağlanması için matkap 140/2 =
70° eğik olarak zımpara taşma tutulur.
Ø Zımpara taşma matkabın tutulması.
Ø Sert metal uçlu matkap matkabı, zımpara tasının yüzü île 59° açı yapacak
şekilde tutunuz (118° ağız açışı için). Gözle kontrol kolaylığı sağlamak için,
taşın siperi üzerine 59° açılı ve birbirine paralel çizgiler çiziniz.
Ø Bilenen matkabın ağızları, matkap ekseniyle 70° simetrik açı yapmalıdır.
1.5.3 Çelik (Elmas Uçlu) Matkapların Bilenmesi
Çelik matkaplar, sert zımpara taşlarında bilenir. Doğramanın monte edileceği taşı,
mermer, beton ve seramik yüzeyleri için sert metal uçlu matkap kullanılacaksa yumuşak
zımpara taşında bilenir.
Ø Makineyi çalıştırınız. Matkabın kesici ağzını, tam yatay konumda tasa
dokundurunuz ve aynı anda matkap gövdesini aşağı doğru eğiniz. Ağız
tamamen bilenene kadar bu hareketi tekrarlayınız. Matkap ağzının yanmasını
önlemek için sık sık suya daldırınız.
Ø Matkabın diğer ağzını da aynı şekilde biledikten sonra, her iki ağzın da aynı
açıda ve uzunlukta bilenmiş olduğunu matkap gönyesi ile kontrol ediniz.
Boşluk açışı ortalama 10° olmalıdır. Ağızlar eşit açıda ve uzunlukta olmadığı
zaman temiz ve eksenine paralel delik delinemez.
Zımpara taşının dışında, matkap bileme işlemini kolaylaştırmak amacıyla geliştirilmiş
aparatlar ve özel bileme makineleri de vardır.
Silindirik dipli matkap üzerinde, matkabın çeliğinin niteliği ile, mm veya inç
cinsinden çapı yazılıdır. Piramit dipli matkapların üzerinde ise, aynen dalıcı matkaplarda
olduğu gibi mm veya 1/32 inç cinsinden çapı okunur. Matkap çapları genellikle 0,8 mm ile
50 mm arasında değişir.
1.6. Matkap Kolları ve Ayar Aparatları
1.6.1. Tanımı
Matkap kolları, matkaplara kesme hareketi vermeye yarayan el aletleridir. Matkaplar
ise. Dairesel delikler açan kesici takımlardır.
1.6.2. Matkap Kolları
Çeşitli şekillerde yapılmaktadır. Bunlar;
1.6.2.1. Düz Matkap Kolu
Matkap kolunun kovanında, yassı veya dörtgen kesitli matkapların gireceği yuvalar
vardır. Sade ve basit bir yapısı vardır. Sol el ile tutamak kısmından baskı yapılarak delik
delme işlemi gerçekleştirilir. Dönme hareketi yanda bulunan dişliler yardımıyla sağlanır.
Şekil 1.18: Düz matkap kolu
1.6.2.2. Cırcırlı Matkap Kolu
Matkap kolunun uçunda mandren bulunur. Mandrenin içerisindeki çeneler, silindirik
saplı matkapları, sıkmaya yarar. Cırcır düzeneği ise, matkap kolunun geri döndürülmesi
durumunda, mandreni sabit tutar.
Şekil 1.19: Cırcırlı matkap kolu
1.6.2.3. Köşe Matkap Kolu
Köşelerdeki seri işlemler için kullanılır. Çalışırken dik koldan destek verilir, Eğik kol
ise dönme hareketini, kavrama mandrenin den matkap mandrenine iletir.
Şekil 1.20: Köşe matkap kolu
1.4.2.4. Bireyiz Matkap Kolu
Dişli çarklı döndürme koludur. Aynı zamanda piyasada göğüs matkabı olarak da
adlandırılır. Dişliler yardımı ile matkaba hareket verir. Delme sırasında matkap kolunun arka
kısmından göğüs ile baskı uygulanarak delme işlemi gerçekleştirilir.
1.4.3. Derinlik Ayar Aparatları
Delik delme sırasında, iş parçasının diğer yüzeyinden çıkmayan deliklerin istenilen
derinlikte delinmesini ayarlamaya yarayan aparatlardır. Matkapla delme işleminde önemli
ayarlardan biri, deliğin derinlik ayarıdır. Delme sırasında, matkabın gereç içinde çalışan
kesici ağızları gözle görülemediğinden, matkabı sık sık geri çekerek ince bir kavela ile
derinliği kontrol etmek gerekir ve sonuçta;
Ø Zaman kaybı,
Ø Ölçü eşitsizliği ve duyarsızlığı,
Ø Deliğin, istenmediği halde, parçanın diğer yüzünden dışarı çıkması ihtimali gibi
önemli sakıncalar ortaya çıkar. Bu sakıncaları gidermek amacıyla, matkapla
birlikte çeşitli derinlik ayar aparatları kullanılır.
Şekil 1.21: Derinlik ayar aparatları
1.4.4. Derinlik Ayar Aparatlardan Başlıcaları Şunlardır
Ø En basit ve kaba derinlik ayarı, matkabın ucundan (kesici ağzından) itibaren,
gövdesi üzerine, istenilen delik derinliğinde tebeşir, boyalı kalem, vb. ile
işaretlemek suretiyle elde edilebilir. Bu yöntem ölçü duyarlılığı gerekmeyen
işlerde uygulanabilir.
Ø Şekil 1.20 A’da görülen aparat, matkabın dip kısmından gövdesine takıldıktan
sonra, matkap ucundan itibaren istenilen delik derinliğinde ayarlanır ve
somunları sıkıştırılır.
Ø Şekil 1.20 B’de, matkabın gövdesine tespit edildikten sonra, vidalı olarak
ayarlanabilen bir ayar aparatı görülüyor.
Ø Herhangi bir aparat bulunmadığı durumlarda bir ağaç takoz alınır. Ortasından,
elyaf boyunca ve matkap gövdesinin sıkıca girebileceği çapta bir delik delinir.
Takozun köşeleri, daha emniyetli bir çalışma sağlamak için yuvarlatılır ve
matkaba geçirilir. Sonra birlikte, matkap koluna bağlanarak, takozun gerisi
kovan ağzına dayanacak şekilde delik derinlik ayarı yapılır.
Ø Şekli 1.20 D’de, havşa matkabı gövdesine takılmış bir ayar aparatı görülmektedir.
Ø Şekil 1.20 E’de ise, bilezik biçiminde ve vida ile sıkıştırılan bir derinlik ayar aparatı görülmektedir.
Yukarıda anlatılan değişik aparatlar, matkap gövdesine tespit edilerek, matkap ile
birlikte matkap koluna bağlanır. Derinlik ayarı yapıldıktan sonra, bundan önce açıklanmış
olan yöntemlerle delme işlemine başlanır. Ayar aparatının stop yüzeyi, iş parçasının
yüzeyine değdiğinde, baskı kuvveti kaldırılır ve kol biraz boşta döndürülerek delik dibinin
temizlenmesi sağlanır. Daha sonra matkap geri çakılır. Bu noktaya dikkat edilmezse ayar
aparatı iş parçasının yüzeyini ezerek zedeler; aynı zamanda derinlik ayarının gittikçe
büyümesine sebep olur.
Derinlik ayar aparatlarından başka, delik yerlerinin duyarlı olarak hizalanmasını ve
matkabın delik ekseni doğrultusunda çalışmasını sağlayan, delik kılavuz aparatları bulunur.
Delik kılavuzunun başlıca özellikleri;
· Çok az bir markalama gerektirmesi,
· Deliklerin oldukça duyarlı olarak hizalanması,
· Deliğin tam dik olarak delinebilmesidir.
Kavelalı köşe birleştirmelerde kavela deliklerinin delinmesinde kavela delik kılavuzu kullanılmaktadır.
1.5. Delme Aletlerinin Bakımı ve Korunması
Ø Her tür matkabı, ait olduğu işte kullanınız.
Ø Matkabın kesici ve sivri uçlarını metal parçalara çarpmayınız.
Ø Matkabın ağız ve kanal kısımlarında birikmiş talaşları, reçine vb. birikintileri sık sık temizleyiniz.
Ø İşi bittiğinde matkabı takım dolabındaki özel takozuna, özel olarak yapılmış
matkap çantasına, veya meşin kılıfına yerleştiriniz. Ağızları ve ön kesicileri
körelmiş, kırılmış, merkezleme uçları bozulmuş, gövdesi eğilmiş matkaplarla çalışmayınız.
Ø Paslanmaması için matkabı nemden koruyunuz ve haftalık bakımlar da ince yağ ile yağlayınız.
1.5.1. Aparatlar
Ø Sapları, sıkma ve döndürme düzeni bozuk aparatla çalışmayınız.
Ø Ağaç sap kısımları temiz ve cilalı bulundurunuz.
Ø Aparatların dönen yataklarını ve dişlilerini uygun yağlarla yağlayınız.
Ø Haftalık bakımlarda aparatların metal kısımlarını ince yağ ile yağladıktan sonra yerine kaldırınız.
2. PNOMATİK VEYA ELEKTRİKLİ EL DELİK MAKİNELERİYLE DELİK DELMEK
Ø Pnomatik Sistem ve Devre Elemanları
Tanımı: Pnomatik, basınçlı hava demektir. Basınçlı hava ile çalışan sistemlere
pnomatik sistem denir. Pnomatikte kullanılan hava atmosferden elde edilir. Havanın sınırsız
olarak bulunması, pnomatik sistemi birçok alanda tercih sebebi yapmıştır. En önemli özelliği
ekonomik olmasıdır. Pnomatik de hidrolikte olduğu gibi, itme ve çekme hareketlerinde
kullanılır. İtme ve çekme hareketleri 4 ile 5 ton arasında sınırlıdır. Pnomatik hava anlamına
gelen "PNOMA" kelimesinden meydana gelmiştir. Gelişmiş ülkelerde uzun bir süredir kullanılmaktadır.
Bir pnomatik sistem; basınçlı havanın üretilmesi, neminin alınması, depolanması,
taşınması, şartlandırılması (filtreleme, basınç ayarlama ve yağlama) , yön ve debi kontrolü,
havanın kullanılması olmak üzere çok sayıda elemanın birleşiminden oluşur. İstek ve şartlara
göre bu elemanların sayısı, adedi ve özelliği değişebilir.
Bundan sonraki konularda; bu elemanların yapılarını, çalışma sistemini, bakım
bilgileri ve sembolleri olmak üzere çeşitli bilgileri anlatmaya çalışacağız.
2.1. Kompresörler
Kompresör, pnomatik sistemde havayı atmosferden alıp sıkıştıran, sisteme basınçlı bir
şekilde gönderen elemandır. Kompresörler sistemin kapasitesine göre seçilirler. Bu seçimde,
silindir sayılan ve dakikada tüketilecek hava miktarı, göz önünde bulundurulmalıdır.
Kompresörlerin içinde meydana gelecek suyun alınması için tahliye vanası bulunması
gereklidir ve iki üç günde bir su tahliye edilmelidir. Kompresörler, genellikle elektrik motoru
veya içten yanmalı bir motorla çalıştırılırlar.
Resim 2.1: Kompresör
2.1.1. Pistonlu Kompresörler
Bir silindir boşluğu içinde hareket eden pistonun aşağı hareketi sonucu silindir içinde
vakum oluşur ve emme supabı açılır. Atmosferden alınan hava kaba bir filtreden geçirilir ve
silindir içine doldurulur. Pistonun alt ölü bölgeye hareketi boyunca emiş işlevi devam eder.
Piston yukarı yönde harekete başladığında hem emme hem de egzoz supabı kapalıdır.
Silindir içinde hapsedilen hava sıkıştırılmaya başlanır. İstenen orana kadar sıkıştırma işlemi
devam eder. Daha sonra egzoz supabı açılır ve basınçlı hava sisteme gönderir.
Şekil 2.1: Pistonlu kompresör
Gürültülü çalışmaları ve sık sık sorun yaratmaları nedeniyle pistonlu kompresörler çok
tercih edilmez. En önemli tercih sebebi fiyatlarının düşük olmasıdır; bu nedenle küçük ve
orta büyüklükteki işletmelerde tercih edilir.
2.1.2. Vidalı Kompresörler
Vidalı kompresörlerde “vida grubu” adı verilen döner elemanlar kullanılır. Döner
elemanların üzerinde vidaya benzer helisel oluklar bulunduğu için “vidalı kompresör” olarak adlandırılırlar.
Vida grubunun dönmesi ile emiş ağzında vakum oluşur. Hava çıkış ağzına kadar vida
boşluğunda taşınır. İstenen sıkıştırma oranına geldiğinde hava sisteme gönderilir.
Vida grubundaki elemanlar birbirine temas etmeden döner. Bunun için vidaların alın
kısmında dişli çarklar kullanılır. Sürtünme olmadığı için aşınma olmaz. Vidalı kompresörler
sessiz çalışan ve bakım problemi çıkarmayan bir kompresör türüdür. Büyük ve orta ölçekli
işletmelerde çok yoğun olarak kullanılır.
Şekil 2.2: Vidalı kompresör ve vida grubu
2.1.3. Rotorlu Kompresörler
Bu tür kompresörlerin iç yapılarında dönen elemanlara “rotor” adı verilir. Rotorlar
farklı kesitlere sahip elemanlardan oluşur.
Bazı kompresörlerde rotor kullanılırken bazı türlerinde ise üçgen, istavroz vb.
profillere sahip elemanlar kullanılır.
Rotorlardan biri elektrik motorundan aldığı hareketle dönerken diğer rotor serbest
olarak döner. Rotorların dönüşü ile emme ağzından içeri hava emilir ve çıkış ağzına doğru
sürüklenir. Çıkış ağzında ise sıkıştırılan hava sisteme gönderilir.
2.1.4. Turbo Kompresörler
Pistonlu, vidalı ve rotorlu kompresör türleri havayı belirli oranlarda sıkıştırarak
basınçlı hava üretiyordu. Dinamik kompresörlerde ise havaya kinetik enerji kazandırılır;
daha sonra havanın kinetik enerjisinin azaltılması sonucu, kinetik enerji basınç enerjisine
dönüştürülür. Turbo kompresörler, genellikle yüksek debi ve düşük basınç gereken yerlerde
kullanılır. Hava kanatlar arasından geç tikçe sıkıştırılmaktadır. Bu tip kompresörler tek
kademeli yapılabileceği gibi çok kademeli olarak da yapılabilir.
Şekil 2.4: Turbo kompresör
2.2. Hava Kazanları
Pnomatik enerjinin depolanması amacıyla kullanılan basınçlı kaplara denir.
Kompresörün sürekli ya da yükte çalışmasını önler. Zaman zaman meydana gelebilecek
yüksek hava ihtiyacını karşılar.
Endüstriyel sistemlerde kullanılan hava kazanları üzerinde kazan içinde yoğunlaşarak
sıvı hale dönüşen birikintinin boşaltılması için bir valf bulunur. Kazan içerisindeki basıncın
değeri, basınç göstergesi ile belirlenir.
Bu elemanların yanı sıra kazanın patlama riskini ortadan kaldırmak için her kazan
üzerine en az 1 adet emniyet valfı konulmalıdır. Emniyet valfının basınç ayarı, maksimum
çalışma basıncının üzerinde yakın bir basınç değerine ayarlanmalıdır.
2.2.1. Mobilya Atölyelerinde
Pnomatik kontrollü makine ve aparatları çalıştırmak, (havalı sıkma düzenleri, vernik
tabancaları, çivi tabancaları, vb.) talaş ve tozları üfleyerek temizlemek amacıyla kullanılan
basınçlı hava donanımının başlıca avantajları şunlardır:
Ø Parlama ve yanma tehlikesi yoktur.
Ø Basitçe ayarlanabilen yüksek çalışma ve sevk hızları sağlanır. (1 - 2 m/sn.)
Ø Su borularıyla, oldukça uzun mesafelere kolaylıkla taşınabilir. Kullanılmış hava
kendiliğinden atmosfere karışır, herhangi bir dönüş hattı gerektirmez.
Ø Kolaylıkla depo edilebildiği için, kaynakta arıza ve aksama olsa bile, sistem
uzun süre çalışmaya devam eder.
Ø Gerekli çalışma basıncının ayarlanması çok basittir.
Ø Aparatlar ve işler üzerinde her hangi bir kirletici etkisi yoktur.
Ø Temiz hava, hemen her sıcaklık ortamında sıkıştırılıp kullanılabilir.
Ø Kullanılan Pnomatik makine elemanlarımda sürtünme olmadığı için
deformasyon arıza gb olumsuzluklar en aza indirilmiştir.
Ø Pnomatik ucuz ve sağlıklı bir sistemdir.
Ø Pnomatik sistem hava ve çevre kirliliğine neden olmaz.
2.2.2. Kullanımı ve Bakımı
Kompresörün bakımı, yağ değişimi ve temizliği katalogunda belirtildiği şekilde
yapılmalı hava ve su filtreleri sık sık temizlenmelidir. Boru bağlantı yerlerindeki kaçak
olamamalı kaçaklar onarılmalıdır. Kompresör kazanının içinde biriken suyun tahliye
vanasından zaman zaman musluk açılarak boşaltılması sağlanır. hava ve su filtresi
kompresörün çalışma sıklığına göre gerektiğinde yenilenmeli değiştirilmelidir. Eskiyen ve
yıpranan kayışlarda zamanı geldiğinde yenilenmelidir.
2.3. Basınçlı Hava Tesisatı Elemanları
Basınçlı hava donanımının başlıca elemanları şunlardır :
2.3.1. Şartlandırıcı Birimi
Basınçlı havayı çalışma şartlarına hazır hale getirmek için kullanılan devre
elemanlarına şartlandırıcı adı verilir. Havanın kullanılmadan önce şartlandırıcı birimlerinden
geçirilmesi gerekir. Şartlandırıcı birimi filtre, basınç ayarlayıcı ve yağlayıcı olmak üzere 3
ayrı devre elemanından oluşur.
Şekil 2.6: Şartlandırıcı birim, filtre ve sembolü
2.3.2. Filtre
Pnomatik sistemlerin birçoğunda
kompresör çıkışından sonra filtre kullanılır.
Fakat havanın kullanım yerine kadar taşınması
sırasında basınçlı hava kirlenebilir. Filtre,
havanın kullanılmadan önce hassas bir biçimde
filtrelenmesi amacıyla kullanılır.
2.3.3. Basınç Ayarlayıcı
Hava ihtiyacının zaman zaman artması ve azalması çalışma basıncının düşmesine
neden olur. Kullanıcıların değişik basınç aralığında çalışması sonucu kuvvet kayıpları gibi
istenmeyen durumlar ortaya çıkar.
Kullanıcılara düzenli basınçta hava göndermek ve kullanım yerindeki çalışma
basıncını sınırlamak amacıyla basınç ayarlayıcı adı verilen devre elemanı kullanılır.
Şekil 2.8: Basınç ayarlayıcı kesiti
2.3.4. Yağlayıcı
Sürtünme kuvvetini azaltmak, devre elemanlarının paslanmasını önlemek ve sızıntıları
engellemek amacıyla Pnomatik sistemlerin yağlanması gerekir. Pnomatik sistemlerde
yağlama işlemi, hava içine yağ damlatılarak gerçekleştirilir. Hava içine yağ karıştıran
cihazlara yağlayıcı adı verilir. Yağlayıcı içinde bir noktada hava geçiş kesiti daraltılır. Hava
bu kesite geldiğinde basıncı düşerken hızında artış meydana gelir.
2.3.5. Boru Şebekesi
Kompresörün ürettiği basınçlı hava, atölye içindeki kullanma noktalarına, galvanizli
sacdan veya çelikten yapılmış bir boru şebekesiyle dağıtılır. Boruların çapı, dönemeç ve
bağlantıları, sistemin kapasitesine uygun büyüklük ve şekilde yapılır.
Şekil 2.10: Kompresör tesisatı
2.3.6. Kullanılan Semboller
Pnomatik sistemlerde kullanılan araç ve yardımcı aparatlar için kullanılan semboller
geliştirilmiş ve kullanılmaktadır.
2.3.7. Özellikleri
Ana borular, atölye tavanına yakın bir yükseklikte ve yoğunlaşan suyun akması için %
1 kadar akıntılı olarak yerleştirilir. Kullanma noktalarında, duvar veya kolonlar üzerinde,
dikey borularla, yerden 1 m yüksekliğe kadar indirilir .
Basınçlı hava,şartlandırma biriminden çıktıktan sonra genellikle plastik borular veya
kauçuklu hortumlarla, pnomatik makine ve aparatlara iletilir.
Resim 2.2: Spiral hortum
Hortumların boru çıkışlarına bağlanması, vidalı kavramalarla veya yaylı mandallı
soketlerle sağlanır.
Şekil 2.12: Yaylı hortum bağlantı elemanları
2.4. Pnomatik El Delik Makineleri
Basınçlı hava ile çalışan delik delme ve vida sıkma makineleridir. Pratik ve küçük
olması nedeni ile seri üretimde çok tercih edilir. Kompresör hattına spiral hortum ile
bağlanır. Hava içerisindeki rutubet makinenin arızalanmasına neden olacağından boru
hattında yağlama ünitesi olması şarttır. Kullanılan havanın 6,2 bar temiz ve kuru olması sağlanır.
2.5. Elektrikli ve Şarjlı El Delik Makineleri
Elektrikle veya akü ile çalışan delme vidalama işlemlerinde kullanılan el makinelerine
verilen genel addır. Şarjlı el breyizlerine akülü breyiz veya vidalama denir.
Resim 2.4: Elektrikli ve Şarjlı el delik makineleri
2.5.1. Elektrikli El Breyizleri
Elektrikli breyizler, normal makine ile delmenin mümkün veya verimli olmadığı
durumlarda, her türlü vida, kavela, dübel v.b. delikleri delmede kullanılır. Yapısı ve tutuluş
şekli tabancayı andırdığı için piyasada “tabanca matkap” veya “tabanca breyiz” şeklinde de adlandırılır.
Şekil 2.15: Elektrikli el breyiz
2.5.1.1. Breyizlerin Başlıca Ortak Özellikleri Şunlardır
Ø Alüminyum veya plastikten yapılmış gövdenin içine yerleştirilen üniversal
elektrik motorunun dönme hareketi, özel dişli düzeniyle azaltılmış olarak mile
iletilir. Bazı tip breyizlerde bulanan vites düzeni yardımıyla, delik çapına ve
delinecek gerecin sertliğine göre 2 veya 4 değişik dönme hızı elde edilebilir.
Ø Mandren kapasitesi, yani takılabilecek en büyük matkap camı makinenin
büyüklüğünü belirler ve 6-25 mm arasında değişir. Ağaç işlerinde genellikle 10-
13 mm Mandren kapasiteli el breyizler kullanılır.
Ø Breyiz, tipine ve işin özelliğine göre, tek veya iki elle tutularak kullanılabilir.
Genellikle serbest elle çalışıldığı için, deliğin düzgün bir doğrultuda delinmesi,
çalışan kimsenin beceri ve tecrübesine bağlıdır.
Ø Elektrik enerjisi bulunmayan veya elektrik kablosunun engel oluşturduğu
yerlerde kullanılmak üzere, akü ile çalışan kablosuz breyizler vardır.
Ø El breyizlerinde, helisel matkapların yanı sıra, yatay ve dikey delik
makinelerinde kullanılan diğer matkap türlerinin hemen hepsi kullanılabilir.
Ayrıca, darbeli breyizlere takılan sert metal uçlu matkaplarla, tuğla, beton
seramik gibi inşaat elemanlarına dübel delikleri delinebilir.
2.5.1.2. El breyiz ile Delik Delmek
Ø Kullanılacak matkabın keskinliğini kontrol ediniz; Mandrene takarak sıkınız.
Matkabın tam merkezde takıldığını ve ekseninin düzgünlüğünü kontrol ediniz.
· Breyizin hız değiştirme düzeni varsa, uygun dönme hızında ayarlayınız.
(Matkap çapı büyüdükçe, ve delinen malzemenin sertliği arttıkça, dönme hızını azaltınız.)
· Sert metal uçlu matkapla duvar delinecekse, bireyzi darbe durumuna
getiriniz. Bu ayar, breyizin tipine göre Mandren gerisindeki bir bileziğin
çevrilmesiyle veya bir düğmenin basılmasıyla sağlanır. Darbeyi belirtmek
için de genellikle bir çekiç resmi bulunur.
· Derinliği sınırlı olarak delinecek delikler için matkap üzerine delik
derinliğine uygun bir stop elemanı bağlanır.
Ø Delik yeri bız ile marka edilen iş parçası sağlamca tutularak delik delinir. Elle
tutulması güç olan iş parçaları tezgaha mutlaka işkence yarımı ile bağlanmalıdır.
Ø Fiş ve kablolar kontrol edilerek el breyizi prize takılır. Matkap çalıştırılarak
düzgün döndüğü kontrol edilir.
Ø Breyiz sağlamca tutularak marka yapılan yerden delik delinir.
Ø Breyizi hafifçe bastırarak şalteri açınız. Normal bir kuvvetle bastırarak delik delinir.
2.5.1.3. Delik Delme İşlemi Sırasında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Ø Delik delme işlemi sırasında breyiz delik doğrultusundan saptırılırsa deliğin
büyümesi ve matkabın kırılmasına sebep olur.
Ø Boydan boya delinecek parçalarda elinizi matkabın ucundan koruyunuz.
Ø Matkabın ucu parçanın diğer yüzünden çıkarken itme kuvvetini azaltınız aksi
taktirde deliğin ağzı kırılıp parçalanır. Bu sakıncayı önlemek için deliğin çıktığı
tarafa bir artık parça bağlayabilirsiniz.
Ø Matkabı gereğinden fazla bastırmayınız aşırı bastırma matkabın kırılmasına yol
açar.
Ø Derin delikler delinirken matkap geriye çekilerek talaşın boşalması sağlanır.
Ø Büyük çaplı delikler delinirken ilk önce daha ufak çaplı bir matkapla kılavuz açmak işlemi kolaylaştırır.
2.5.2. Şarjlı (Akülü) El Breyizleri
Akülü el breyizleri elektrik prizinden bağımsız yeni teknoloji ve kolaylık sunar.Hızla
değiştirilebilen akü hızlı şarj cihazları ile kapsamlı işler seri olarak bitirilebilir.Kullanım
rahat güvenli ve kablonun verdiği rahatsızlık yoktur.Elektrik veya çalışma zorluğu olan
yerlerde çalışmak için idealdir.Şarjlı el breyizleri , elektriğin olmadığı yerlerde ve özellikle
menteşe, kilit vb. mobilya aksesuarlarının montajında pratik olması bakımından çokça tercih edilir.
Delik delme işleri yanı sıra vidalama işlerinde de kullanılır. Şarjlı el breyizlerin dez
avantajı aküleri bitiğinde şarj olma süresini beklemektir.
Resim 2.5: Şarjlı el delik makineleri
2.5.2.1. Şarjlı El Breyizlerin Kısımlar
Ø İleri geri kilitleme düğmesi
Ø Hız tetiği düğmesi
Ø Akü kutusu
Ø Şarj aleti
Ø Mandren
Ø Kuvvet ayarlama halkası
Ø Mandren anahtarı (Sadece anahtarlı mandrenler için)
2.5.2.2. Şarjlı El Breyiz İlerinin Özellikleri
2.5.2.2.1. İleri, Geri ve Kilitleme Düğmesi
Mandrenin çalışma yönünü ayarlar. Orta konumda bulunduğunda, aksesuar değişimi
sırasında veya matkabın kullanılmadığı anlarda, matkabın çalışmasını önler.
Şekil 2.14: Sağ sol dönme yönü ayar düğmesi
2.5.2.2.2. Hız Tetiği Düğmesi
Matkap üzerinde bir hız tetiği düğmesi varsa, tetik düğmesine ne kadar asılırsa,
matkabınızın hızı o kadar artacaktır. Hız tetiği düğmesi, matkabı hem delik delme hem de
vida sıkmada kullanabilmenizi sağlar. Ayrıca matkabınızın hızını da ayarlar.
2.5.2.2.3. Güç Ayarlama Halkası
Delme işlem ayarını seçmek için: matkap sembolünün, matkap yuvasının üzerinde
bulunan gösterge ile aynı hizaya gelene kadar halkayı döndürmeniz gerekir. Vidalama işlemi
için güç ayarının yapılmasını sağlar.

KAYNAK: http://www.megep.meb.gov.tr/

Döküman Arama

Başlık :